Словарь лингвистических терминов

До загрузки: 30 сек.



Благодарим, что скачиваете у нас :)

Если, что - то:

  • Поделится ссылкой:
  • Документ найден в свободном доступе.
  • Загрузка документа - бесплатна.
  • Если нарушены ваши права, свяжитесь с нами.
Формат: pdf
Найдено: 17.09.2020
Добавлено: 07.10.2020
Размер: 1.99 Мб

РУССКО -ОСЕТИНСКИЙ
И ОСЕТИНСКО -РУССКИЙ
СЛОВАРЬ ЛИНГВИСТИЧЕС КИХ ТЕРМИНОВ























ВЛАДИКАВКАЗ 2006

СЕВЕРО -ОСЕТИНСКИЙ ГОСУДАРСТ ВЕННЫЙ
ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ИНСТИ ТУТ











Л.Б. ГАЦАЛОВА


РУССКО -ОСЕТИНСКИЙ
И ОСЕТИНСКО -РУССКИЙ
СЛОВАРЬ ЛИНГВИСТИЧЕС КИХ ТЕРМИНОВ



















ВладикаdZa6

Научный редактор: доктор филологических наук, профессор
КАМБОЛОВ Т. Т.

Рецензент ы: кандидат филологических наук ТАКАЗОВ Ф.М. ;
кандидат филологических наук ПАРСИЕВА Л.К.







В данно м словаре вперu_ да ется т олковани е наиболее употребительных
лингbklbq_kdbo терминов на русском и осетинском языках  двух его
ZjbZglZo – иронском и дигорском .
Книга а др есоZg а школьникам, учителям, студентам, а также широкому
кругу читателей.

От научного редактора

«Русско -осетинский, осетинско -русский слоZjv лингbklbq_kdbo
термино Л.Б. Гацаловой oh^bl в серию терминологических слоZj_c
но вого поколения, разработка и внедрение которых вызваны,  перmx
очередь, потребностями создаZ_fhc в Республике Се_jgZy Осетия -Алания
системы полилингвального образоZgby Аlhjhf слоZjy  полной мере
учтён опыт  области лингвистической терминологии ос етинского языка,
накопленный  течение ХIХ -ХХ _dZ на осно_ которого ею произведен
тщательный и системный отбор наиболее удачных элементо и созданы
новые, более адекZlgu_\ebg]истическом смысле варианты.
Разработка лингвистической терминосис темы осущестeyeZkv с
опорой на три базовых принципа:
1) использование исконного осетинского слоZ или глубоко
укорениr_]hky в системе осетинского языка иноязычного термина,
заимствоZggucoZjZdl_jdhlhjh]hm`_g_hsmsZ_lkyghkbl_eyfbyaudZ;
2) приe_q_gb_ терминов -«интернационализмо сущестmxsbo 
большинст__ропейских языко;
3) создание,  порядке исключения, с учётом особенностей
фонетического и грамматического строя осетинского языка ноuo слов -
термино^ey\ujZ`_gbye ингbklbq_kdboihgylbc.
При этом автор использоZe эти принципы именно  данной
приоритетности, что позволило избежать излишней инноZpbhgghklb с
одной стороны, а с другой, обеспечило ukhdbc уро_gv интеграции в
международную лингbklbq_kdmxl_j миносистему.
Несомненно, большое значение имеет тот факт, что разработка
слоZjy была осущестe_gZ параллельно с состаe_gb_f нового поколения
учебнико и учебных пособий по осетинскому языку, что позволяет
рассчитыZlv на отражение  слоZj_ k_] о комплекса терминов,
необходимых для системного и полномасштабного преподаZgby
осетинского языка.

Доктор филологических наук, профессор,
зав. кафедрой ЮНЕСКО Северо -Осетинского
государственного педагогического института
КамболоLL .

От автора -состаbl_ey

В настоящем словаре дается толкование наиболее распространенных
ли нгвистических термино Подаeyxs__ их большинство – традиционные
термины широкого употребления, охZluающие kx терминологию
школьного курса языка, меньшую часть состаeyxl более специальные
термины вузоkdhcijZdlbdb
СлоZjv состоит из дmo частей – русско -иронско -дигорской и иронско -
дигорско -русской. В обеих частях даются переh^b толкоZgb_ термино во
k_o ZjbZglZo В тех случаях, когда понимание термина облегчается
знакомством с его иноязычной этимологией,  русском варианте  скобках
приh^blky источник его происхождения с указанием,  случае
необходимости, состаZbghyauqgh]hkehа.
Если для уяснения значения термина целесообразно сопостаblv его с
другим термином, то после толкоZgby дается пометка см./кæс/кæсæ и
отсылочный термин курсиhf.
При состаe_gbb слоZjy были использоZgu различные учебники,
пособия, слоZjb`mjgZevgu_im[ebdZpbb.
Аlhj -составитель с благодарностью примет k_ замечания и учтет их в
дальнейшей работе над книгой.



Список использованных словарей

1. Абае В.И. Русс ко -осетинский слоZjv Изд. 2 -е. М.: Со_lkdZy
энциклопедия, 1970.
2. АхманоZHKKehарь лингbklbq_kdbol_jfbgh. -М, 1966.
3. Багаты Н., Тахъазты X. Ирон орфографион дзырдуат. —
Дзæуджыхъæу, 2002.
4. Бигъуылаты Б. Лингbklhg терминты уырыссаг -ир он цыбыр
дзырдуат. - Дзæуджыхъæу, 1947.

5. Вахек И. Лингвистический слоZjv Пражской школы / Под ред. А.А.
Реформатского. М., 1964.
6. Гузее@F;ZedZjkdh -русский школьный слоZjv - Нальчик, 2003.
7. ГуриеL:DjZldbcjmkkdh -осетинский и осетинс ко -русский слоZjv -
ВладикаdZa.
8. Зекореев Н.Н. Школьный русско -кабардино -черкесский
терминологический слоZjv - Нальчик, 1999.
9. Зенович Е.С. СлоZjvbghkljZgguokeh и выражений. М., 2004.
10. ЗолотоZ Г.А. Синтаксический слоZjv Репертуа р элементарных
единиц русского синтаксиса. М., 2001.
11. ИсаеZ З.Г., ЦагаеZ А.Д. Краткий русско -осетинский слоZjv - М,
1978.
12. Ожего С.И., Ш_^h\Z Н.Ю. Толкоuc слоZjv русского языка. - Изд.
4-е, доп., М., 2003.
13. Осетинско -русский слоZjv / Под ред А.М. Касаева. Изд. 4 -е. -
ВладикаdZa.
14. Осетинско -русский слоZjv / Под ред Т.А. ГуриеZ Изд. 5 -е. -
ВладикаdZa.
15. Розенталь Д.Э., ТеленкоZ М.А. Спраhqgbd по русскому языку.
СлоZjvebg]\bklbq_kdbol_jfbgh. - М., 2003.
16. С лоZjv школьника: Русский язык. 5 -11 классы /К.А. ВойлоZ
В.В.ЛеденеZ<<Lbohghа и др. -М., 1997.
17. Соj_f_gguc толковый словарь русского языка / Гл. ред.
С.А.Кузнецо - СП., 2002.
18. ТаказоNF>b]hjkdh -русский слоZjv - ВладикаdZa.
19. Хомп Э. СлоZjv американской лингвистической терминологии
/Пер. и доп. В.В. ИZgh\Zih^j_^<:AегинцеZ - М., 1964.




Список сокращений

араб. – арабский язык
и др. – и другие
и.т.д. – и так далее
греч. – греческий язык
ит. – итальянский я зык
лат. – латинский язык
напр. - например
нем. – немецкий язык
новогреч. – новогреческий язык
новолат. – новая латынь
позднелат. – позднелатинский язык
см. - смотрите
соб. – собственное имя
ср. - сравните
ср.лат. – средневековый латинский язык
т.е. – то е сть
устар. – устареr__kehо
франц. – французский язык


æ.æнд. – æмæ/æма æнд æрт æ
æ.а.д. – æмæ афт æ дардд æр
æ.у.и. – æма уот æ идардд æр.

РУССК О -ОСЕТИНСК ИЙ СЛОВАРЬ
ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ТЕРМ ИНОВ 2

Русский Иронский Дигорский
Аббревиат ура
(ит. abbre viatura < лат . brevis ‘кра ткий ’)
1. Слово, образованное назв аниями начальных букв
или н ачальными звуками элеме нтов слоhkhq_lZgbc
СОГУ < Се веро -Осетинский государст_ нный
университет. 2. Сложнос окращенное слово:
драмт еатр < драматический театр.
Аббреви атурæ
1. Дзырдбасты хæйтты фы ццаг дамгъæтæй
кæнæ мыртæй арæзт дзырд: ЦИПУ < Цæгат
Ир ыстоны паддзахадон уни_jk итет. 2.
Цыбыргонд дзырд: драмт еатр < драмон
театр.
Аббреви атурæ
1. Дзурдбасти хæйтти фиццаг дамугъатæй кенæ
муртæй арæзт дзурд: ЦИПУ < Цæгат Иристони
паддзахадон ун и_jkbl_l. 2. Цубу ргонд дзурд:
драмтеатр < драмон театр.
Абзац
(от нем. Absatz из absetzen ‘отодв игать’)
1. = Красная стро ка – отступ вправо в начале первой
стр оки какой -либо части текста.
2. Часть текста между дmfy такими отступами,
характер изующаяся относительной з аконче нностью
и единством смыслоh]hkh^_j` ания.
Абзац
1. = Сырх рæнхъ – тексты фыццаг рæнхъы
чысыл æрбайст рахи зæрдæм.
2. Æххæст хъуыды чи æвдисы, тексты уыцы
хай дыууæ сырх рæнхъы æхсæн.
Абзац
1. = Сурх рæнгъæ – тексти фиццаг рæнгъи
æрбайст р ахесæрдæмæ.
2. Æнхæст гъуди ка æвдесуй, тексти еци хай дууæ
сурх рæнгъей æхсæн.
Абха зский язык
Язык абхазцев, коренного населения Абхазии;
гоhjblv по -абхазски . По генеал огической
классификации языков отн осится к абхазо -адыгской
группе каdZakdhcyaud овой семьи.
Абхазаг æaZ]
Абхазæгты (Абхазийы бынæттон цæрджыты)
æвзаг; абхазагау дзурын . Генеалог ион
классификацимæ гæсгæ ха уы каdZaZ]
æвзæгты мыггаджы а бхазаг -адыгъейаг
къордмæ.
Абхазаг æaZ]
Абхазæгти (Абхазий бунæттон цæргути) æвзаг;
абхазагау дз орун . Генеалогион классифик ацимæ
гæсгæ хауй каdZaZ] æвзæгти муггаги а бхазаг -
адæгъейаг къуармæ.
Аварский язык
Язык аZjp_, одной из наро дностей Дагестана;
гов орить по -аZjkdb . По генеал огической
классификации языков отн осится к дагестанской
группе каdZ зской языковой семьи.
Авайраг æвзаг
Авайрæгты (Дагъистаны цæрæг адæмыхатты)
æвзаг; аZcjZ]Zm дзурын . Генеалогион
классиф икацимæ гæс гæ хауы каdZaZ]
æвзæгты мыггаджы дагъиста йнаг къордмæ.
Авайраг æвзаг
Авайрæгти (Дагъистани цæрæг адæмихатти)
æвзаг; аZcjZ]Zm дзорун . Генеалог ион
классификацимæ гæсгæ хауй каdZaZ] æвзæгти
мугг аги дагъиста йнаг къуармæ.
Авести йский язык
Древнеиранский я зык, на кот ором написана
«Авеста». И спользовался в богослужении у
приверженцеahjhZk тризма.
Авестæйы æвзаг
Зороастризмы дины ч иныг «Авестæ» -йы
рагонира йнаг æвзаг.
Авести æвзаг
Зороастризми дини киунугæ «Авести»
рагонира йнаг æвзаг.
Агглютин атиgu_ya ыки
Языки, которым присуще сл овоизменение путем
агглютин ации, т.е. каждый аффикс сл ужит для
выражения только о дного грамматического знач ения.
Агглютин атиhg\a]læ
Агглютинацийы фæрцы дзы рдивынад цы
æвзæгты ис, у ыдон; ахæм æвзæгты алы а ффикс
дæр æвдисы æрмæст иу граммат икон
Агглютин атиhg\a]læ
Агглютинаций фæрци дзурд æййев унадæ ци
æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти али аффикс дæр
æвдесуй æрмæст еу грамматикон нисанеуæг.

2
См.: Флективные яз ыки. нысаниуæг. Кæс: Флект иhgзæгтæ. Кæсæ: Флект ивон æa]l.
Агглютин ация
(от лат.
agglutin atio
‘прикле иZgb_
склеив ание’)
Вид аффиксации; способ слоh -
и формообразования, при
кот ором к корню или основе
пр исоединяются однозначные
стандартные а ффиксы.
Агглют ина
ци
Аффиксацийы хуыз; дзырдтæ
æмæ дзырдты форм æтæ
ар азынæн дзыр ды уидаг кæнæ
бындурмæ иун ысанон
аффикстæ куы ба фтауынц,
ахæм мадзал.
Агглютин а
ци
Аффиксаций хузæ; дзурдтæ æма
дзурдти формит æ аразунæн дзу рди
уедагæ кенæ бундормæ еун исанон
аффикс ку бафтаунцæ, уæхæн
ма дзал.
Адстрат
(от лат. ad ‘при,
около’ и stratum
‘сл ой, пласт’)
Элементы одного языка,
вошедшие в другой, в результате
дл ительного сосуществования
да нных языков на одной или
смежных терр иториях.
Адстрат Кæцыдæр адæмыхаттæн се
‘взаджы хицæн хæйттæ æндæр
адæмы æвзагмæ куы бацæуынц,
иумæ иу ран кæй цæрынц,
кæнæ сыхагиуæг кæй кæнынц,
уый фæстиуæгæн, æвзаджы
ахæм фæзынд.
Адстрат Кæцидæр адæмихаттæн се ‘вз аги
хецæн хæйттæ æндæр адæми
æвзагмæ ку бацæунцæ, еу рау æн ке
цæрунцæ, уой фæстеуæгæн, æвзаги
уæхæн фæззинд.
Адыге йский
язык
Язык адыгейце коренного
населен ия Адыгеи; гоhjblv по -
адыгейски . По генеалогич еской
классификации языков относи тся
к абхазо -адыгской группе
каdZ зской языковой семьи.
Адыгъейаг
æвзаг
Адыгъейæгты (Адыгъейы
бынæттон цæрджыты) æвзаг;
адыгъейагау дзурын .
Генеал огион классификацимæ
гæсгæ хау ы каdZaZ] æвзæгты
мы ггаджы а бхазаг -адыгъейаг
къордмæ.
Адæгъейаг
æвзаг
Адæгъейæгти (Адæгъей бунæттон
цæргути) æвзаг; адæгъейагау
дзорун . Генеал огион
классификацимæ гæсгæ хауй
каdZaZ] æвзæгти мугг аги абх азаг -
адæгъейаг къуармæ.
Азбука 1. Алфаbl;md\Zj ь. Абетæ 1. Алфаbl 2. Дамгъæтæ
ахуыргæнæн чиныг, дамг ъуат.
Абетæ 1. Алфаbl 2. Дамугъатæ ахур
кæнуни киунугæ, д амугъауат.
Актуальное
членение
пре длож ения
Деление предложения как
ед иницы выражения мысли; по
степени важности, актуальн ости
выражаемой инфо рмации в
ко нкретной речевой ситуации
выделяются следующие
ко мпоненты: тема –
информация, которая в данной
речевой с итуации является
известной (и сходная часть
мысли); рема – информация,
которая в данной речевой
ситуации является н овой,
наиболее Z`ghcZdlm ал ьной.
Хъуыдый ад
ы акту алон
дих
Хъуыдыйад йæ мидисмæ гæсгæ
цы хæйттыл дих кæны сæ
ахадындзинадмæ æмæ
инфо рмацийы
актуалондзинадмæ гæсгæ, уый:
темæ – зонгæ кæй кæнæм,
уыцы информаци; ремæ – ног,
актуалондæр информ аци.
Гъудиади
актуалон
дех
Гъудиадæ æ медесм æ гæсгæ ци
хæйттæбæл дех кæнуй сæ
ахадундзийнадæмæ æма
информ аций актуалондзийнадæмæ
гæсгæ, уой: темæ – зонгæ ке
кæнæн, еци информаци; ремæ –
нæуæг, а ктуалон информаци.
Акустика
(от греч. akustikos
1. Раздел физики, учение о зв уке.
2. РечеZ я акустика – раздел
Акустикæ 1.Физикæйы иу хай, м ыры
тыххæй ахуырад. 2. Ных асы
Акустикæ 1.Физики еу хай, мури туххæй
ахурадæ. 2.Нихаси акустикæ –

3
‘сл ухоhc) общей акустики, изучающий
стру ктуру речевого сигнала,
процессы образования и
h сприятия звуков р ечи.
акустикæ – иумæйаг
ак устикæйы иу хай, ахуыр
кæны, мыр куыд фæзыны æмæ
куыд ф æхъуысы, уый.
еумæйаг акустики еу хай, ахур
кæнуй, муртæ кутемæй
фæззиннунцæ æма куд игъ усунцæ,
уой.
Акцент
(от лат. acce ntus
‘удар ение’)
1.Ударение. 2.Своеобразие в
произн ошении. 3.Непра вильное
произношение звуков
ин остранного яз ыка под
влиянием норм родн ого языка.
Акцент 1.Ца^ 2.Ныхасы хъæды
хицæндзинæдтæ. 3. Æцæгæлон
æвзаджы мыртæ хи æвзаджы
æндæвдадмæ гæсгæ раст нæ
дзурын.
Акцент 1.Ца^ 2.Дзурдихатти
хецæндзийнæдтæ. 3. Æцæгæлон
æвзаг бæл муртæ хе æвзаги
æндæвдадæмæ гæсгæ раст нæ
дзорун.
Аланский язык Язык алан; один из ира нских
языков индоевропейской
языковой семьи.
Алайнаг
æвзаг
Алайн æгты æвзаг;
индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы ирайнаг æвзæгтæй
иу.
Алайнаг
æвзаг
Алайн æгти æвзаг; инд оеj опаг
æвзæгти муггаги ира йнаг
æвзæгтæй еу.
Алф авит
(от греч.
alphab etos ,
назZgb_ пе рuo
двух бук греч.
алф авита: alpha и
beta ,  нов огреч. -=
vita )
Совокупность графических
знако (букв), расположенных в
определенном п орядке.
Алфавит Дамгъæтæ бæлвырд фæткмæ
гæсгæ æвæрд к æм сты,
граф икон нысанты ах æм
æмбырдгонд.
Алфавит Дамугъатæ бæлвурд фæтк æмæ
гæсгæ æвæрд к æми æнц æ, гр афикон
нисанти у æхæн æмбурдгонд.
Англи йский
язык
Один из германских языков
индоевропейской языковой
семьи. Распространен в
Велик обрит ании, Ирландии,
Се_jghc Ам ерике, Австралии и
т.д.
Англисаг
æвзаг
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы ге рмайнаг къорды
æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл
дзурынц Стыр Британи,
Ирланди, Австрали, Цæгат
Америкæйы æ.а.д.
Англ исаг
æвзаг
Индоевропаг æвзæгти муггаги
гермайнаг къу ари æвзæгтæй еу.
Аци æвзагб æл дзорунцæ Устур
Британи, Ирланди, А встрали,
Цæгат Ам ерики æ.у.и.
Антонимы
(от греч. anti
‘пр отив’ и onyma
‘имя’)
Слова с противоположными, но
сопоставимыми значени ями;
относятся к одной части речи:
с_l – тьма, зи мний – летний,
oh^blv – uoh^blv^h – после .
Ант онимтæ Сæ лексикон нысаниуæг ных æй
ныхмæ сæвæрæн цы дзырдтæн
ис, уыдон; хауынц иу ныхасы
хаймæ: рухс – талынг, зымæгон
– сæрдыгон, бацæуын –
рацæуын, размæ – фæстæмæ .
Ант онимт
æ
Сæ лексикон нисанеуæг них æй
нихмæ райвæрæн ци дзурдтæн ес,
етæ; хаунцæ еу нихаси хаймæ: рохс
– талингæ, зумæгон – сæрдигон,
бацæун – рацæун, размæ –
фæстæмæ .
Антропон имия
(от греч. ánthr ōpos
‘чел о_d и onyma
‘имя’)
Раздел ономастики, из учающий
собственные имена л юдей.
Антропон и
ми
Адæйма джы сæрмагонд
нæмттæ чи иртасы,
оном астикæйы уыцы хай.
Антропон и
ми
Адæймаги сæрмагонд нæмттæ ка
æртасуй, оном астики еци хай.
Апостроф
(от греч.
ap óstr ophos
Надстрочный знак в виде
зап ятой, обозначающий в
некот орых языках пропуск
Апостроф Уæлрæнхъон нысан, иуæй -иу
æвзæгты дзы фæнысан кæнынц
хъæлæсоны рахауд.
Апос троф Уæлрæнгъон нисан, еуæй -еу
æвзæгти си фæннисан кæнунцæ
гъæлæсони рахаудт.

4
‘обраще нный в
стор ону’)
гла сной.
Ара бский язык Один из семитских языков.
Распространен в Ираке, Сирии,
Ливане, Кувейте , Тунисе,
Алжире, Египте, Марокко,
Са удоkdhc Араbb
Объедине нных Ара бских
Эмиратах и др. На арабском
языке написан Коран – глаgZy
книга мусул ьман.
Араббаг
æвзаг
Семитаг æвзæгтæй иу. Ацы
æвзагыл дзурынц Ирак, Сири,
Ливан, Кувейт, Т унис, Алжир,
Египет (Мы сыр), Марокко,
Саудты АраbBm]hg^:jZ[[Z]
Эмира тты æмæ æндæр бæстæты
цæрджытæ. Араббаг æвзагыл
фыст у Хъу ыран –
пысылмæтты дины сæйраг
чиныг.
Араббаг
æвзаг
Семитаг æвзæгтæй еу. Аци
æвзагб æл дзорунцæ Ирак, С ири,
Ливан, Кувейт, Тунис, Алжир,
Египет (Мисир) , М арокко, Саудти
Араb Еугонд Араббаг Эм иратти
æма æндæр бæстити цæргутæ.
Араббаг æвзагбæл финст æй
Хъуран – пусулмæнтти дини
сæйраг киунугæ.
Арго
(от франц. argot
‘язык в оро)
Речь какой -либо социальной
группы, жаргон.
Арго Искæцы социалон къорды
ных асыхъ æд, жа ргон.
Арго Ескæци социалон къуари
дзурдихатт, жа ргон.
Армянский
язык
Язык армянского народа. По
генеалогической классифик ации
языков относится к
инд оеj опейской языковой
семье.
Сомихаг
æвзаг
Сомихæгты æвзаг. Генеалог ион
классификацимæ гæсгæ хау ы
индоевропæйаг æвзæгты
мы ггагмæ.
Сомехаг
æвзаг
Сомехæгти æвзаг. Генеалог ион
классификацимæ гæсгæ хауй
индоевр опаг æвзæгти муггагмæ.
Артикль
(франц. article <
лат. articulus
‘часть, ра здел’)
В некоторых языках: служе бное
слоh показатель
опред еленности или
неопределенн ости, рода, числа и
падежа с уществительн ого.
Артикл Иуæй -иу æвзæгты –
æххуысгæнæг дзырд; фæамоны
номдары грамматикон
катег оритæ: бæлвырд кæнæ
æбæлвырддзинад, æрд, нымæц,
хауæн.
Артикл Еуæй -еу æвзæгти – æнхусгæнæг
дзурд; фæййамонуй номдари
грамм атикон категоритæ: бæлвурд
кенæ æбæлвурд -дзийнадæ, æрд æ,
нимæдзæ, хауæн.
Артикул яция
(от лат. articul áre
‘ясно
произн осить’)
Работа органов речи при
пр оизнесении звуков.
Артикул яц
и
Дзурæн оргæнты архайд,
мыртæ дзургæйæ.
Артик уляц
и
Дзорæн оргæнти архай д, муртæ
дзоргæй.
Архаизм
(от греч. archa îos
‘дре вний’)
Устаревшее слоh наз ывающее
существующую реалию, но
вытесненное из активного
упо требления синонимом.
Архаизм Арæх кæмæй нал фæпайда
кæнынц, й æ бæсты ног дзырд
кæй ф æзынд, уый тыхх æй,
ахæм зæронд дзы рд.
Архаизм Арæх кæмæй нæ бал фæппайда
кæнунцæ, æ бæсти н æуæг дзурд ке
фæззиндт æй, уой тухх æн, уæхæн
зæронд дзурд.
Ассимил яция
(от лат. assimil ātio
‘уподобл ение,
сходстh)
Уподобление одного звука
др угому при близком соседс тве.
Ассимил яц
и
Иу мыр иннæ мыр ы хуызæн
куы сccu кæрæдзимæ
хæстæг кæй лæууынц, уымæ
гæсгæ.
Ассим иляц
и
Еу мур инней хузæн ку исуй,
кæрæдземæ хæстæг ке лæуунцæ,
уомæ гæсгæ.
Аффикс
(от лат. affixus
Служебная часть слоZ
(мо рфема), изменяющая
Аффикс Дзырдæн йæ лексикон æмæ
грамм атикон нысаниуæг цы
Аффикс Дзурдæн æ лексикон æма
гра мматикон нисанеуæг ци

5
‘прикрепле нный’) лексич еское или грамматиче ское
зн ачение слоZ К аффиксам
отн осятся: пристаdZ (префикс),
суффикс, окончание (фле ксия).
æххуысгæнæг хай (морфемæ)
аивы, уый. Аффикстæм
хауынц: разæфтуан (префикс),
фæсæфтуан (суффикс), кæрон
(фл екси).
æнхусгæнæг хай (морфемæ)
раййеmc е. Аффикстæмæ хаунцæ:
разæфтауæн (пр ефикс),
фæсæфтауæн (су ффикс), кæрон
(флекси).
Безли чное
предл ожение
Вид односоставного глагольн ого
предложения, в котором
переданное действие (с остояние)
не связано с действующим л ицом
(пре дметом).
Æнæцæсго
м
хъу ыдыйад
Иувæрсыг мивдисæгон
хъу ыдыйады хуыз, архайд дзы
архайæгимæ баст нæ вæййы.
Æнæцæсго
м
гъ удиадæ
Еувæрсуг мивдесæгон гъуди ади
хузæ, архайд си архайæги хæццæ
баст н æ фæууй.
Безличный
гл агол
Глагол, который назыZ_l
явления пр ироды, физическое
или психическое состояние
челов ека, т.е. такое действие или
состо яние, которое возникает как
бы с амо по себе.
Æнæцæсго
м мивдисæг
Йæхи ‘гъдауæй цы архайд
æрцæуы кæнæ цы уав æр
сæaæры (æрдзы фæзындтæ,
адæймаджы физикон кæнæ
пс ихикон уаj  уый амонæг
ми вдисæг.
Æнæцæсго
м
ми вдесæг
Æхе ‘гъдауæй ци архайд æрцæуй
кенæ ци уаj ис æвзуруй (æрдзи
фæзиндтæ, адæймаги физикон кенæ
пс ихикон уаj  уой амонæг
мивдесæг.
Безударные
гла сные
Гласные, произносимые с
мен ьшей выделительной силой,
несколько короче. См.: Уда рные
гласные.
Æнæцавдон
хъæлæсонт
æ
Лæмæгъдæр хъæлæсы уагæй цы
хъæлæсон мыртæ фæдзурæм,
уыдон. Кæс: Ца вдон
хъæлæсонтæ.
Æнæцавдо
н
гъæлæсонт
æ
Лæмæгъдæр гъæлæси уагæй ци
гъæлæсон мур тæ фæдздзорæн, етæ.
Кæсæ: Ца вдон гъæлæсонтæ.
Бесс оюзная
связь
Связь однородных членов
предложения или частей
бе ссоюзного сложного
предлож ения посредством
интонации, без п омощи союзов.
Æнæбæттæ
г
бастдз инад
Хъуыдыйады æмхуызон
уæнгты кæнæ æнæбæттæг
вазыгджы н хъуыдый ады
хæйтты бастдзинад æрмæст
интон ацийы фæрцы, æнæ
бæттæгтæй.
Æнæбæтт
æг
бастдзи йна
дæ
Гъудиади æнхуз æн иуæнгти кенæ
æнæбæттæг вазуггин гъ удиади
хæйтти бастдзийнад æ æрмæст
инт онаций фæрци, æнæ бæттæгтæй.
Билингвизм
(от лат. bi- ‘дву(х)’
< bis ‘два жды’ и
lingua ‘язык’)
Дmyauqb_ одинакоh
со_ ршенное владение дmfy
язык ами.
Били нгвиз
м
Дыууæ æвзагыл æмхуызон хорз
дзурын.
Били нгвиз
м
Дууæ æвзагебæл æнхуз æн х уарз
дзорун.
Будущее вр емя Форма времени глагола,
об означающая то, что действие
произойдет пос ле момента р ечи.
Суинаг
афон
Архайд дзурыны фæстæ кæй
цæудзæн, уый æвдис æг
мивдисæджы афоны хуыз.
Исуйнаг
афонæ
Архайд дзоруни фæсте ке
цæудзæнæй, уой æвдес æг
мивдесæги афони хузæ.
Букварь Учебник для начального
об учения чт ению и письму.
Абет æ Кæсын æм æ фыссыныл
ахуыргæнæн чиныг.
Абет æ Кæсун æма финсунбæл ахургæнæн
киунугæ.
Буквы Графические знаки, служ ащие
для об означения звуков.
Дамгъæтæ Æвзаджы мырты граф икон
нысант æ.
Дамугъатæ Æвзаги мурти графикон нисант æ.
Валентность
(от лат. vale ntia
Способность слоZ вступать в
синтаксические сyab с друг ими
Валентон дз
инад
Дзырды миниуæг æндæр
дзырдтимæ синтаксисон
Валентон д
зийнадæ
Дзурди минеуæг æндæр дзур дти
хæццæ синтаксисон бастдзийнæдтæ

6
‘сила’)

слоZfb. (вале нтад) баст дзинæдтæ аразын. (вале нтадæ
)
ар азун.
Варваризм
(от греч.
barb arism ós
‘чужезе мный’)
Иноязычное слоh
восприн имаемое как чуждое для
ро дной речи.
Варваризм Мадæлон æвзаджы æцæгæлон
чи у, уыцы æнæхъуаджы
æрбайсгæ дзырдтæ.
Варв аризм Маддæлон æвзаги æцæгæлон ка ‘й,
еци æнæгъ æугæ æрбайсгæ дзурдт æ.
Вводное
пре длож ение
Предложение, встаe_ggh_ в
другое предложение, но не
св язанное грамматически ни с
одним из его чл енов.
Бавæргæ
хъу ыдыйад
Хъуыдыйады мидæг
граммат икон æгъдауæй
хъу ыдыйады уæнгтæй иуимæ
дæр баст чи нæу, ахæм
хъу ыдыйад.
Байвæргæ
гъуд иадæ
Гъудиади медæг æ граммат икон
æгъдауæй гъудиади иуæнгтæй е уей
хæццæ дæр баст ка нæ фæууй,
уæхæн гъудиадæ.
Вводное сл оh Слово, грамматически не
св язанное с другими слоZfb в
предложении, не явля ющееся
членом предлож ения.
Бавæргæ
дзырд
Хъуыдыйады мидæг ин нæ
дзырдтимæ гра мматикон
æгъдауæй баст чи нæу, ахæм
дзырд; хъуыдыйады уæнгыл
нымад нæ цæуы.
Байвæргæ
дзурд
Гъудиади медæг æ инн æ дзур дти
хæццæ грамматикон æгъдауæй баст
ка нæй, уæхæн дзурд; гъудиади
иуонгбæл нимад нæ цæуй.
Вводный Грамматически не сyaZ нный с
другими частями высказыв ания.
Бавæргæ Грамматикон æгъдауæй
ран ыхасы æндæр хæйттимæ
баст чи нæу, ахæм.
Байвæргæ Грамматикон æгъдауæй ран ихаси
æндæр хæйтти хæццæ баст ка нæй,
уæхæн.
Вербальный
(от лат. verbālis <
verbum ‘слоh
глагол’)
1.Глагольный. 2 . Слове сный. Вербалон 1.Мивдисæгон. 2. Дзыр дты
фæрцы æвдыст.
Верб алон 1.Мивдесæгон. 2. Дзурдти фæрци
æвдист.
Веществе нное
сущестbl_e ьно
е
Имя существительное,
обозн ачающее несчитаемые
предм еты (массу, вещес тво).
Уырзæгон
но мдар
Банымайæн кæмæн нæй (масс æ,
уырзæг), ахæм пре дмет
нысангæнæг но мдар.
Урзæгон
номдар
Банимайæн кæмæн нæййес (массæ,
урзæг), уæхæн пре дмет нисангæнæг
но мдар.
Вид глагола Грамматическая категория,
обозначающая характер
прот екания глагольного
де йствия. Глаголы со_jr_ggh]h
b^Z означ ают действие,
ограниче нное каким -либо
пределом. Гл аголы
несо_jr_ggh]h b^Z ук азыZxl
на повторяющееся или
продолжающееся дейс твие.
Ми вдисæдж
ы хуыз
Мивдисæджы грамматкон
кат егори, нысан кæны, архайд
куыд цæуы, уый. Æххæст
хуызы мивдисæг амоны чи
фæци æмæ чи фæуыдзæн, ахæм
архайд. Æнæххæст ху ызы
мивдисæг та – чи нæма
фæуыдзæн (дæргъвæтин,
бирæхаттон), ахæм а рхайд.
Мивдесæги
хузæ
Мивдесæги грамматикон кат егори,
нисан кæнуй, архайд куд цæуй, уой.
Æнхæст хузи мивдесæг ам онуй, ка
фæцæй æма ка фæууодзæй, уæхæн
архайд. Æнæнхæст хузи мивдесæг
ам онуй, ка нæма фæууодзæй
(дæргъвæтийнæ, берæхаттон),
уæхæн а рхайд.
Винительный
падеж
Кос_ggZy падежная форма,
указывающая на объект дейс твия
и отвечающая на вопр осы кого?
что?
Иварон
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
амоны а рхайд кæмæ арæзт у,
уый æмæ дзуапп дæтты
фæрстытæн кæй? цы?
Иварон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй,
архайд кæмæ арæзт æй, уой æма
дзуапп дæттуй фæрститæн ке? ци?

7
Внешне -
местный п адеж
Кос_ggZy падежная форма,
указывающая на
местонахо ждение предмета на
поверхн ости кого -либо (чего -
либо). Отвеч ает на вопросы на
ком? на чем?
Æддагбына
тон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны предметы бынат
искæуыл (истæуыл) æмæ
дзуапп дæтты фæрстытæн
кæуыл? цæуыл?
Æндагбуна
тон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
предмети бунат ескæбæл ( естæбæл)
æма дзуапп дæттуй фæрститæн
кæбæл? цæбæл?
Внутренне -
местный п адеж
Кос_ggZy падежная форма,
указывающая на
местонахо ждение предмета
внутри кого -либо (ч его-либо).
Отвечает на вопр осы в ком? в
чем? где? В иро нском диалекте
осетинского языка функции
этого падежа выполняет форма
род ительного падежа.
Мидæгбына
-тон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны предметы бынат искæй
(истæй) мидæг æмæ дз уапп
дæтты фæрстытæн кæм? цæм?
кæй мид æг? цæй мид æг? Ирон
ди алекты ацы хауæны
функцитæ æххæст кæны
гуырынон хауæны ф ормæ.
Медæгбуна
тон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
предмети бунат еске (естæй)
медæг æ æма дзуапп дæттуй
фæрститæн кæми? ц æми? ке
мед æгæ? ц æй медæг æ? Ирон
ди алекти аци хауæни функцитæ
æнхæст кæнуй г уринон хауæни
формæ.
Возвратный Обозначающий действие,
направленное на само
действу ющее лицо. Возвратный
глагол. ВозjZlgh_
мест оимение.
Здæхгæ Архайæг предметырдæм цы
архайд арæзт в æййы, уый.
Здæхгæ ми вдисæг. Здæхгæ
номи].
Æздæхгæ Архайæг предмет æрдæмæ ци
архайд арæзт ф æууй, е. Æздæхгæ
ми^_k] Æздæхгæ номе].
Вокализм
(от лат. vōcālis
‘зву чный’)
Состав гласных фонем яз ыка. Вокализм Æвзаджы хъæлæсон мыртæ. Вок ализм Æвзаги гъæлæсон муртæ.
Вокатив
(от лат. vocat ivus
(casus ))
Звательный падеж, слово или
слоhkhq_lZgb_ называ ющее
того, к кому обраща ется
гов орящий.
Вокатив Бадзырды хауæн, дзурæг кæмæ
дзуры, уый амонæг дзырд кæнæ
дзы рдбаст.
Вокатив Бадзурди хауæн, дзорæг кæмæ
дзоруй, уой амонæг дзурд кенæ
дзу рдбаст.
Вопрос Обращение к кому -либо,
тр ебующее ответа.
Риторич еский hijhk –
утверждение, выр аженное в
форме вопроса, но не тр ебующее
ответа.
Фарст Дзуапп чи домы, искæмæ ах æм
сидæны хуыз. Ритор икон
фарст – дзуапп чи нæ д омы,
ахæм фарст.
Фарст Дзуапп ка домуй, ескæмæ у æхæн
седæни хузæ. Ритор икон фарст –
дзуапп ка нæ д омуй, уæхæн фарст.
Вопрос ител ьное
предлож ение
Вид предложения по цели
высказыв ания, заключающий в
себе вопрос и служащий для
получения новой информ ации.
Фарстон
хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз йæ загъды
нысанмæ гæсгæ. Вæййы дзы
фарст ног информаци
баз онынæн.
Фарстон
гъуд иадæ
Гъудиади ху зæ æ загъди нисанмæ
гæсгæ. Фæууй си фарст нæуæг
информ аци базонунæн.
Вопросител ьно -
относител ьное
Местоимение, употребляюще еся
в вопросительном предл ожении
Фарстон -
ахастон
Фарстон хъуыдыйады мидæг
фарст кæй фæрцы рæзы, кæнæ
Фарстон -
рахастон
Фарстон гъудиади медæг æ фарст ке
фæрци ирæзуй, кенæ

8
мест оимение для оформления вопр оса или в
составе сложноподч иненного
предложения в качес тве
союзн ого слоZ.
номивæг домгæвазыгджын хъуыдый ады
мидæг бæттæг дзырд чи вæййы,
ахæм номивæг.
номевæг домгæвазуггин гъ удиади медæ гæ
бæттæг дзурд ка фæууй, уæхæн
номевæг.
Вопросител ьны
й знак
Знак препинания, который
ставится в конце
вопросительн ого предложения.
Фарсты
нысан
Фарстон кæнæ риторикон
хъуыды йады кæрон цы
æрхæцæн нысан февæрынц,
уый.
Фарсти
нисан
Фарстон кенæ риторикон г ъудиади
кæрон ци æрхуæцæн н исан
феjmgp_.
Восклицател ьно
е предлож ение
Вид предложения по
эмоци ональной окрашенности.
Выр ажает чувства говорящ его.
Хъæрон
хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз йæ
эмоци оналон ахуырстмæ
гæсгæ. Æвдисы дзурæджы
æнкъарæнтæ.
Гъæрон
гъуд иадæ
Гъудиади хузæ æ эмоцион алон
хурстмæ гæсгæ. Æвдесуй дзорæги
æнкъарæнтæ.
Восклицател ьн
ый знак
Знак препинания, который м ожет
быть поставлен: 1) в ко нце
восклицательного предлож ения
для обозначения эмоционал ьного
характера сообщения; 2) в конце
побудите льного предл ожения,
если оно эмоци онально
окрашено; 3) в конце
вопрос ительн ого предложения,
если оно имеет эмоциональную
окраску (в этом случае ставятся
дZ знака – вопросительный и
восклиц ательный); 4) после
обращения; 5) после
междом етия.
Хъæры
нысан
Æрх æцæн нысан, æвæрынц æй:
1) хъæрон хъуыдыйады кæрон
ныхасы эмоционалон дзинад
ра^bkugg 2)
разæнгардгæнæн хъуыдыйады
кæрон, эмоционалон ахуырст
куы вæййы, уæд; 3) фарстон
хъуыдыйады кæрон,
эмоцион алон ахуырст куы
вæййы, уæд (ахæм хъуыдыйады
кæрон феjugp дыууæ
æрхæцæн н ысаны – фарсты
æмæ хъæры); 4) сидæны
фæстæ; 5) æвастхъæры фæстæ.
Гъæри
нисан
Æрхуæцæн нисан, æвæрунцæ ‘й: 1)
гъæрон гъ удиади кæрон них аси
эмоционалондзийнадæ равд есунæн;
2) разæнгардгæнæн гъудиади
кæрон, эм оционалон хурст ку
фæууй, уæд; 3) ф арстон гъ удиади
кæрон, эм оционалон хурст ку
фæууй, уæд (уæхæн гъудиади
кæрон феjmgp дууæ æрхуæцæн
нисани – фарсти æма гъæри); 4)
седæни фæсте; 5) æвастгъæри
фæсте.
Время Грамматическая категория
гл агола, с оотносящая действие с
моментом речи: прошедшее
j_fy – до момента речи,
будущее j_fó – после момента
речи, настоящее j_fó – с
включением м омента речи.
Афон Мивдисæджы грамматикон
категори, æвдисы архайды
ахаст ныхасы афонм æ: и] ъуыд
афон – архайд цыди ныхасы
размæ, суинаг афон – архайд
цæудзæн н ыхас ы фæстæ,
нырыккон афон – архайд цæуы
ных асимæ иу рæстæг.
Афонæ Мивдесæги грамматикон кат егори,
æвдесуй архайди рахаст нихаси
афон æмæ: евг ъуд афонæ – архайд
цудæй н ихаси размæ, исуйнаг
афонæ – архайд цæудзæнæй нихаси
фæсте, нуриккон афонæ – архайд
цæуй н ихаси хæццæ еу рæстæг.
Вспомогател ьн
ый гл агол
Глагол, употребляющийся в
сочетании с формами других
сло для образования сложных
(аналитич еских) форм.
Æххуысгæн
æг
ми вдисæг
Иннæ дзырдты форм æтим æ
иумæ вазыгджын (аналит икон)
хуызтæ аразынæн цы
мивдисæгæй пайда кæнынц,
Æнхусгæн
æг
ми вдесæг
Иннæ дзурдти формити хæццæ
еумæ вазуггин (анал итикон) хузтæ
ар азунæн ци мивдесæгæй пайда
кæнунцæ, е.

9
уый.
Вставные
ко нструкции
Слова, сочетания и предлож ения,
вносящие дополнительные
зам ечания в предложение или
поя сняющие отде льное его
слоh.
Бавæргæ
констру кци
тæ
Хъуыдыйадмæ уæлæмхасæн
фиппайнæгтæ кæнæ йæ хицæн
дзырдты хуыздæр бамбарыны
тыххæй цы дзырдтæ,
дзырдбæстытæ, хъуыдыйæдтæ
бахæссынц, уыдон.
Байвæргæ
констру кц
итæ
Гъудиадæмæ уæлæнхасæн
феппайуйнæгтæ кенæ æ хецæн
дзурдти х уæздæр балæдæруни
туххæй ци дзурдтæ, дзурдбæститæ,
гъудиæдтæ бахæссунцæ, етæ.
Второстепе нные
чл ены
предл ожения
Распространители структ уры
простого предложения. М огут
подчиняться глаguf чл енам,
образуя состав подлежащ его и
состав сказуемого, или др угим
lоростепенным членам
пре дложения.
Хъуыдый ад
ы фæрссаг
уæнгтæ
Сæйраг уæнгтæй фæстæмæ ма
цы уæнгтæ вæййы
хъуыдый ады, уыдон. Фæрссаг
уæнгтæ вæййынц сæйраты,
зæгъинаджы, кæнæ æндæр
фæрссаг уæнгты дæлбар
дзырдтæ.
Гъудиади
фæрсаг
уæнгтæ
Сæйраг иуæнгтæй фæстæмæ ма ци
иуæнгтæ фæууй гъуди ади, етæ.
Фæрсаг иуæнгтæ фæуунцæ
сæйрати, зæгъуйнаги кенæ æндæр
фæрсаг иуæнгти дæлбарæ дзурдтæ.
Выражение Фраза или словосочетание, ча сто
упо требляемые в речи.
Разагъд Ныхасы мидæг арæх кæмæй
фæпайда кæнынц, ахæм фразæ
кæнæ дзырдбаст .
Разагъд Нихаси медæг æ арæх кæмæй
фæппайда кæнунцæ, уæхæн фразæ
кенæ дзурдбаст.
Высказыв ание Вариант предложения, его
ко нкретная реализация в речи.
Раныхас Хъуыдыйады вариант, йæ
бæлвырд хуыз ныхасы мидæг.
Ранихас Гъудиади вариант, æ бæлвурд хузæ
нихаси медæг æ.
Гапакс

Окказионализм; индивидуал ьно -
аlhjkdbc (контекстный)
неол огизм.
Гапакс Окказионализм; бæлвырд
ко нтексты кæмæй фæпайда
кæнынц, ахæм авторон
неол огизм.
Гапакс Окказионализм; бæлвурд ко нтексти
кæмæй фæппайда кæнунцæ, уæхæн
аlhjhgg еологизм.
Гемин ация
(от лат. gemin atio
‘удва иZlv)
См.: Удh_gb_. Геминаци Кæс: Дыв æр к æнын. Гемин аци Кæсæ: Дув æр к æнун.
Генеалогич еска
я
класс ификация
яз ыков
Группировка языков мира в
языковые семьи на основании
общности происхождения,
ро дстве нных сya_cf_`^mg ими.
Æвзæгты
генеалогио
н
классифик а
ци
Дунейы æвзæгты дих
мыггæгтыл æмæ къор дтыл сæ
раaj^f]k].
Æвзæгти
генеалогио
н
классифик
аци
Дуйней æвзæгти дех муггæгтæ æма
къу æрттæбæл сæ раamj^f]k].
Герман истика Область языкознания, предм етом
которой являют ся герма нские
языки.
Герман исти
кæ
Гермайнаг æвзæгтæ чи ирт асы,
æвзагзонынады уыцы хай.
Герман ист
икæ
Гермайнаг æвзæгтæ ка ‘рт асуй,
æвзагзонунади еци хай.
Германские
языки
Группа языков, входящих в
индоевропейскую языковую
семью. Подгруппы: 1) се_jgZy
(скандинаkdZy  шведский,
норвежский, датский,
Гермайнаг
æвзæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы къорд . Й æ
дæлкъордтæ сты: 1) цæгатаг:
ш_^Z] норв егиаг, даниаг,
исландиаг, фар ераг; 2)
Герма йнаг
æвзæгтæ
Индоевропаг æвзæгти му ггаги
къуар. Æ дæлкъу æрттæ ‘нц æ: 1)
цæгатаг: ш_^Z] но рвегиаг, даниаг,
исландиаг, ф арераг; 2) нигулæйнаг:
англисаг, нем уцаг, ниде рландаг,

10
ислан дский, фарерский; 2)
западная: английский, немецкий,
ниде рландский, фризский, идиш
и др.; 3) восточная: в ымершие
языки – готский, бу ргундский и
др.
ныгуылæйнаг: англисаг,
немыцаг, нидерландаг, фр изаг,
идиш æ.æнд.; 3) скæсæйнаг:
мард æвзæгтæ – готаг,
бургу ндиаг æ.æнд.
фризаг, идиш æ.æнд.; 3) скæсæйнаг:
мард æвзæгтæ – готаг, бу ргундиаг
æ.æнд.
Гипербола
(от греч. hype rbol ē
‘преу_ebq ение’)
Фигура речи, основанная на
преувел ичении.
Гиперболæ


Уæлдай егъау кæнын æн цы
фæрæзæй пайда чынд æуы, уый.
Гиперболæ Уæлдай егъау кæнун æн ци
фæрæзн æй пайда кинд æуй, е.
Гипероним
(от греч. hyper
‘над, с_jo и
onyma ‘имя’)
Слово, подчиняющее себе
зн ачения других сло.
Гипероним Иннæ дзырдты ныс аниуæг й æ
дæлбар чи к æны, ах æм дзырд.
Гипер оним Иннæ дзурдти нисанеу æг æ
дæлбарæ ка к æнуй, у æхæн дзу рд.
Гипоним
(от греч. hypo
‘под, вниз’ и
onyma ‘имя’)
Слово, семантически
подч иненное другому сл ову.
Гипоним Йæ семантик æмæ гæсгæ иннæ
дзы рды дæлбар цы дзырд
вæййы, уый.
Гипоним Æ семантик æмæ гæсгæ иннæ
дзурди дæлбарæ ци дзурд ф æууй, е.
Гипонимия
(от греч. hypo
‘под, вниз’ и
onyma ‘имя’)
Совокупность слов в
семант ическом поле,
объединенных отношениями
иера рхии.
Гипоними Сæ нысаниуæгтæн
дæлбардзинады ахаст кæмæн
ис, ахæм дзырдты къорд.
Гипон ими Сæ нисæнттæн дæлбарæдзийнади
рахаст кæмæн ес, уæхæн дзурдти
къуар.
Главное
пре длож ение
Та часть сложного предлож ения,
которая занимает
госпо дствующее положение по
отн ошению к прид аточной ча сти.
Сæйраг
хъу ыдыйад
Йæ дæлбар уæлæмхасæн хай
кæмæн ис, ах æм вазыгджын
хъу ыдыйады сæйраг хай.
Сæйраг
гъудиадæ
Æ дæлбарæ уæлæмхасæн гъудиадæ
кæмæн ес, у æхæн вазуггин
гъ удиади сæйраг хай.
Главные чл ены
предлож ения
Грамматическая основа
пре дложен ия. Для дmkhklZ\gh]h
предложения глаgufb член ами
являются подлежащее и
сказу емое. В односоставном
предл ожении один глаgucqe_g
который может быть в форме
подлежащего или ск азуемого.
Хъуыдый ад
ы сæйраг
уæнгтæ
Хъуыдыйады грамматикон
бындур. Дывæрсыг
хъуыд ый ады сæйраг уæнгтæ
сты сæйрат æмæ зæгъинаг,
иувæрсыг хъу ыдыйады та
вæййы иу сæйраг уæнг –
сæйрат кæнæ зæгъинаг.
Гъудиади
сæйраг
иуæнгтæ
Гъудиади грамматикон бу ндор.
Дувæрсуг гъудиади сæйраг
иуæнгтæ æнцæ сæйрат æма
зæгъуйнаг, еувæрсуг гъ удиади ба
фæууй еу сæйраг и уонг – сæйрат
кенæ зæгъуйнаг.
Глагол Часть речи, выражающая
де йствие или состояние как
пр оцесс. Основные
морфологич еские признаки –
вид, время, наклонение, лицо.
Синтаксич еская роль в
предложении – ск азуемое.
Мивдисæг Предметы архайд æвдисæг
ныха сы хай. Йæ сæйрагдæр
мо рфол огион миниуджытæ сты
хуыз, афон, здæхæн æмæ
цæсгом. Хъуыдыйады у æнгт æм
гæсгæ арæхдæр вæййы
зæгъинаг.
Мивдесæг Предмети архайд æвдесæг н ихаси
хай. Æ cæйрагдæр мо рфологион
минеугутæ æнцæ хузæ, афонæ,
æздæхæн æма цæсгом. Гъуди ади
иу æнгт æмæ гæсгæ арæхдæр фæууй
зæгъуйнаг.

11
Гласный звук




Звук, состоящий из голос ового
тона. Разновидности гла сных:
гласные верхнего, среднего и
нижнего подъема; гласные
переднего, среднего и заднего
ряда; лабиализованные
(огу бленные) и
нелабиализованные
(неогубленные); долгие и
кра ткие; сильные и слабые;
уда рные и безударные,
слогообр азующие и
неслогообразующие;
редуцир ованные и т.д.
Хъæлæсон
мыр
Æрмæст хъæлæсы фæрцы цы
мыр сæвзæры, уый. Хъæлæсон
мырты хуызтæ сты: уæллаг,
астæуккаг æмæ бинаг систы
хъæлæсо нтæ; раззаг, астæуккаг
æмæ фæстаг рæнхъы
хъæлæсонтæ; лабиализ ацигонд
æмæ æнæлабиализацигонд;
цыбыр æмæ дæргъвæтин;
тых джын æмæ лæмæгъ; цавдон
æмæ æнæцавдон; уæнгаразæг
æмæ æнæуæнгаразæг;
реду кцигонд хъ æлæсонт æ
æ.а.д.
Гъæлæсон
мур
Æрмæст гъæлæси фæрци ци м ур
исæвзуруй, е. Гъæлæсон мурти
хузтæ æнц æ: уæллаг, астæуккаг æма
бу нккаг исисти гъæлæсонтæ; ра ззаг,
астæуккаг æма фæстаг рæнгъи
гъæлæсонтæ; лабиализац игонд æма
æнæлабиализацигонд; цубур æма
дæргъвæтийнæ; тухгин æма
лæмæгъ; цавдон æма æнæцавдон;
уæнгаразæг æма æнæуæнгаразæг;
реду кцигонд гъ æлæсонт æ æ.у.и.
Глоссарий
(от лат . glōssārium )
Толковый слоZjv устаре вших и
малоупотреб ительных слов.
Глоссари Зæронд дзырдты
æмбарынгæнæн дзырдуат.
Глосс ари Зæронд дзурдти лæдæрунгæнæн
дзу рдуат.
Глоттализ ованн
ый
(от гр еч. glōtta
‘го ртань’) =
= Гортанный. = Ларингал ьный.
См.: Гортанный.
Глоттализ а
цигонд
= Хурхон. = Ларингалон. Кæс:
Хурхон.
Глоттализ
ацигонд
= Хорхон. = Ларингалон. Кæсæ:
Хо рхон.
Глухой Лишенный голосоh]h тона,
пр оизводимый органами речи без
участия голоса. Глухой
согласный . Ср.: Зhgdbc
согла сный.
Æзылангон Хъæлæсы уаг æй иппæрд, йæ
дзургæйæ хъæлæс нæ а рхайы.
Æзылангон æмхъæлæсон. Абар:
Зылангон æмхъæлæсон.
Æзæлланг
он
Гъæлæси уаг æй епп æрд, æ дзоргæй
гъæлæс нæ архайуй. Æзæллангон
æмгъæлæсон. Рабарæ : Æзæллан гон
æмгъæлæсон.
Говор Разновидность общенаро дного
языка, служащая для общ ения
людей, проживающих в к акой -
либо местности. Совоку пность
нескольких однотипных гов оров
соста вляет диалект.
Ных асыздæ
хт


Иумæйаг æвзаджы хуыз, па йда
дзы кæнынц хицæн
цæрæнбынаты цæрджытæ.
Цалдæр иухуызон
ных асыздæхты иум æ аразынц
ди алект.
Них асиздæ
х
Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си
кæнунцæ хецæн цæрæнбунати
цæргутæ. Цалдæр еухузон
них асиздæхи еум æ аразунц æ
ди алект.
Гортанный 1.Образуемый в голосоhc щ ели
сближением или смыканием
гол осовых сyahd Гортанный
согласный. 2.Увулярный,
фарингальный, заднеязычный
согла сный.
Хурхон


1.Хурхуадындзтæ куы бангом
вæййынц, уæд уый фæрцы цы
мыр раaju уый. Хурхон
æмхъæлæсон. 2.Увулярон,
фарингалон, фæсæвзагон
æмхъæлæсон.

Хорхон 1.Хорхауиндзг ут æ ку бангон унцæ,
уæд уой фæрци ци мур раajmc_
Хо рхон æмгъæлæсон. 2.Увулярон,
фаринг алон, фæсæвзагон
æмгъæлæсон.
Грамматика 1.Грамматический строй; Грамм атик 1.Грамматикон сконд, æвзаджы Грамм атик 1.Грамматикон сконд, æвзаги

12
(от греч.
gra mmatik ē < =
gramma ‘букZ
напис ание’)
си стема правил и средств
комб инат орики языковых ед иниц
(включает морфологию и
си нтаксис). 2. Раздел
языкозн ания, изучающий
грамматич еский строй языка.
æ иуæгтæ кæрæдзиимæ бæттыны
фæтк æмæ фæрæзтæ (арæзт у
морфологи æмæ синтаксисæй).
2. Æвзаджы грамматикон сконд
æвзагз онынады цы хай ахуыр
кæны, уый.
æ еуæгтæ кæрæдзебæл бæттуни
фæткæ æма фæрæзнитæ (арæзт æй
морф ологи æма синтаксисæй).
2.Æвзаги гра мматикон сконд
æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй,
е.
Грамматич еска
я катег ория
Единство гра мматического
зн ачения и всех средств его
мат ериального выражения
(фо рмальных показателей) в
данном языке.
Граммат ик
он катег ори
Грамматикон нысаниуæг æмæ
йæ материалон (форм алон)
æвдисæнты и угонд æвзаджы
мидæг.
Граммат ик
он
кат егори
Грамматикон нисанеуæг æм а æ
материалон (формалон) æвдесæнти
еугонд æвзаги медæг æ.
Грамматич еска
я осн ова
предл ожения
См.: Главные члены
предлож ения.
Хъуыдый ад
ы
граммат ико
н бы ндур
Кæс: Хъуыдыйады сæйраг
уæнгтæ.
Гъудиади
грамм атик
он бундор
Кæсæ: Гъудиади сæйраг иуæнгтæ.
Грамматич еска
я форма слова
Словоформа, вариант ле ксемы, в
котором лексическое знач ение
остается неизменным, а
изменяется только
грамматич еское зн ачение.
Дзырды
граммат ико
н формæ
Йæ лексикон нысаниуæг
æнæивдæй кæмæн баззад,
фæлæ æрмæст йæ граммат икон
нысаниуæг кæмæн аивта,
дзы рды ахæм хуыз.
Дзурди
гра ммат ик
он формæ
Æ лексикон нисанеуæг
æнæййивдæй кæмæн байзадæй, фал
æрмæст æ грамм атикон нисанеуæг
кæмæн раййивта, дзу рди уæхæн
хузæ.
Грамматич ески
е сво йства слова
Совокупность признако 1)
зн ачение слоZ как части реч и
(категориальное значение); 2)
слоhh[jZah\Zl_evgZy структ ура;
3) способность к формал ьному
изменению; 4) абстрак тные
сh йства (число, падеж – у
имени; вид, залог, время,
наклон ение, лицо – у глагола); 5)
синтаксич еская функция.
Дзырды
гра мматико
н
мин иудж ыт
æ
Бæлвырд миниуджыты и угонд,
уыцы миниуджыт æ сты: 1)
дзы рды куыд ныхасы хайы
(ома кат егориалон) нысаниуæг;
2) дзы рдарæзты структурæ; 3)
формалон ивддзинæдтæм
ар æхсындзинад; 4) абс трактон
миниуджытæ (хауæн æмæ
нымæц – нæмттæн; хуыз,
здæхæн, афон, цæсгом –
мивдисæгæн); 5) синтаксисон
функци.
Дзурди
гра мматик
он
мин еугутæ
Бæлвурд минеугути еуг æнд æ, еци
минеугут æ æнц æ: 1) дзу рди куд
нихаси хаййи (гъома кат егориалон)
нисанеуæг; 2) дзурдарæзти
структурæ; 3) фо рмалон
æййивддзийнæдтæмæ
ар æхсундзийнадæ; 4) абстра ктон
минеугутæ (хауæн æмæ нимæдзæ –
нæмттæн; хузæ, æздæхæн, афонæ,
цæсгон – мивдесæгæн); 5)
си нтаксисон фун кци.
Грамматич еско
е зн ачение
Обобщенное языковое знач ение,
указывающее на сyab м ежду
языковыми един ицами.
Граммат ик
он
ныс аниуæг
Æвзаджы иумæйаг нысан иуæг,
ам оны æвзаджы иуæгты ‘хсæн
баст дзинад.
Граммат ик
он
нис анеуæг
Æвзаги æмеугонд нисанеуæг,
амонуй æвзаги еуæгти ‘хсæн
баст дзийнадæ.
Графема
(от греч. grapho
‘пишу’)
Минимальная единица
граф ической системы языка
(сист емы письма).
Графемæ Æвзаджы график он системæйы
(фыссынады) т æкк æ къаддæр
иуæг.
Графемæ Æвзаги графикон системи
(финсу йнади) т æкк æ минкъийдæр
еуæг.
Графика Раздел языкознания, изуча ющий Графикæ Алфаblu дамгъæтæ æмæ Графикæ Алфаblb дамугъатæ æма

13
(от греч. grapho
‘пишу’)
буквы алфаblZ и
диакр итич еские знаки в их
отношении к зв уковому строю
языка.
диакрит икон нысантæн
æвзаджы мыртимæ цы
баст дзинад ис, æвзагзонынады
уый иртасæг хай.
диакритикон нисантæн æвзаги
му рти хæццæ ци бастдзийнадæ ес,
æвзагзонунади уой æртасæг хай.
Греческий язык Яз ык греков. По генеалогич еской
классификации языков относится
к греческой группе
индоевропейской языковой
семьи. Древнегр еческий язык.
Грекъаг
æвзаг,
бер дзенаг
æвзаг
Грекъæгты æвзаг. Генеалог ион
классификацимæ гæсгæ хауы
индоевропæйаг æвзæгты
грек ъаг (бердз енаг) къордмæ.
Раго нгрекъаг (рагонбер дзенаг)
æaZ].
Грекъаг,
бердзе йнаг
æвзаг
Грекъæгти æвзаг. Гене алогион
классификацимæ гæсгæ хауй
индоевр опаг æвзæгти грекъаг
(бердзейнаг) къуармæ.
Раго нгрекъаг (рагонбердз ейнаг)
æaZ].
Грузинский
язык
Язык грузин. По
генеалогич еской классификации
языков о тносится к картвельской
группе каdZ зской языковой
семьи.
Гуырдзиаг
æвзаг
Гуырдзиæгты æвзаг.
Генеал огион классификацимæ
гæсгæ хауы каdZaZ] æвзæгты
картв елаг къордмæ.
Гурдзиаг
æвзаг
Гурдзиæгти æвзаг. Генеалог ион
классифи кацимæ гæсгæ хауй
каdZaZ] æвзæгти картв елаг
къуармæ.
Губной Произносимый с участием губ.
Губно -губной (билабиал ьный) –
образуемый сближен ием или
смыканием обеих губ. Гу бно -
зубной (лабио -дентальный) –
образуемый сближением ни жней
губы с _jogbfbam[ ами.
См.: Лабиальный.
Былон Былты архайды фæрцы чи
раajuZoffuj. Был -былон
(билабиалон) – былтæ
кæрæдзимæ куы бахæстæг
кæнæ бангом вæййынц, уæд
уый фæрцы цы мыр равзæры,
уый. Былон -дæндагон (л абио -
денталон) – бинаг был уæллаг
дæндæгтæм куы бахæстæг
вæййы, у æд уый фæрцы цы
мыр раaju уый. Кæс:
Лабиалон.
Билон Билти архайди фæрци ка ра взуруй,
уæхæн мур. Бил æ-билон
(билабиалон) – билтæ кæрæдземæ
ку бахæстæг кенæ ба нгон унцæ,
уæд уой фæрци ци мур раamjmc е.
Билон -дæндагон (лабио -денталон ) –
бунккаг билæ уæл лаг
дæндæгутæмæ ку бахæстæг уй, уæд
уой фæрци ци мур раamjmc е.
Кæсæ: Лаби алон.
Дательный
падеж
Кос_ggZy падежная форма,
выражающая объектные,
опр едел ительные и т.п.
отношения; отвечает на вопросы
кому? ч ему?
Дæттынон
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны об ъектон, бæрæггæнæн
æ.æнд. ахастдзинæдтæ; дзуапп
дæтты фæрстытæн кæмæн?
цæмæн?
Дæттинон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
об ъектон, бæрæггæнæн æ.æнд.
рахастдзийнæдтæ; дз уапп дæттуй
фæрститæн кæмæн? цæмæн?
Двоеточие Знак препинания в виде дmo
точек (:) , расположенных одна
над другой и употребля емый для
разделения нераghagZ чных
частей предлож ения.
Дыстъæлф Æрхæцæн нысан, арæзт у
дыууæ стъæлфæй – иу иннæйы
бынмæ (:), пайда дзы кæнынц
хъуыды йады æнæмнысан
хæйттæ кæрæдзийæ хицæн
кæнгæйæ.
Дустъæлф
æ
Æрху æцæн нисан, арæзт æй дууæ
стъæлфæй – еу инней бунмæ (:),
пайда си кæнунцæ гъудиади
æнæмнисан хæйттæ кæрæдземæй
хецæн кæнгæй.
Двусоста вное Структурный вид простого Дывæрсыг Дыууæ сæйраг уæнгæй (сæйрат Дувæрсуг Дууæ сæйраг иуонгем æй (сæйрат

14
предл ожение предлож ения, основу которого
составляют подлежащее и
ск азуемое. Ср.: Односостаg ое
пре дложение.
хъуыды йад æмæ зæгъинагæй) арæзт
хъу ыдыйад. Абар: Иуjku]
хъу ыдыйад.
гъуд иадæ æма зæгъуйнагæй) арæзт гъуд иадæ.
Рабарæ: Еуjkm]]tm^bZ^.
Дееприч астие Особая форма глагола,
обозн ачающая добаhqgh_
дейс твие. Совмещает в себе
признаки глагола и н аречия.
Фæрссагми Мивдисæгæй арæзт сæрмагонд
формæ, æвдисы фæрссаг
(уæлæмхасæн) а рхайд.
Фæрссагмийæн ис
мивдисæджы æмæ фæрсдзырды
миниу джытæ.
Фæрсагми
й

Мивдесæгæй арæзт сæрм агонд
формæ, æвдесуй фæрсаг
(уæлæнхасæн) архайд.
Фæрсагмийæн ес мивдесæги æма
фæрсдзурди минеугутæ.
Деепричас тный
оборот
Деепричастие с заbkbfufb
слоZfb выполняет в
предл ожении роль
обособленного втор остепенного
члена.
Фæрссагми
он здæхт
Фæрссагми йæ д æлбар
дзырдтимæ; хъуыдыйады
мидæг вæййы иртæстгонд
фæрссаг уæнг.
Фæрсагми
йон æздæх
Фæрсагмий æ дæлбарæ дзур дти
хæццæ; гъудиади медæг æ фæууй
æртæстгонд фæрсаг иуонг.
Денотат
(от лат. den otatus
‘обозн аченный’)
Предметное значение имени
(знака).
Денотат Номæ н (нысанæн) йæ
предм етон нысаниуæг.
Денотат Номæн (нисанæн) æ предм етон
нисанеуæг.
Дентальный
(от франц. dental <
лат. dentis ‘зуб’)
= Зубной – согласный звук,
образуемый при смыкании
ко нчика языка с верхними
зубами.
Денталон = Дæндагон – æвзаджы кæрон
уæллаг дæндæгтыл
бамбæлг æйæ цы æмхъæлæсон
мыр сæвзæры, уый.
Дент алон = Дæндагон – æвзаги кæрон уæллаг
дæндæгутæбæл бамбæлг æй ци
æмгъæлæсон мур исæвзуруй, е.
Деривация
(от лат. deriv atio
‘от_^_gb_
обр азоZgb_)
Процесс образования или
изменения языковых е диниц по
отношения к исходным
един ицам.
Дериваци Æвзаджы иуæгты раaj^
кæнæ с æ ивынад сæ райдиан
хуызимæ с æ абаргæйæ.
Дерив аци Æвзаги еуæгти раamj^ æ кенæ с æ
æййеmgZ^ æ сæ райдай æн х узи
хæццæ с æ рабаргæй.
Диакритич ески
е знаки
(диакрит ики)
(от греч. dia kritikos
‘различ ител ьный’)
Надстрочные, подстрочные или
внутренние знаки, сл ужащие для
изменения или уточнения чтения
букв.
Диакритик
он н ысантæ
Дамгъæтæ куыд кæсын хъæуы,
уый бæлвырддæргæнæг
уæлрæнхъон, дæлрæнхъон
кæнæ мид æггаг нысантæ.
Диакрит ик
он н исантæ
Дамугъатæ куд кæсун гъæуй, уой
бæлвурддæргæнæг уæлрæнгъон,
дæлрæнгъон кенæ мед æггон
нисантæ.
Диалект
(от греч. diale ktos
‘гоhjg аречие’)
Совокупность нескольких
однотипных говоров.
Диалект Цалдæр иухуызон
ныхасыздæхты иугонд.
Диалект Цалдæр еухузи ни хасиздæхи
еугонд æ.
Диалектизм
(от греч. diale ktos
‘гоhjg аречие’)
Диалектное слоh вкл ючаемое в
литературную речь и выд еляемое
там как отступление от но рмы.
Диале ктизм Диалектон дзырд, литературон
ныхасы мидæг вæййы нормæйæ
иппæрд.
Диале ктиз
м
Диалекто н дзурд, литер атурон
них аси медæг æ фæууй нормæй
еппæрд.
Диалектол огия
(от греч. diale ktos
‘гоhjg аречие’)
Раздел языкознания, изуча ющий
диалекты и гов оры.
Диалектол о
ги
Диалекттæ æмæ
ных асыздæхтытæ чи иртасы,
æвзагзонынады уыцы хай.
Диалектол
оги
Диалек ттæ æма нихасиздæхтæ ка
‘ртасуй, æвзагзонунади еци хай.

15
Диалог
(от греч. diálogos
‘беседа’)
Разговор дmo или нескол ьких
лиц.
Диалог Дыуу æ кæнæ цалдæр
адæймаджы ныхас.
Диалог Дуу æ кенæ цалдæр адæймагей
дзубанди.
Диахрония
(от греч. dia
‘через’ и chronos
‘j емя’)
Историческое развитие язык овой
системы во времени, а та кже
исследование языка в пр оцессе
данного развития.
Фæсрæстæг
(диахр они)
Æвзаджы системæйы истор ион
рæзт рæстæджы дæргъы, стæй
æвзаг иртасын уыцы рæзты
процессы.
Фæсрæстæ
г
(ди ахрони)
Æвзаги системи историон ирæзт
рæстæги æндæргъци, уæдта æвзаг
æртасун еци ирæзти процесси.
Диверге нция
(от лат. divergo
‘отклоняюсь,
отхожу’)
Расхождение, отдаление друг от
друга дmo или более яз ыковых
явлений или яз ыков в ходе их
исторического разв ития.
Дивер генци Дыууæ кæнæ фылдæр æвзаджы
(æвзагон фæзынды) сæ
истор ион рæзты дæргъы
кæрæдзийæ куы адард вæййынц
кæнæ се ‘хс æн хъауджыдзинад
куы ф æзыны, у æд уый.
Диве ргенц
и
Дууæ кенæ фулдæр æвзаги (æвзагон
фæззинди) сæ ист орион ирæзти
æндæргъци кæрæдземæй ку
райдард унцæ кен æ се ‘хс æн
игъаугидзийнад æ ку ф æззиннуй,
уæд е.
Диктант
(нем. Diktant < лат.
dictare
‘ди ктоZlv)
Письменная проверочная раб ота
– записывание текста,
ди ктуем ого учителем.
Диктант Бæрæггæнæн фысгæ куыст –
ахуыргæнæг цы текст кæсы,
уый фыссын.
Ди ктант Бæрæггæнæн финсгæ куст –
ахургæнæг ци текст кæсуй, уой
финсун.
Дискурс
(от франц. discours
‘речь’)
Текст, созданный носителем
языка в конкретной речевой
ситу ации.
Дискурс Æвзагыл дзурæг конкр етон
уаjupul_dklkZjZaumuc.
Дискурс Æвзагбæл дзорæ г конкр етон
уаjbpbl_dklbkZjZamc_.
Диссимил яция
(от лат. dissimil atio
‘расподобл ение’)
Артикуляционное расподобл ение
одинакоuo или п одобных
звуков в потоке р ечи.
Диссим иля
ци
Иухуызон мыртæн сæ
артик уляци ныхасы мидæг куы
фендæрхуызон вæййы, уый.
Диссимил я
ци
Еухузи муртæн сæ арт икуляци
них аси медæг æ ку фендæрхузон уй,
е.
Дистриб уция
(от лат. distrib utio
‘распредел ение’)
Распределение контекстуал ьных
окружений между язык овыми
единицами.
Дистриб уци Æвзаджы иуæгты райуæрст,
конте ксты мидæг сæ фарсм æ
цы иуæгтæ лæууы, уыд онимæ.
Дистр ибуц
и
Æвзаги еуæгти райуæрст, ко нтексти
медæг æ сæ фарсмæ ци еуæгтæ
лæууй, уони хæццæ.
Дифтонг
(от= греч .
díphtho ngos
‘дв угласный’)
Сочетание дmo гласных зв уков,
прои зносимых слитно как один
звук.
Дифтонг Дыууæ хъæлæсоны æ миуад,
фæдзурынц с æ æмхæстæй,
цыма иу мыр сты, афтæ.
Дифтонг Дууæ гъæлæсони æмеуадæ,
фæдздзорунцæ с æ æнхуæцгæ, цума
еу мур æнц æ, уотæ.
Дифференц иаль
ный пр изнак
фонемы
(от лат. differe ntia
‘разл ичие’)
Акустико -артикуляционный
признак фонемы, который
ра злич ает звуковые оболочки
зн ачимых единиц языка.
Фонемæйы
диффере нц
иалон
миниуæг
Æвзаджы иуæгæн йæ мырон
хуыз чи аивы, фонемæйы ахæм
акустикон -артикуляцион
миниуæг.
Фонеми
ди ффере нц
иалон
мин еуæг
Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка
раййеmc фонеми уæхæн
акуст икон -ар тикуляцион минеуæг.
Диэреза
(от греч. diair esis
‘разры
раздел ение’)
Выпадение звуков в слове или
привы чном слоhkhq_lZgbb по
комбинаторным причинам.
Диэрезæ Мырты рахауд дзырдæй кæнæ,
чи ныффидар, ах æм
дзырдбастæй комбинаторон
аххосæгтæм гæсгæ.
Диэрезæ Мурти рахаудт дзурдæй кенæ, ка
ниффедар æй, у æхæн дзурдбастæй
ко мбинаторон анхосæгтæмæ гæсгæ.
Допо лнение Второстепенный член Æххæстгæн Хъуыдыйады фæрссаг уæнг Æнхæстгæ Гъудиади фæрсаг иуонг архайæг

16
предл ожения со значением
объекта действия или признака,
выр аженный обычно косвенным
падежом имени. Прямое
допо лнение. Кос_ggh_
доп олн ение .
æн архайæг объект кæнæ
миниуæджы нысаниуæгимæ.
Арæхдæр в æййы номы фæрссаг
хауæны хуызы. Комкоммæ
æххæстгæнæн. Фæрссаг
æххæстгæнæн.
нæн объект кенæ минеуæги нис анеуæги
хæццæ. А рæхдæр ф æууй номи
фæрсаг хауæни хузи. Комкоммæ
æнхæстгæнæн. Фæрсаг
æнхæстгæнæн.
Единстве нное
чи сло
Форма числа, обозначающая
один предмет в ряду одноро дных
предметов.
Иууон
нымæц
Цалдæр иухуызон предметты
рæнхъы иу пре дмет чи æвдисы,
ным æцы ах æм формæ.
Еууон
нимæдзæ
Цалдæр æнхуз æн пре дметти
рæнгъи еу предмет ка æвдесуй,
ним æдзи у æхæн формæ.
Жаргон
(от франц. jargon
‘непоня тная речь,
условный язык’)
Разновидность общенаро дного
языка, используемая для
общ ения отдельной
относительно устойчивой
социальной гр уппой. См.: Арго.
Жаргон Иумæйаг æвзаджы хуыз, па йда
дзы кæнынц хицæн соци алон
кæнæ профе ссионалон
къордтæ. Кæс: Арго.
Жаргон Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си
кæнунцæ хецæн с оциалон кенæ
профе ссионалон къу æрттæ. Кæсæ:
Арго.
Жаргонизм
(от франц. jargon
‘непо нятная речь,
условный язык’)
Жаргонное слово или
выраж ение.
Жаргонизм Жаргоны дзырд кæнæ разагъд. Жарг ониз
м
Жаргони дзурд кенæ разагъд.
Желател ьное
накл онение
(опт атив)
Глагол этого наклонения
ук азыZ_l на действие, которое
h зможно при определенных
услов иях, но пока еще не
пр оисходит в действител ьности.
Бæллиццаг
здæхæн
Ацы зд æхæны мивдисæг
æвдисы, чи нæма цæуы, фæлæ
бæрæг уаjlu уæвæн кæмæн
ис, ахæм а рхайд.
Бæллеццаг
æздæх æн
Аци æздæхæни мивдесæг æвдесуй,
ка нæма цæуй, фал бæрæг уаjlb
уæн кæмæн ес, у æхæн архайд.
Заимствов ание Элемент, перенесенный из
одного языка в другой в
результ ате языковых контактов.
Заи мств оZggh_kehо.
Æрбайст Æвзæгты бастдзинады фæрцы
иу æвзагæй иннæмæ хаст
эл емент. Æрбайсгæ дзырд.
Æрбайст Æвзæгти бастдзийнади фæрци еу
æaZ гæй иннемæ хаст эл емент.
Æрбайсгæ дзурд.
Залог Глагольная категория,
выр ажающая отношения между
субъектом и объектом дейс твия.
Де йствительный залог (акти 
Страдательный з алог (пасси .
Миздахæн Архайды субъект æмæ объе кты
ахастдзинæдтæ æвдисæг
ми вдисæдж ы категори. Акти
Па сси.
Бæрн æхст Архайди субъект æма объекти
рахастдзийнæдтæ æвдесæг
ми вдесæги категори. Уацæгадон
бæрнæхст (а кти  Кондесæгон
бæрнæхст (па сси .
Запятая Знак препинания, разд еляющий
слоZ группы слов или
пре дложения.
Къæдзыг Æрхæцæн нысан, к æрæдзий æ
хиц æн кæны дзырдтæ, дзыр дты
къордтæ æмæ хъуыдыйæдтæ.
Къæдзуг Æрхуæцæн нисан, к æрæдзем æй
хец æн кæнуй дзурдтæ, дзур дти
къу æрттæ æма гъудиæдтæ.
Звук Минимальная неделимая
ед иница произносимой речи. Во
k яком звуке речи выделяются
акустическа я, артикуляцио нная и
Мыр Минималон æнæдихгæнгæ
дзургæ ныхасы иуæг. Ныхасы
алы мыр дæр бæрæггонд цæуы
йæ акустикон, артикуляцион
Мур Минималон æнæдехгæнгæ дзоргæ
нихаси еуæг. Н ихаси алли мур дæр
бæрæггонд цæуй æ акустикон,
артикул яцион æма

17
смыслоразличительная
(функционал ьная) стороны.
æмæ нысаниуæгхицæнгæнæн
æууæлтæй.
нис анеуæгхецæнгæнæн æууæлтæй.
Звукоподраж ате
льные слова
Слова, которые воспроизв одят
звуки неживой природы, крики
животных, птиц, а также звуки,
издаваемые чело_dhf в
пр оцессе трудоhc деяте льности.
Внешне напоминая междом етия,
звукоподражательные сл ова не
выражают чувств, побу ждений.
В системе частей речи не
учит ываются.
Мырфæзмæ
н дзырдтæ
Æдзард æрдзы мырт æ,
цæрæгойты æмæ мæргъты
хъ æрт æй, ст æй ад æймаг
кусг æйæ цы мырт æ дзуры,
уыдон æй цы дзырд тæ равз æры,
уыдон. Мырфæзмæн дзырдтæ
сты æвастхъæрты ‘нгæс, фæлæ
не ‘вдисынц н æдæр
æнкъарæнтæ, н æдæр
разæнгарддзинад. Н ыхасы
хайыл нымад нæ цæуынц.
Мурфæнзæ
н дзурдтæ
Æдзард æрдзи мурт æ, цæрæгойти
æма мæргъти гъ æрт æй, у æдта
адæймаг косг æй ци мурт æ дзоруй ,
уон æй ци дзурдт æ раamjmc ет æ.
Мурфæнзæн дзурдтæ æнцæ
æвастгъæрти ‘нгæс, фал не
‘вд есунцæ н æдæр æнкъарæнтæ,
нæдæр разæнгарддзийнадæ. Нихаси
хайбæл н имад нæ цæунцæ.
Знак Показатель языкового знач ения. Нысан Æвзаджы нысаниуæджы
æвдисæн.
Нисан Æвзаги ниса неуæги æвдесæн.
Знаки
преп инания
Графические знаки, с пом ощью
кот орых оформляется текст:
происходит членение те кста на
предложения, передаются
ос обенности строения
предлож ения, его
интонационный рис унок. К
знакам препинания о тносятся:
точка, запятая, дh еточие, тире,
вопросительный знак,
восклиц ательный знак,
многот очие, точка с запятой,
скобки, к авычки.
Æрхæцæн
нысæнттæ
Хъуыдыйадæн йæ инт онацион
ныв, й æ арæзты
хицæндзинæдтæ æмæ хицæн
хæйттыл к æй ф æрцы дихгонд
цæуы,, уыцы граф икон
нысæнттæ. Æрхæцæн
нысæнтт æм хауынц: стъæлф,
къæдзыг, дыстъæлф, тире,
фа рсты нысан, хъæры н ысан,
бирæстъæлфыг, стъæлф
къæдзыгим æ, къæлæттæ,
дыкъæдзыгтæ.
Æрхуæцæн
нисæнттæ
Гъудиадæн æ интонацион хуз æ, æ
арæзти хецæндзийнæдтæ æма,
хецæн хæйттæбæл ке ф æрци
дехгонд цæуй, еци гр афикон
нисæнттæ. Æрхуæцæн нисæнттæмæ
хаунцæ: стъæлфæ, къæдзуг,
дустъæлфæ, тире, фарсти н исан,
гъæри нисан, берæстъæлфуг,
стъæлфæ къæдзуги х æцц æ,
къæлæттæ, дукъæдзугтæ.
Знаменател ьны
е части р ечи
Слова, обладающие
определе нными лексическими
значени ями, набором
ха рактерных грамматических и
синтаксич еских сhckl\.
Нысанхæсс
æг ныхасы
хæйттæ
Бæрæг б æлвырд лексикон
нысаниуæг, грамматикон æмæ
синтаксисон миниуджытæ
кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.
Нисанхæсс
æг н ихаси
хæйттæ
Бæрæг б æлвурд лексикон
нисанеуæг, граммат икон æма
синтак сисон минеугутæ кæмæн ес,
уæхæн дзурдтæ.
Зубной См.: Дентальный. Дæндагон Кæс: Денталон. Дæндагон Кæсæ: Денталон.
Идеограмма
(от греч. idea
‘идея, понятие,
образ’ и gramma
‘бу кZ, =
=написание’)
Знак идеографического пис ьма
(цифры, химические и
матем атиче ские знаки,
иерогл ифы).
Иде ограмм
æ
Идеографион фыссынады
нысан (цифрæтæ, химион æмæ
математикон нысæнттæ,
иеро глифтæ).
Иде ограмм
æ
Идеографион финсуйнади н исан
(цифритæ, химион æма
математикон нисæнттæ,
иероглифтæ).

18
Идеография
(от греч. idea
‘идея, поняти е,
образ’ и grapho
‘пишу’)
Вид письма, знаки которого
передают понятия,
ассоци ируемые с
изображ ениями.
Идеографи Æмбарынадæн йæ ныв
нысанæй æвдыст кæм фæцæуы,
фыссын ады ахæм хуыз.
Идеографи Лæдæруйнадæн æ хуз æ нисанæй
æвдист кæми фæццæуй,
финсу йнади уæхæн хузæ.
Идиолект
(от греч. idios
‘сhc
сh_h[jZ зный’ и
lektos ‘ра згоhj)
Совокупность особенностей,
характеризующих речь
отдел ьного человека.
Идиолект Хицæн адæймаджы ныхасы
миниуджыты æмбырдгонд.
Идиолект Хецæн адæймаги нихаси м инеугути
æмбурдгон д.
Идиома
(от греч. idi ōma
‘сh_h[jZagh_
выражение’)
То же, что и фразеологизм:
сh йственное данному языку
нера зложимое слоhkhq_lZgb_
знач ение которого не совпадает
со значением с оставляющих его
сло.
Идиомæ Ома, фразеологизм: йæ
иумæйаг н ысан хицæн кæм æн
кæны йæ аразæг дзырдты
нысанæй, б æлвырд æвзаджы
ахæм æнæдихгæнгæ дзы рдбаст.
Идиомæ Гъома фразеологизм: æ еумæйаг
нисан хецæн кæмæн кæнуй æ
аразæг дзур дти нисанæй, б æлвурд
æвзаги уæхæн æнæдехгæнгæ
дзу рдбаст.
Идиоматика
(от греч. idi ōma
‘сh_h[jZagh_
выражение’)
1.Своеобразие сло выраж ений,
синтаксических констру кций
данного языка, буквально
непереводимое на другие яз ыки.
2. Раздел языкознания,
из учающий идиоматизмы
данн ого языка.
Идиом атик
æ
1. Æндæр æвзагмæ комкоммæ
ратæлмацгæнæн кæмæн нæй,
бæлвырд æвза джы дзырдты,
разагъдты, синтаксисон
конс трукц иты уыцы
хицæндзинад. 2. Æвзаджы
идиоматизмтæ æвзагзонынады
цы хай ахуыр кæны, уый.
Идиом атик
æ
1.Æ ндæр æвзагмæ комкоммæ
ратæлмацгæнæн кæмæн нæййес,
бæлвурд æвзаги дзурдти, разагъдти,
синтакс исон конструкц ити ец и
хецæндзийнадæ. 2. Æвзаги
идиоматизмтæ æвзагзонунади ци
хай ахур кæнуй, е.
Иероглиф
(от греч. hieros
‘св ященный’ и
glyph ē= ‘то, что
вырезано’)
Идеограмма, первоначально
имеющая сyav с изображением
обозначаемого явления.
Ег ипетские, китайские
иерогл ифы.
Иероглиф Идеограммæ, райдианы баст
уыд, цы фæзынд нысан кодта,
уыимæ. Мысыйраг, китайаг
иероглифтæ.
Иеро глиф,
авицца
Идеограммæ, райдайæни баст
адтæй, ци фæззинд нисан ко дта, уой
хæццæ. Мисийраг, к итайаг
иероглифтæ.
Изафет
(от араб. аль -
идафату =
‘доба вление’)
Способ синтаксической св язи,
характерный для
определ ительных
(атрибутивных) ко нстру кций.
Изафет Синтаксисон бастдзинады
фæрæз бæрæггæнæны
(атриб утивон) констру кциты.
Изафет Синтаксисон бастдзийн ади
фæрæзн æ бæрæггæнæни
(атрибутивон) констру кцити.
Изл ожение Письменный пересказ те кста
сhbfbkehами.
Изложени Текст хи ныхæстæй фы ссын. Изложени Текст хе дзурдт æй фи нсун.
Изменяемые
части речи
Склоняемые или спряга емые
слоZ.
Ных асы
ивгæ
хæйттæ
Тасындзæг кæнæ ифтындзæг
цы дзырдтæ кæнынц, уыдон.
Них аси
евг æ
хæйттæ
Тасундзæг кенæ ефтиндзæг ци
дзурдтæ кæнунцæ, етæ.
Изъявител ьное
наклон ение
Глагол указывает на дейс твие,
которое происходило,
Æргомон
здæхæн
Мивдисæг æвдисы, а рхайд кæд
цыд, цæуы кæнæ цæудзæн, уый.
Æргомон
æздæх æн
Мивдесæг æвдесуй, а рхайд кæд
цудæй, цæуй кенæ цæудзæнæй, уой.

19
прои сходит или будет
прои сходить.
Именител ьный
падеж
Независимая словоформа
существительных, первая в
си стеме падежных форм,
назыZ емая прямой (ср.:
кос_ggu_ п адежи ),
определяемая по вопр осам кто?
что?
Номон
хауæн
Хауæнты фо рмæты ‘хсæн
фы ццаг чи лæууы, хонынц ма
йæ комкоммæ хауæн д æр ( абар:
фæрссаг хауæнтæ ) æмæ
фæрстытæ чи? цы? чи домы,
номдарты ахæм с æрибар
форм æ.
Номон
хауæн
Хауæнти формити ‘хсæн фи ццаг ка
лæууй, хонунцæ ма й комкоммæ
хауæн д æр (рабарæ: фæрсаг
хауæнтæ ) æма фæрститæ ка? ци? ка
домуй, номдарти уæхæн с æребар æ
форм æ.
Имя
прилаг ател ьное
Часть речи, обозначающая
пр изнак предмета, имеющая
гра мматические категории
степеней сраg_gby рода, числа
и пад ежа. Отвечает на вопросы
какой? какая? к акие? чей? чья?
чьи? В предложении чаще вс его
являе тся определением или
именной частью ск азуемого.
Миногон Предметы миниуæг, æууæл цы
ныхасы хай æвдисы, уый.
Грамматикон категоритæй йын
ис бæрцбарæн, æрд (ирон æмæ
дыгурон диалектты н æй),
нымæц æмæ хауæн. Дз уапп
дæтты фæрстытæн: цаj" цы
хуызæн? кæцы? цахæм?
Хъу ыдыйады мидæг миногон
арæхдæр вæййы бæрæггæнæн
æмæ зæгъинаджы номон хай.
Минеуæго
н
Предмети минеуæг, æууæл ци
нихаси хай æвдесуй, е.
Гра мматикон категоритæй ин ес
бæрцбарæн, æрд æ (ирон æма
дигорон диалектти н æййес),
нимæд зæ æма хауæн. Дз уапп
дæттуй фæрститæн: циуаj" ци
хуæзæн? кæци? цæхуæн? Гъуди ади
медæг æ минеуæгон арæхдæр фæууй
бæрæггæнæн æма зæгъуйнаги
номон хай.
Имя
существ ительно
е
Часть речи, обозначающая
предмет, имеющая
граммат ические категории рода
(в ос етинском языке
отсутствует), числа, падежа,
одушевленн ости/неодушевленно
сти. Отв ечает на вопросы кто?
что? В предложении чаще всего
явл яется подлежащим,
дополнен ием, несогласованным
опред елением, обстоятельством,
ск азуемым.
Номдар Предмет цы ныхасы хай н ысан
кæны, уый. Грамматикон
кат егоритæй йын ис æрд (ирон
æмæ дыгурон диале ктты нæй),
нымæц, хауæн. Номдарт æ
вæййынц уд джын к æнæ æнæуд.
Дзуапп дæтты фæрстытæн чи?
цы? Хъуыдыйады мидæг
но мдар вæййы сæйрат,
æххæстгæнæн, бæрæггæнæн,
фадатон дзырд, зæгъинаг.
Номдар Предм ет ци нихаси хай нисан
кæнуй, е. Грамматикон
кат егоритæй имæ ес æрд æ (ирон
æма дигорон диалектти нæййес),
нимæдзæ, хауæн. Номдарт æ
фæуунц æ уодгун кен æ æнæуод.
Дзуапп дæттуй фæрститæн ка? ци?
Гъ удиади медæг æ номдар арæхдæр
фæууй сæйрат, æнхæстгæнæн,
бæрæггæ нæн, ф адуатон дзурд,
зæгъуйнаг.
Имя
числ ительное
Часть речи, обозначающая сл ова
со значением числа и п орядка.
Нымæцон Предметты нымæц кæнæ
рæнхъæвæрд цы ныхасы хай
æвдисы, уый.
Нимæдзон Предметти нимæдзæ кенæ
рæнгъæвæрд ци нихаси хай
æвдесуй, е.
Инвари ант
(от лат. invar iants –=
‘неизменя ющийся’
)
Абстрактная единица языка
(ф онема, морфема, лексема и др.)
в отвлечении от ее ко нкретных
речеuoj_ZebaZpbc.
Инвариант Æвзаджы абстрактон иуæг
(ф онемæ, морфемæ, лексемæ
æ.æнд) бæлвырд ныхасæй
иппæрдæй.
Инвариант Æвзаги абстрактон еуæг (фонемæ,
морфемæ, лексемæ æ.æнд.) бæлвурд
нихасæй епп æрдæй.

20
Инверсия
(от лат. inve rsio –=
‘перестано вка’)
Стилистическая фигура –
обратный порядок слов в
предл ожении, используемый для
ус иления выразительности
худ ожестве нной речи.
Инв ерси Стилистикон фигурæ –
дзыр дты иннæрдæм
рæнхъæвæрд хъу ыдыйады
мидæг; пайд агонд дзы цæуы
аив ныхас фæтыхдджындæр
кæнынæн.
Инверси Стилистикон фигурæ – дзур дти
иннердæмæ рæнгъæвæрд гъ удиади
медæг æ; пайдагонд си цæуй аййев
нихас фæттухгиндæр кæнунæн.
Индо европе йск
ие языки
Одна из крупнейших язык овых
семей. Языки, входящие в эту
семью, образуют ряд групп.
Важнейшие из них: индийская
(бенгали, пенджаби, урду, хи нди,
санскрит); иранская (пе рсидский,
афганский, курдский,
таджикский, осетинский,
ски фский, сарм атский,
аланский); славя нская (см.:
Слаygkdb_ языки ); германская
(см.: Ге рманские языки );
балтийская (литовский,
латышский, пру сский);
романская (см.: Рома нские
языки ); кельтская
(шо тландский, и рландский и
др.); греческая (новогреческий,
древнегречески й, византи йский);
албанский язык; армя нский язык
и др.
Индоевроп
æйаг
æa æгт æ
Æвзæгты тæккæ стырдæр
мы ггаг. Йæ сæйрагдæр къордтæ
сты: индиаг (бенгали,
пендж аби, урду, хинди,
санс крит); ирайнаг (персайнаг,
афгайнаг, курдаг, тадж икаг,
ирон, скифаг, сæрмæттаг,
алайнаг); славянаг (кæс:
СлаygZ] æa]læ ); гермайнаг
(кæс: Гермайнаг æa]læ );
балтиаг (литоваг, латышаг,
пруссаг); ромайнаг (кæс:
Ромайнаг æa]læ ); кельтаг
(шотландиаг, ирланд иаг
æ.æнд.); бердзенаг
(ногбер дзенаг, рагонбердзенаг,
визант иаг); албайнаг æ aZ]
сомихаг æaZ] æ.æнд.
Индое вроп
аг
æa æгт æ
Æвзæгти тæккæ устурдæр муггаг.
Æ сæйрагдæр къу æрттæ ‘нцæ:
индиаг (бе нгали, пенджаби, у рду,
хинди, санскрит); ирайнаг
(перса йнаг, афгайнаг, курдаг,
тадж икаг, ирон, ск ифаг, сæрмæттаг,
алайнаг); слаbZ йнаг (кæсæ:
СлаbZcgZ] æa]læ ); гермайнаг
(кæсæ: Гермайнаг æa]læ );
балтиаг (литоваг, латышаг,
пруссаг); ромайнаг (кæс æ:
Рома йнаг æa]læ ); кельтаг
(шотландиаг, ирла ндиаг æ .æнд.);
бер дзейнаг (нæуæгбердзейнаг,
рагонбер дзейнаг, византиаг);
албайнаг æвзаг; с омехаг æa аг
æ.æнд.
Инициаль
(от лат initi ālis
‘начальный’)
Начальный звук слога (о сновы,
слоZ Kj Медиаль. Ф иналь.
Инициаль Уæнджы (уидаджы, дзырды)
райдайæн мыр. Абар: Мед иаль.
Финаль.
Инициаль Иуонги (уедаги, дзурди) райдайæн
мур. Рабарæ: Мед иаль. Финаль.
Интеграл ьный
признак
фон емы
(от лат. integr atio
‘hkiheg ение,
hkklZgh вление’)
Акустико -артикуляционный
признак фонемы, который не
разл ичает значимые единицы
языка, а лишь дополняет с остав
фонемы. Ср.: Дифференциал ьный
признак фонемы.
Фонемæйы
интегр алон
миниуæг
Æвзаджы иуæгæн йæ мырон
хуыз чи нæ аивы, фæлæ йын йæ
сконд æххæст чи кæны,
фонемæйы ахæм акустикон -
артикуляцион миниуæг. Абар:
Фонемæйы диффере нциалон
миниуæг.
Фонеми
интеграло
н минеуæг
Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка
нæ раййеmc фал ин е сконд ка
æнхæст кæнуй, ф онеми уæхæн
акустикон -артикуляцион м инеуæг.
Рабарæ: Фонеми диффере нциалон
минеуæг.
Интерпоз иция
(от лат. inter
Расположение придаточной
части внутри глаghc в сост аве
Интерпоз иц
и
Домгæвазыгджын хъуыдый ады
уæлæмхæст хъу ыдыйад с æйраг
Интерп ози
ци
Домгæвазуггин гъудиади
уæлæнхæст гъудиадæ с æйраг

21
‘между’+ positio
‘полож ение’)
сложноподчиненного
предл ожения.
хъу ыдыйады мид æг куы
вæййы, у æд уый.
гъудиади мед æгæ ку ф æууй, у æд е.
Интерфикс
(от лат. inter
‘между’+ fixus
‘пр икрепле нный’)
Аффикс, п омещаемый ме жду
дmfydhjgyfb.
Интерфикс Дыууæ уидаджы ‘хсæн æвæрд
аффикс.
Интерфикс Дууæ уедагей æхсæн æвæрд
аффикс.
Инфикс
(от лат. in ‘в’+
fixus
‘прикре пленный’)
Аффикс, klZляемый в к орень. Инфикс Уидаджы мидæг æвæрд
аффикс.
Инфикс Уедаги медæг æ æвæрд а ффикс.
Инфинити
(от лат. infinit ivus
modus
‘неопред еленный
способ’)
См.: Неопределенная форма
глагола.
Инфинитив Кæс: Ми^bk^`u æбæлuj^
формæ.
Инфинити
в
Кæсæ: Мивдесæги æбæлmj^
формæ.
Иранские
яз ыки
Группа языков индоевропе йской
языковой семь и. Делятся на
подгруппы: 1) запа дную:
курдский, персидский,
таджи кский, дари и т.д. – живые
языки; древнеперсидский,
среднепе рсидский, парфя нский и
т.д. – мертвые языки; 2)
hklhqgmx: афганский,
памирские языки, осетинский,
ягно бский и т.д. – живые языки;
скифский, са рматский, аланский
и т.д. – мертвые языки. Мертвый
ав естийский язык имеет
призн аки языков обеих подгрупп
(см.: А_klb йский язык ).
Ирайнаг
æвзæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы къорд. Ди хгонд
цæуынц дæлкъордтыл: 1)
ныгуылæн : ку рдаг, персайнаг,
таджикаг, дари æ.а.д. – æгас
æвзæгтæ; р агонперса йнаг,
астæуккагперсайнаг, парфя йнаг
æ.а.д. – мард æвзæгтæ; 2)
скæсæйнаг: афгайнаг, пам ираг,
ирон, ягнобаг æ.а.д. – æгас
æвзæгтæ; скифаг, сæрмæттаг,
ала йнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ.
Мард а_klcZ] æвзагæн ис
дыуу æ дæлкъорды æвзæгты
миниуджытæ дæр (кæс:
А_klcuзаг ).
Ирайнаг
æвзæгтæ
Индоевропаг æвзæгти муггаги
къуар. Дехгонд цæунцæ
дæлкъу æрттæбæл: 1) нигулæн:
курдаг, персайнаг, таджикаг, дари
æ.у.и. – æгас æвзæгтæ;
рагонпе рсайнаг,
астæуккагперсайнаг, парф иайнаг
æ.у.и. – мард æвзæгтæ; 2)
скæсæйнаг: афгайнаг, п амираг,
ирон, ягнобаг æ.у.и. – æгас
æвзæгтæ; скифаг, сæрмæттаг,
ала йнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ.
Мард а_klcZ] æвзагæн ес идууæ
дæлкъуари æвзæгти минеугутæ дæр
(кæсæ: А_klb\aZ] ).
Испанский
язык
Язык романс кой группы
инд оеjhi_ckdhc языковой
семьи. Распространен в Испании,
США, некоторых государствах
Африки и Лати нской Америки и
др.
Испайнаг
æвзаг
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы ромайнаг къорды
æвзаг. Дзурынц ыл И спанийы,
АИШ -ы, Африкæ æмæ Лат инаг
Америк æйы иуæй -иу
паддзахæдты æ.æнд.
Испайнаг
æвзаг
Индоевропаг æвзæгти муггаги
ромайнаг къуари æвзаг. Дзорунцæ
ибæл Испаний, АЕШ -и, Африк æ
æма Латинаг Ам ерики еуæй -еу
паддзахæдти æ.æнд.
Историзм
(от греч. historia
‘рассказ о
Слово, устареr__ в сyab с
исчезновением обозначаемых
ре алий.
Историзм Чи нал ис, ахæм фæзынд цы
дзырд æвдисы, уый.
Историзм Ка нæбал ес, уæхæн фæззинд ци
дзурд æвдесуй, е.

22
пр ошлом’)
Италья нский
язык
Язык романской группы
инд оеjhi_ckdhc языковой
семьи. Распространен в Италии,
Ват икане, США , Ш_cpZjbb и
др.
Италиаг
æвзаг
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы ромайнаг къо рды
æвзаг. Дзурынц ыл Италийы,
Ватик аны, АИШ -ы,
Ш_cp арийы æ.æнд.
Италиаг
æвзаг
Индоевропаг æвзæгти муггаги
ромайнаг къу ари æвзаг. Дзорунцæ
‘йбæл Италий, В атикани, АЕШ -и,
Ш_cpZjbc æ.æнд.
Йотация Появление звука йот [j] перед
гласным звуком в начале слоZ
или между гласными.
Йотаци Мыр йот -ы [j] фæзынд
хъæлæсоны разæй дзырды
ра йдианы кæнæ хъæлæсонты
астæу.
Йотаци Мур йот -и [j] фæззинд æ гъæлæсони
разæй дзурди райдайæни кенæ
гъæлæсо нти астæу.
Кавычки Знак препинания,
употребля емый для выделения
чужой речи или для оформления
наимен ований газет, журналов,
кора блей и т.д.
Дыкъæдзыг
тæ
Искæй ныхас кæнæ газеты,
журна лты, науты æ.а.д. н æмтт æ
фæбæрæг кæнынæн цы
æрхæцæн нысанæй пайда
кæнынц, уый.
Дукъæдзуг
тæ
Еске нихас кенæ газзетти,
журналти, наути æ.у.и. н æмтт æ
фæббæрæг кæнунæн ци æрхуæцæн
нисанæй пайда кæнунцæ, е.
Калька
(от франц. =calque
- ‘копия’)
Заимствование путем
буквал ьного перевода слова или
слов осочетания.
Калькæ Дзырды кæнæ дзырдбасты
æрбайст иу æвзагæй иннæмæ
дзырд æй дзырдм æ тæлмацы
фæрцы.
Калькæ Дзурди кенæ дзурдбасти æрбайст еу
æвзагæй иннемæ дзурд æй дзурдм æ
тæлмаци фæрци.
Канцеляри змы Слова, слоhkhq_lZgby
гра мматические формы и
констру кции, употребление
которых в литер атурном языке
закрепл ено традицией за
официал ьно -деловым стилем.
Канцел яриз
мтæ
Традицимæ гæсгæ литерат урон
æвзаджы официалон
хъуы ддаджы стилы цы
дзырдтæ, дзырдбæстытæ,
граммат икон формæтæ æмæ
конструкцитæй пайдагонд
цæуы, у ыдон.
Канцел яри
змтæ
Традицимæ гæс гæ литерат урон
æвзаги официалон гъу ддаги ст или
ци дзурдтæ, дзурдбæститæ,
грамматикон формитæ æма
ко нструкцитæй пайдагонд цæуй,
етæ.
Карачаево -
балкарский
язык
Язык карачаеp_ и балка рцев.
По генеалогической
классиф икации языков относится
к сев еро -западной группе
тюркской яз ыковой семьи.
Хъ æсæрейа
г-
балхъайраг
æвзаг
Хъæрæсейæгты æмæ
балхъайрæгты æвзаг,
генеал огион классификацимæ
гæсгæ хауы тюркаг æвзæгты
мыгга джы цæгат -ныгуылæн
къордмæ.
Хъ æрæсей
аг -
балхъайра
г æaZ]
Хъæрæсейæгти æма балхъайрæгти
æвзаг, генеал огион
классификацимæ гæсгæ х ауй
тюркаг æвзæгти муггаги цæгат -
нигулæн къуармæ.
Картина мира Некоторое целое знаний и
предстаe_gbc о мире,
сфо рмированное языком
конкретн ого общества. ЯзыкоZy
карт ина мира.
Дунейы
ныв
Бæлвырд æвзаджы фæрцы
дунейы тыххæй цы
зонын дзинæдты æмæ
æмбарынæдты иугонд сырæзы,
уый.
Дуйней
хузæ
Бæлвурд æвзаги фæрци ду йней
туххæй ци зонундзийнæдти æма
лæдæруйнæдти еугонд исирæзуй, е.
Картинный
словарь
Вид слоZjy который соде ржит
графические иллюстр ации,
Нывтæй
æвдыст
Дзырдуаты хуыз, арæзт у
гр афикон иллюстрацитæй
Хузт æй
æвдист
Дзурдуати хузæ, арæзт æй гр афикон
иллюстрацитæй пре дметон -

23
группирующиеся по предме тно -
тематическому принц ипу.
дзырд уат предм етон -тематикон
принципмæ гæсгæ дихгонд æй.
дзу рдуат тематикон принципмæ гæсгæ
дехгон дæй.
Категория
(от греч. kat egoria -
‘ukd азыZgb_
пр изнак’)
Понятие, обозначающее разряд
предм етов или наиболее общий
их пр изнак.
Категори Предметты къæпхæн кæнæ сæ
иумæйаг миниуæг цы
æмбарынад нысан кæны, уый.
Категори Предметти къæпхæн кенæ сæ
еумæйаг минеуæг ци лæдæруйнадæ
нисан кæнуй, е.
Категория
состо яния
Слова особой части речи,
кот орые обозначают состояние.
Отвечают на вопросы как?
как оh" Общее грамматическое
зн ачение состояния проявляется
в назв ании состояний природы,
окружающей среды, физич еского
состояния человека и ж ивых
существ.
Уæвынады
категори
Хицæн ныхасы хайы дзырдтæ,
нысан кæнынц уæвынад.
Дз уапп дæттынц фæрстытæн
куыд? куыд у? Сæ иумæйаг
граммат икон нысаниуæг бæрæг
вæййы æрдзы, адæймаджы
æмæ у дгойм æгты уаj
æвдисгæйæ.
Уйнади
катего ри
Хецæн нихаси хаййи дзурдтæ,
нисан кæнунцæ уйнадæ. Дз уапп
дæттунцæ фæрститæн куд? куд æй?
Сæ еумæйаг граммат икон
нисанеуæг бæрæг фæууй æрдзи,
адæймаги æма уодгойм æгти уаj
æвдесгæй.
Качестве нные
имена
прилаг ательные
Разряд имен прилагател ьных со
значе нием изменчивого
пр изнака, который может быть
присущ предметам в большей
или меньшей степени. См.:
Относительные имена
прил агательные.
Миниуæгæ
вдисæг
мин огонтæ
И] æ миниу æджы нысаниу æг
кæмæн ис, миногонты ах æм
къæпхæн, н ысан кæны,
предметтæ цас фылдæр кæн æ
къаддæр хайджын сты уыцы
ивгæ миниуæгæй, уый. Кæс:
Ахастæ^bk]fbgh]hgl.
М инеуæгæ
вдесæг
минеуæгон
тæ
Æййе] æ минеу æги нисанеу æг
кæмæн ес, минеуæгонти у æхæн
къæпхæн, н исан кæнуй, предметтæ
цæйб æрц æ фулдæр кенæ
минкъийд æр ха йгин æнцæ еци
æййе] минеуæгæй , уой. Кæсæ:
Рахастæ^_k]f инеуæгонтæ.
Квантитати вна
я лингвист ика
(от нем. quant itativ
< лат. quantitatas
‘количес тh)
Лингвистика, изучающая язык с
помощью математических
методо = Статистическая
ли нгbklbdZ.
Квантитат и
вон
лингви стик
æ
Æвзаг математик он методты
фæрцы иртасæг лингвистикæ. =
Ст атистикон лингbklbd.
Квантитат
ивон
лингви сти
кæ
Æвзаг математикон м етодти фæрци
æртасæг лингвистикæ. =
Статистикон лингbklbd.
Квантитати вны
й анализ языка
(от нем. quant itativ
< лат. quantitatas
‘колич естh)
Статистический метод
иссл едования языка.
Æвзаджы
квантитат и
вон ан ализ
Æвзаг статистикон мадзæлтты
фæрцы иртасын.
Æвзаги
квантитат
ивон
анализ
Æвзаг статистикон мадзæлтти
фæрци æртасун.
Кинема
(от =греч. kinēma
‘дb` ение’)
Артикуляционный
различ ительный при знак,
формиру ющийся на основе
работы одного органа речи при
произнес ении звука.
Кинемæ Мыр дзургæйæ дзурæн
оргæнты фæрцы цы
артикул яцион иртæсæн
миниуæг фæзыны, уый.
Кинемæ Мур дзоргæй дзорæн оргæнти
фæрци ци артикул яцион æртæсæн
минеуæг фæззиннуй, е.
Кин есика
(от = греч. kin ēsis
‘дв ижение’)
Совокупность телодb` ений
(жестов, мимики), применя емых
при общении (за исключ ением
Кинесикæ Ныхасы мидæг цы буары
зм æлдтыты æмиуадæй –
къухамынд æй, мимик æйæ –
Кинесикæ Нихаси медæг æ ци бауæри
æзм æлдтити æмеуадæй –
къохамунд æй, мимик æй –

24
дb`_gbc речевого апп арата);
изучается паралингви стикой.
пайдагонд цæуы (дзурæн
органты архайд æй фæстæмæ),
уыдон; ахуыр сæ кæн æм
паралингви стикæйы ф æрцы.
пайдагонд цæуй (дзорæн о рганти
архайд æй фæстæмæ), етæ; ахур сæ
кæн æн парали нгвист ики ф æрци.
Кинетика
(от =греч. kinētikos
‘прив одящий в
движ ение’)
Язык жестов. Кинетикæ Къухамындтыты æвзаг ных асы
мидæг.
Кинетикæ Къохамундтити æвзаг н ихаси
медæг æ.
Кириллица
(по имени одн ого
из двух слаy нских
прос_lbl елей 9 
–= Кирилла и
Мефоди я,
состаb\rbo
слаygkdbc
алфавит)
Одна из первых славянских
азбук, лежащая в основе
современного русского алфав ита.
Кириллицæ Фыццаг славянаг дамгъу æттæй
иу, нырыккон уырыссаг
æвзаджы алфаblu[ug^mj. .
Кириллиц
æ
Фиццаг славянаг дамугъау æттæй
еу, нуриккон уруссаг æвзаги
алфаblb[m ндор.
Клинопись Один из древнейших видов
письма, распространенного в
Передней Азии, знаки которого
предстаeyeb комбинации
кл инообразных черточек.
Цуркфыст Рагзаманты Раззаг Азийы цы
фыссынадæй пайда кодтой,
уый, дамгъæтæ дзы арæзт
уыдысты цуркгонд хæххытæй.
Цоркфинст Рагдзаманти Раззаг Азий ци
фи нсуйнадæй пайда кодтонцæ, е,
дамугъатæ си арæзт адтæнцæ
цоркгонд хæнхитæй.
Клише
(от франц. cliché )
Шаблонная фраза, выраж ение,
речевой стереотип.
Клише Цæттæй æ ист фразæ, разагъд,
ных асы стереотип.
Клише Цæттæй ист фразæ, ра загъд, нихаси
стереотип.
Книжные сл оZ Лексика, сyaZggZy с книжн ыми
стил ями речи.
Чиныгон
дзырдтæ
Чиныджы стильтимæ баст
лексикæ.
Киунугон
дзурдтæ
Киунуги стильти хæццæ баст
лексикæ.
Когнаты
(от =лат. cogn atus
‘кровный
родс т_ggbd)
Слова двух языков, соiZ^Z ющие
по форме.
Когнаттæ Сæ форм æ дыууæ æвзаджы
мидæг æмхуызон к æмæн у,
ах æм дзырдт æ.
Когнаттæ Сæ форм æ дууæ æвзагей медæг æ
æнхуз æн к æмæн æй, у æхæн
дзурдт æ.
Когнити вная
ли нгвистика
(от франц. cogn itif
< лат. =cogn oscere
‘понимать,
созн аZlv)
Направление в лингвистике,
из учающее и описыZxs__ язык
с точки зрения познав ательных
(когнитивных) мех анизмов,
лежащих в основе мы слительной
деятельности чел овека.
Когнитивон
лингвистик
æ
Æвзагзонынады здæхт; æвзаг
иртасы , адæймагæн хъуыды
кæныны бындуры цы æмбар æн,
зондагур æн (когнитивон)
мех анизмтæ ис, уыдоны
‘рдыгæй.
Когнитиво
н
ли нгвисти
кæ
Æвзагзонунади æздæх; æвзаг
æртасуй, адæймагæн гъуди кæнуни
бундори ци л æдæрæн, зундагор æн
(когнитивон) механизмтæ ес, у они
‘рдигæй.
Когнити вный
(от франц. cogn itif
< лат. cogn oscere
‘понимать,
созн аZlv)
Связанный с познанием,
мы шлением.
Когнит ивон Базонын, хъуыды кæнынимæ
баст.
Когнит иh
н
Базонун, гъуди кæнуни хæццæ баст.

25
Кодифицир ован
ный
(лит ерату рный)
язык
Язык, соответствующий
сов окупности правил,
обеспеч ивающих его образцовое
литер ату рное воспроизведение.
Кодификац
игонд
(литер атуро
н) æвзаг
Бафæзминаг литературон н ыхас
цы фæткойты фæрцы рæзы,
уыдонæй æххæст æвзаг.
Кодифик а
цигонд
(литер атур
он) æвзаг
Бафæнзуйнаг литературон н ихас ци
фæткойти фæрци ирæзуй, уонæй
æнхæст æвзаг.
Комбинато рные
измен ения
зв уков
Изменения, вызванные влиян ием
артикуляций близко
расп оложенных звуков друг на
др уга.
Мырты
ко мбинатор
он
ивд дзинæдт
æ
Кæрæдзимæ хæстæг æвæрд кæй
сты, уый тыххæй мырты
арт икуляци цы ивддзинæдтæ
баййафы, уыдон.
Мурти
ко мбинат о
рон
æййивддзи
йнæдтæ
Кæрæдземæ хæстæг æвæрд ке ‘нцæ,
уой туххæй мурти арт икуляци ци
æййивддзийнæдтæ баййафуй, етæ.
Конверге нция
(от лат. convergo
‘приближаюсь,
схожусь’)
Сближение или совпадение дmo
и более язык овых явл ений или
языков в ходе их историч еского
развития. Ср.: Ди_j]_ нция .
Конверге нц
и
Æвзаджы дыууæ кæнæ фылдæр
фæзынды сæ истор ион рæзты
мидæг кæрæдзимæ куы
фæхæстæгдæр вæййынц, кæнæ
куы баиу вæййынц, у æд уый.
Абар: Дивергенци.
Конверге н
ци
Æвзаги дууæ к енæ фулдæр
фæззинди сæ истор ион ирæзти
медæг æ кæрæдземæ ку
фæхæстæгдæр унцæ, кенæ ку байеу
унцæ, у æд е. Рабарæ: Дивергенци.
Конверсия
(от лат. conve rsio
‘оборот’)
Изменение синтаксической
функции слова.
Конверси Дзырды синтаксисон фун кцийы
ивынад.
Конверс и Дзурди синтаксисон функций
æййеmcgZ^ æ.
Конкорданс
(от нем.
Konko rdanz < лат.
concordare
‘соглас оZlvky
находит ься в
соот_lk твии’)
Алфаblguc перечень слов или
пон ятий с указанием их смысла и
контекста.
Конко рданс Тексты мидæг цы дзырдтæ
кæнæ æмбарын æдтæ ис,
уыд оны алфаblhg номхыгъд
сæ ныс аниуæг æмæ
контекстимæ.
Конко рдан
с
Тексти медæг æ ци дзурдтæ кенæ
лæдæруйнæдтæ ес, уони алфаblhg
но мхигъд сæ нисанеуæг æма
контексти хæццæ.
Конкретные
имена
сущес твительн
ые
Имена существительные,
об означающие счи таемые
предм еты. См.: Отe_q_ggu_
имена сущ естbl_evgu_.
Конкретон
номдартæ
Банымайæн кæмæн ис, ахæм
пре дметты нæмттæ – номдарт æ.
Кæс: Иппæрдон номдартæ.
Конкретон
номдартæ
Банимайæн кæмæн ес, уæхæн
пре дметти нæмттæ – номдарт æ.
Кæсæ: Еппæрдон номдартæ.
Ко ннотати вное
зн ачение
Значение, сопутствующее
основному денотатиghfm
значению и определяемое
фун кционально -стилистической
и эмоциональной окраской
языков ого выражения.
Коннотат ив
он
нысаниуæг
Сæйраг нысаниуæгимæ ма
дзырдæн цы уæлæмхасæн
нысаниуæг ис, уый. В æййы
фун кционалон -стилистикон
æмæ эмоционалон ахуырстæй
ха йджын.
Коннотат и
вон
нисанеуæг
Сæйраг нисанеуæги хæццæ ма
дзурдæн ци уæлæнхасæн нис анеуæг
ес, е. Фæууй функци оналон -
стилистикон æма эм оционалон
хурстæй хайгин.
Коннотация
(от лат. connoto
‘имею
доп олн ительное
знач ение’)
Дополнительное значение
языкового знака, имеющее
эм оционалную, оценочную или
стилистич ескую окраску.
Коннотаци Эмоционалон, аргъгæнæн кæнæ
стилистикон ахуырст кæмæн
ис, æвзаджы нысаны ахæм
уæлæмхасæн н ысаниуæг.
Коннотаци Эмоционалон, аргъгæнæн кенæ
стилистикон хурст кæмæн ес,
æвзаги нисани уæхæн уæлæнхасæн
нисанеуæг.

26
Конспект
(от лат. cōnspe ctus
‘имею
дополн ительное
знач ение’)
Краткая запись содержания
какого -нибудь текста.
Конспект Исты уацмыс æн йæ мидисы
цыбыр фыст.
Конспект Ести уадзимис æн æ медеси ц убур
финст.
Контамин ация
(от лат.
cont āmin ātio
‘см ешение’)
Появление новой формы, нов ого
значения при смешении,
объединении дmo схо дных в
чем -то слов или слоhkhq_l аний.
Контамин а
ци
Дыуу æ æмхуызон дзыр ды
кæнæ дзырдбасты баиу
кæнг æйæ ног формæ ног
нысаниуæгим æ куы фæзыны,
уæд уый.
Контамин а
ци
Дуу æ æмхузон дзурди кенæ
дзурдб асти хæлæмулæгонд æй
æвзаги нæуæг форм æ нæуæг
нисанеу æги х æцц æ ку ф æзиннуй,
уæд е.
Контаминир оZ
нный
Определяемый контекстом,
зависящий от контекста.
Контамин а
циго нд
Контекстмæ гæсгæ б æлвырд
кæнинаг.
Контамин а
цигонд
Контекстмæ гæсгæ б æлвурд
кæнуйнаг.
Контекст
(от лат. conte xtus
‘соедин ение,
сyav)
Лингвистическое окруж ение, в
котором употребляется та или
иная языковая един ица.
Контекст

Æвзаджы иуæгæй пайда
кæнгæ йæ, йæ алыварс цы
ли нгвистикон дуне с æaæры,
уый.
Контекст

Æвзаги еуæгæй пайда кæнгæй, æ
аливарс ци ли нгвистикон дуйн е
ис æвзуруй, е.
Контекстуал ьн
ые син онимы
Синонимы, сближающиеся
сhbfb зн ачениями только в
услов иях контекста.
Контексту а
лон
синонимтæ
Сæ нысаниуæг æрмæст
конте ксты мидæг кæмæн
фæхæстæгдæр вæййы, ахæм
синонимтæ.
Контексту
алон
синонимтæ
Сæ нисанеуæг æрмæст ко нтексти
медæг æ кæмæн фæххæстæгдæр уй,
уæхæн синонимтæ.
Контрасти вная
лингви стика
Сопоставительная лингви стика –
область языкознания, целью
которой является
сопостав ительное изучение дmo
или н ескольких генетически
родс твенных и неродственных
языков для выявл ения сходств и
различий на всех уровнях
языковой стру ктуры.
Контраст ив
он
ли нгвистик
æ
Ныхмæвæрды лингвистикæ –
æвзагзонынады хай, йæ нысан
у, с æ раa æрдм æ гæсгæ
кæрæдзимæ дыуу æ кæнæ
цалд æр х æстæг æвзаджы æмæ
æцæгæлон æвзæгт æм
иухуызонæй цы ис æмæ, хицæн
цæмæй к æнынц, уый рабæрæг
кæнын æвзаджы алы
структ урон æмвæзады дæр.
Контраст и
вон
ли нгвисти
кæ
Нихмæвæрди лингвистикæ –
æвзагзонунади х ай, æ нисан æй, с æ
раamj^f æ гæсгæ кæрæдземæ дуу æ
кен æ цалд æр хæстæг æвзаги æма
æцæгæлон æвзæгт æмæ еух узонæй
ци ес æма, хецæн ц æмæй к æнунц æ,
уой рабæрæг кæнун æвзаги а лли
структурон æмвæзади дæр.
Концепт
(от лат. conce ptus
‘мысль, п онятие’)
Содержание по нятия. Концепт

Æмбарынадæн йæ мидис. Концепт

Лæдæруйнадæн æ медес.
Конъюн кция
(от лат. conjun ctio
‘союз, сyav)
Логический эквивалент союза
«и».
Конъюнкци Бæттæг «æмæ» -йы логикон
эквивалент.
Конъюнкц
и
Бæттæг «æма» -й логикон
эквивалент.
Корень сл оZ Основная часть слова без
аффиксо з аключающая в себе
его лексическое знач ение.
Дзырды
уидаг
Дзырдæн йæ лексикон
нысаниуæг цы сæйраг хайы
мидæг ис, уый æнæ
аффикстæй.
Дзурди
уедагæ
Дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци
сæйраг хаййи медæг æ ес, е æнæ
аффикстæй.

27
Коррелят
(от лат. correl atio
‘соотнош ение’)
Одна из дmo или нескол ьких
соотносительных языковых
ед иниц.
Коррелят

Дыууæ кæнæ кæрæдзиимæ баст
цалдæр æвзаджы иуæгтæй иу.
Коррелят

Дууæ кенæ кæрæдзей хæццæ баст
цалдæр æвзаги еуæгтæй еу.
Косвенная речь Реч ь какого -либо лица,
пер еданная в форме
сложноподч иненного
предложения, в кот ором слоZ
аlhjZ представлены гла вной
частью, а чужая речь –
придаточной изъя снительной.
Фæрссаг
ныхас
Искæй ныхас домгæвазыгджын
хъуыдый ады формæйы хуызы;
аlhju ныхæстæ дзы вæйй ынц
сæйраг хай, искæй ныхас та –
æмбарынгæнæн уæлæмхасæн
хай.
Фæрсаг
нихас
Еске нихас домгæвазуггин
гъудиади фо рми хузи; аlhjb
нихæстæ си фæуунцæ сæйраг хай,
еске нихас ба – лæдæрунгæнæн
уæлæнхасæн хай.
Косвенный Не прямой, не
непосредстве нный.
Фæрссаг Комкоммæ чи нæу, ахæм. Фæрсаг Комкоммæ ка нæй, уæхæн.
Криптоним
(от греч. cryptos
‘тайный, скр ытый’
и onyma ‘имя,
назZgb_)
Тайное имя. Криптоним Сусæг ном. Криптони
м
Сосæг ном.
Крылатые
сл оZ
Афоризм, образное выраж ение,
вошедшее в язык из
опред еленн ого литературного
или и сторического
произвед ения.
Базыр джын
дзырдтæ
Афоризм, æвзагмæ бæлвырд
литер атурон кæнæ историон
уацмысæй ист чи ‘рцыд, ахæм
фæлгонцджын разагъд.
Базу ргин
дзурдтæ
Афоризм, æвзагмæ бæлвурд
литер атурон кенæ историон
уадзимисæй ист ка ‘рцудæй, уæхæн
фæлгонцгун разагъд.
Культура р ечи Способность соответствия
но рмам, установленным для
да нного языка.
Ныхасы
культурæ
Æвзаджы цы нормæтæ ис,
ныхас у ыдонмæ гæсгæ аразын.
Нихаси
культурæ
Æвзаги ци нормитæ ес, нихас
уонæмæ гæсгæ аразун.
Лабиализ ация
(от ср.лат. lab ialis
‘губной’ < лат.
labia ‘губы’)
Огубление, произнесение зв уков
речи с округлением выт янутых
вперед губ.
Лабиализ ац
и
Ныхасы мыртæ дзурын, былтæ
ты мбыл цъупгонд æй.
Лабиализ а
ци
Нихаси муртæ дзорун, билтæ
тумбул цъопгонд æй.
Лабиализова нн
ый
Звук, подвергшийся
лабиализ ации.
Лабиализ ац
игонд
Лабиализациимæ цы мыр
фæзæгъынц, уый.
Лабиализ а
цигонд
Лабиализаций хæццæ ци мур
фæззæгъунцæ, уой.
Лабиальный
(от ср.лат. lab ialis
‘губной’ < лат.
labia ‘губы’)
Губной, звук, произносимый с
участием губ. См.: Губной.
Лабиалон Былон, былты фæрцы цы мыр
фæдзурынц, уый. Кæс: Былон.
Лабиалон Билон, билти фæрци ци мур
фæдздзорунцæ, е. Кæсæ: Билон.
Лабиодентал ьн
ый
(< лабиальный +
дентальный )=
Губно -зубной, согласный звук,
произносимый благодаря
сбл ижению н ижней губы с
пере дними верхними зубами.
Лабиодент а
лон
Былон -дæндагон æмхъ æлæсон
мыр. Ф æзæгъынц æй, бинаг
был ра ззаг уæллаг дæндæгтыл
кæй бамбæлы, уый фæрцы.
Лабиодент
алон
Билон -дæндагон æмгъ æлæсон мур.
Фæззæгъунц æ ‘й, бу нккаг билæ
ра ззаг уæллаг дæндæгутæ бæл ке
бамбæлуй, уой фæрци.
Лаконизм Краткость и четкость в Лаконизм Хъуыды цыбыр æмæ Лаконизм Гъуди цубур æма бæлвурдæй

28
(от греч.
lakoni smos < соб.
Lakonike )
выр ажении мысли; согласно
пред анию, этим качеством
отлич ались жители древней
Лак оники (Спарты) – спартанцы.
бæлвырдæй дзурын зоны н.
Уыцы миниуæгæй, таурæгъмæ
гæсгæ, хайджын уыдысты
Лаконикты (Спартæйы)
цæрджытæ – спа ртайнæгтæ.
дзорун зонун. Еци минеуæгæй,
таурæхъмæ гæсгæ, хайгин адтæнцæ
Лак оникти (Спарти) цæргутæ –
спа ртайнæгтæ.
Лакуна
(от франц.. =lacune
< лат. lacuna
‘углубление,
полость, пробел’)
1. Пропуск, пробел, недоста ющее
место в тексте. 2. Отсутс твие
лексических эквивалентов в
одном языке, сyaZgguo с
обозначением наци ональных
реалий в другом.
Лакунæ 1. Тексты мидæг уагъд б ынат. 2.
Иу æвзаджы на ционалон
реал иты нæмттæн иннæ
æвзаджы лекс икон
эквиваленттæ куы нæ вæййы,
уæд уый.
Лакунæ 1. Тексти медæг æ уæгъд æ бунат. 2.
Еу æвзаги националон реал ити
нæмттæн иннæ æвзаги ле ксикон
эквиваленттæ ке нæ фæууй, у æд е.
Ларингал ьный
(от нем. lari ngal <
греч. lary nx
‘го ртань’) =
= Гортанный. Глоттализова нный.
См.: Гортанный.
Ларинг алон = Хурхон, глоттализацигонд.
Кæс: Хурхон.
Ларинг ало
н
= Хорхон, глоттализац игонд. Кæсæ:
Хорхон.
Латерал ьный
(от лат. late ralis
‘бокоhc < лат.
latus ‘бок’)
Боковой согласный звук. Лат ералон Фæрсырдыгон æмхъæлæсон
мыр.
Латералон Фæрс æрдигон æмгъæлæсон мур.
Латинизм
(от лат. (lingua )
Latina ‘лати нский
язык’)
Слово или оборот речи,
заи мствованный из латинского
языка.
Латинизм Латинаг æвзагæй æрбайсгæ
дзырд кæнæ разагъд.
Латинизм Латийна г æвзагæй æрбайсгæ дзурд
кенæ разагъд.
Латиница
(от лат. latinus
‘латинский’)
Письмо, которым пользов ались
древние римляне; легло в осн ову
многих языков мира; лати нский
алфаbl.
Латиницæ Рагон ромæгтæ цы
фыссынадæй пайда кодтой,
уый; дунейы уый бынд урыл
раa æрд бирæ æвзæгтæ; латинаг
алфаbl.
Латиницæ Рагон ромæгтæ ци финсуйнадæй
пайда кодтонцæ, е; дуйней æ
бундорбæл раamj^ æй берæ
æвзæгтæ; латинаг алф авит.
Лексема
(от греч. lexis
‘слоh
ujZ` ение’)
Слово, единица словаря яз ыка. Лексемæ Дзырд, æвзаджы д зырдуаты
иуæг.
Лексемæ Дзурд, æвзаги дзурдуати еуæг.
Лексика
(от греч. lexikos
‘сло_kguc
слоZjguc)
1. Словарный состав языка. 2.
Группа сло объединенных по
какому -либо пр изнаку.
Лексикæ 1.Æ взаджы дзырдуатон сконд.
2. Дзырдты иугонд истав æр
миниуæгм æ гæсгæ.
Лексикæ 1. Æ взаги дзурдуатон сконд. 2.
Дзурдти еугонд естиав æр
минеуæгмæ гæсгæ.
Лексикализ аци
я
ПреjZs_gb_ элемента яз ыка в
слоh или эквивалентную сл ову
единицу (напр., во
фразе ологизм).
Лексикал из
аци
Æвзаджы элемент дзырд кæнæ
дзы рды эквивалент (зæгъæм,
фразеологизм) куы свæййы,
уæд ахæм фæзынд.
Лексикал и
заци
Æвзаги элемент дзурд кенæ дзурди
эквивалент (зæгъæн, фр азеологизм)
ку исуй, у æд уæхæн фæззинд æ.

29
Лексикогр афия
(от греч. lexikos
‘сло_kguc
слоZjguc и
grapho ‘пишу’)
Теория и практика с оста вления
слов арей.
Лексикогр а
фи
Дзырдуæттæ аразыны теори
æмæ практикæ.
Лексикогр
афи
Дзурдуæттæ аразуни те ори æма
практикæ.
Лексикол огия
(от греч. lexikos
‘сло_kguc
слоZjguc и logos
‘учение’)
Раздел языкознания, изуча ющий
слоZjguckhklZ\ya ыка.
Лек сикол ог
и
Æвзагзонынады æвзаджы
дзы рдуатон сконд иртасæг хай.
Лексикол о
ги
Æвзагзонунади æвзаги дзу рдуатон
сконд æртасæг хай.
Лексикон
(от греч. lexikon
‘сл оZjv)
1. Устар. Словарь. 2. Запас слов
и в ыражений языка.
Лексикон 1. Дзырдуат. 2. Æвзаджы
дзырдтæ æмæ разагъдты
æвæрæн.
Лексикон 1. Дзурдуат. 2. Æвзаги дзурдтæ æма
разагъдти æвæрæн.
Лексич еский
ра збор
Вид лингвистического ан ализа,
объектом которого является
сл ово со стороны значения,
употребления, происхо ждения и
взаимоотношений с другими
слоZfbya ыка.
Лексикон
æвзæрст
Дзырдæн йæ нысаниуæг, й æ
па йда кæныны уаjl й æ
раaj^ æмæ æндæр
дзырдтимæ й æ баст дзинæдтæ
æвзæрст кæм цæуынц,
лингви стикон ан ализы ахæм
хуыз.
Лексикон
æвзурст
Дзурдæн æ нисанеуæг, æ па йда
кæнуни уаjl æ раamj^ æма
æндæр дзурдт и хæццæ æ
баст дзийнæдтæ æвзурст кæми
цæунцæ, лингвистикон анал изи
уæхæн хузæ.
Лексическое
значение сл оZ
Смыслоh_ значение слоZ
одинакоh понимаемое люд ьми,
говорящими на даном яз ыке.
Дзырды
ле ксикон
нысаниуæг
Æвзагыл дзурджытæ се ‘ппæт
дæр иу хуызы кæ й æмбарынц,
дзырды уыцы нысаниуæг.
Дзурди
ле ксикон
нисанеуæг
Æвзагбæл дзоргутæ æгасæй дæр еу
хузи ке лæдæрунцæ, дзурди еци
нисанеуæг.
Лигатура
(от позднелат.
lig atura ‘сyav)
Буква, образованная из
соед инения элементов двух букв.
Лигатурæ Дыууæ дæмгъæ йы элементтæй
арæзт дамгъæ.
Лигатурæ Дууæ дæмугъайей элементтæй
арæзт дамугъа.
Лингафо нный
(от лат. lingua
‘язык’ и греч.
phone ‘звук’)
Связанный с изучением языков,
речи при помощи техн ических
средств. Лингафонный каб инет.
Лингаф оно
н
Æвзæгтæ æмæ ныхас техн икон
фæрæзты æххуысæй ахуыр
кæнынимæ баст. Лингафонон
кабинет.
Лингаф оно
н
Æвзæгтæ æма нихас те хникон
фæрæзти æнхусæй ахур кæнуни
хæццæ баст. Линг афонон каб инет.
Лингвист
(от франц.
linguiste , нем.
Linguist < лат.
lingua ‘язык’)
Специалист по лингвист ике,
языковед.
Лингвист Æвзагиртасæг, лингвистикæйы
сп ециалист.
Лингвист Æвзагæртасæг, лингви стики
специ алист.
Лингвист ика
(от франц.
lingui stique < лат.
lingua ‘язык’)
Наука о языке, языкознание,
языков едение.
Лингви стик
æ
Æвзагзонынад. Лингви сти
кæ
Æвзаг зонунадæ.
Лингвистич еск
ие универс алии
Языковые явления, призн аки,
сhck твенные всем языкам
Лингвист ик
он
Æппæт æвзæгтæ дæр цы
мин иуджытæй (æвзагон
Лингвист и
кон
Æнккæт æвзæгтæ дæр ци
мин еугутæй (æвзагон фæззиндтæй)

30
(напр.: местоимения, катег ория
числа).
ун иверсали
тæ
фæзындтæй) хайджын сты,
уыдон (зæгъæм: номивæг,
нымæцы к атегори).
ун иверсал
итæ
хайгин æнцæ, етæ (зæгъæн:
номе]gbf^abd атегори).
Литерату рный
язык
Исторчески сложившаяся
на ддиалектная разновидность
общенародного языка, имеющая
кодифицирован ные нормы и
самый высокий статус k оциуме.
Литерат уро
н æвзаг
Æхсæнады т æкк æ уæлдæр
статус æмæ бæлвырд
(кодифик ацигонд) нормæтæ
кæмæн ис, историйы дæргъы
амад чи цыд, æппæтадæмон
æвзаджы уæлдиалектон ахæм
хуыз.
Литерат ур
он æвзаг
Æхсæнади т æкк æ уæлдæр ст атус
æма бæлвурд (кодифик ацигонд)
нормитæ кæмæн ес, ист орий
æндæргъци амад ка цудæй,
æппæтадæмон æвзаги
уæлдиалектон уæхæн хузæ.
Литота
(от греч. litotes
‘пр остота’)
1.Троп, противоположный
гиперболе, намеренное
пр еуменьшение.
2.Характеристика чего -либо
через отрицание
противоположн ого.
Литотæ 1.Гиперболæйы ныхмæвæрд
троп, барæй къаддæр кæнын.
2.Истæмæн характеристикæ
дæттын, йæ ныхмæвæрд
миниуæг ын æппæрццæг
кæнгæйæ.
Литотæ 1.Гиперболи нихмæвæрд троп,
барæй минкъийд æр кæнун.
2.Естæмæн характеристикæ дæтту н,
æ нихмæвæрд минеуæг ин ид æнц æ
кæнгæй.
Литуанизм
(от франц.
lituanisme <
litu anien
‘лито вский язык’)
Слово, заимствованное из
литовского языка.
Литуанизм Литоваг æвзагæй æрбайсгæ
дзырд.
Литуанизм Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзурд.
Лицо Грамматический пр изнак,
ук азыZ_l на то, кто со_jrZ_l
дейс твие. Перh_ лицо, lhjh_
лицо, третье лицо.
Цæсгом Архайгæ чи кæны, уый
æвдисæг грамматикон
миниуæг. Фыццаг цæсгом,
дыккаг цæсгом, æртыккаг
цæсгом.
Цæсгон Архайгæ ка кæнуй, уой æвдесæг
грамматикон минеуæг. Фиццаг
цæсгон, ду ккаг цæсгон, æртиккаг
цæсгон.
Личная фо рма
гл агола
Форма глагола, сyaZggZy с
категориями лица и числа. В
предложении является
сказу емым.
Ми вдисæдж
ы цæсгомон
формæтæ
Цæсгом æмæ нымæцы
катег оритимæ баст
мивдисæджы формæ.
Мивдесæги
цæсгомон
формит æ
Цæсгом æма нимæдзи катег орити
хæццæ баст мивдесæги формæ.
Личные
мест оим ения
Семантический разряд
мест оимений, включающий
слоZ я, ты, мы, uhghgZhgh
они .
Цæсгомон
номив джыт
æ
Номивджыты семантикон
къæпхæн, хаст æм цæуынц
номивджытæ æз, ды, мах,
сымах, уый, уыдон .
Цæсгомон
номевгутæ
Номевгути семантикон къæпхæн,
хаст имæ цæунцæ номе]ml æз, ду,
мах, сумах, е, етæ .
Логопедия
(от греч. logos
‘слоh речь’ = и
paideia
‘обуч ение’)
Отрасль дефектологии,
из учающая нарушения речи при
нормальном слухе и
разраб атыZxsZy пути их
преодол ения.
Логопеди Дефектологийы хай, ахуыр
кæны дзурыны аипдзинæдтæ,
хъусæн органтæ хъыгдард куы
нæ вæййынц, афтæмæй, стæй
уыцы аипдзинæдтæ куыд
Логопеди Дефектологий хай, ахур кæнуй
дзоруни аййепдзийнæдтæ, иг ъосæн
оргæнтæ гъигæдард ку нæ
фæуунцæ, уотемæй, уæдта еци
аййепдзийнæдтæ куд дзæбæхгæнгæ

31
дзæбæхгæнгæ сты, уый. ‘нцæ, уой.
Локатив
(от лат. (casus)
locat ivus )
Местный падеж. Локатив Бынатон хауæн. Локатив Бунатон хауæн.
Маркер
(от англ. mark
‘поме тка’)
Показатель чего -либо , напр имер,
мн ожественного числа.
Маркер Истæй, зæгъæм, бирæон
нымæцы, æвдисæн.
Маркер Естæй, зæгъæн, берæуон нимæдзи,
æвдесæн.
Математич еска
я лингви стика
Отрасль языкознания,
испол ьзующая при изучении
языка математические мет оды.
Математ ик
он
ли нгвистик
æ
Æвзагзонынады æвзаг
матем атикон мадзæлтты фæрцы
цы къабаз ирт асы, уый.
Математ ик
он
ли нгвисти
кæ
Æвзагзонунади æвзаг матем атикон
мадзæлтти фæрци ци къабаз æ
æртасуй, е.
Медиаль
(от лат medi ālis
‘сре дний’)
Серединный звук слога (осн овы,
слоZ .
Медиаль Уæндж ы (уидаджы, дзырды)
астæуккаг мыр.
Медиаль Иуонги (уедаги, дзурди) астæуккаг
мур.
Междометие Часть речи, служащая для
выражения чувств и волеuo
побуждений. Междометия не
изменяются, не отвечают на
вопросы, не являются членами
предлож ения.
Æвастхъæр Адæй маджы æнкъарæнтæ æмæ
зæрдæйы уаг цы ныхасы хай
æвдисы, уый. Æвастхъæртæ нæ
ивынц, фæрстытæн дз уапп нæ
дæттынц, нæ вæййынц
хъу ыдыйады уæнгтæ.
Æвастгъæ
р
Адæймаги æнкъарæнтæ æма зæрди
уагæ ци нихаси хай æвдесуй, е.
Æвастгъæртæ не ‘ййеmgp
фæрститæн дзуапп нæ дæттунцæ,
нæ фæуунцæ гъ удиади иуæнгтæ.
Междунаро дны
й язык
1.Искусственный
вспомог ательный язык,
предлагаемый как средство
межнациональн ого общения.
2.Язык, испол ьзуемый народами
многих стран как средство
межнациональн ого общ ения. =
Мироhcyaud.
Æхсæна дон
æвзаг
1. Æххуысгæнæн аразгæ æвзаг
нац иты ‘хсæн бастдзинæдты
мидæг пайда кæнынæн. 2. Бирæ
бæстæты адæмтæ нац иты ‘хсæн
бастдзинæдты цы æвзагæй
па йда кæнынц, уый. = Дунеон
æaZ].
Æхсæнадо
н æвзаг
1. Æнхусгæнæн аразгæ æвзаг
нацити ‘хсæн бастдзийнæдти
медæг æ пайда кæнунæн. 2.Берæ
бæстити адæмтæ нац ити ‘хсæн
бастдзийнæдти ци æвзагæй па йда
кæнунцæ, е. = Дуйнеуон æaZ].
Местоим ение Часть речи, указывающая на
предмет, признак предмета или
количество предмета, не наз ывая
их. Личные, ha\jZlgu_
указательные,
прит яжател ьные,
hijhkbl_evgu_
относ ительные, определенные,
нео пределенные, отрицательные
мест оимения.
Номивæг Предмет, предметы миниуæг
кæнæ предметы бæрц цы
ных асы хай амоны, уый.
Цæсгомон, здæхгæ, амонæн,
æлZkg фа рстон, ахастон,
бæлuj^ æбæлuj^
æппæ рццæг н омивджытæ.
Номевæг Предмет, предмети минеуæг кенæ
предмети бæрцæ ци н ихаси хай
амонуй, е. Цæсгомон, æздæхгæ,
амонæн, æлZkg фарстон,
рахастон, бæлmj^ æбæлmj^
ид æнцон номе вгутæ.
Метатеза
(от греч. metath esis
Взаимная перестан овка зв уков
или сл огов в пределах слоZ
Метатезæ Мыртæ кæнæ уæнгты бынæтты
ивд иу дзырды мидæг.
Метатезæ Муртæ кенæ иуæнгти бунæтти
æййивд æ еу дзурди медæг æ.

32
‘перестано вка’) (напр.: нерв – невроз).
Метафора
(от греч. metaphora
‘пер енесение’)
Троп, способ образования
переносного значения на основе
сходства между обозначаем ыми
предметами (напр.: нос ‘пере дняя
часть корабля ’)
Метафорæ Троп, дыууæ предметы
æмхуызондзинады бындурыл
арæзт дзырдæн ахæсгæ
ныс аниу æг фæзыныны хуыз.
Метафорæ Троп, дууæ предмети
еух узондзи йнади бу ндорбæл арæзт
дзурдæн рахæсгæ нисанеуæг
фæззиннуни хузæ.
Метонимия
(от греч. met onymia
‘переим еноZgb_)
Троп, замена одного слоZ
др угим на основе смежности их
значений (напр.: «театр
рук оплескал» вместо «публика
рукопл ескала»).
Метоними Троп, иу дзырд иннæмæй
ба ивын, сæ нысаниуджытæ
кæрæдзимæ хæстæг кæй сты,
уымæ гæсгæ.
Метоними Троп, еу дзурд иннемæй байй евун,
сæ нисанеугутæ кæрæдземæ хæстæг
ке ‘нцæ, уомæ гæсгæ.
Мировой язык См.: Международный язык. Дунеон
æвзаг
Кæс: Æхсæнадæмон æaZ]. Дуйне уон
æвзаг
Кæсæ: Æхсæнадæмон æвзаг.
Многозна чные
слова
Слова, имеющие несколько
лексич еских значений.
Бирæнысан
иуæгон
дзырдтæ
Цалдæр лексикон
ныс аниуæджы кæмæн ис, ахæм
дзырдтæ.
Берæнисан
еуæгон
дзурдтæ
Цалдæр лексикон нисанеуæги
кæмæн ес, уæхæн дзурдтæ.
Многоточи е Знак препинания в виде трех
поста вленных рядом точек (…),
указывающий на
незаконче нность высказывания.
Бирæстъæл
фыг
Кæрæдзийы фарсмæ æвæрд
æртæ стъæлфæй арæзт
æрхæцæн нысан (…). Æвдисы,
ныхас æххæстæй загъд кæй
нæма ‘рцыд, уый.
Берæстъæл
фуг
Кæрæдзей фарс мæ æвæрд æртæ
стъæлфæй арæзт æрхуæцæн н исан
(…). Æвдесуй, нихас æнхæстæй
загъд ке нæма ‘рцудæй, уой.
Многояз ычие 1.Одинакоh со_jr_ggh_
e адение несколькими язык ами.
2. Наличие нескольких яз ыков на
да нной территории.
Бирæвзагон
дзинад
1.Цалдæр æвзагыл æмх уызон
хорз дзурын. 2. Иу
террит орийыл цалдæр æвзаджы
уæвынад.
Берæвзаго
ндзийнад æ
1.Цалдæр æвзагебæл æнхуз æн х уарз
дзорун. 2. Еу территорибæл цалдæр
æвзаги уйнадæ.
Множест_ нное
чи сло
Форма числа, обозначающая
неопределенное множество
однородных предметов.
Бирæон
нымæц
Бир æ æмхуызон предметты
æбæлвырд нымæц æвдисæг
формæ.
Берæуон
нимæдзæ
Бер æ æнхуз æн предметти
æбæлвурд нимæдзæ æвдесæг
формæ.
Модал ьность
(от но. -лат.
modalis < лат.
modus ‘мера,
способ;
накл онение’)
Категория, выражающая
отн ошение говоряще го к
содерж анию высказыZgby
отношение последнего к
действительн ости.
Модалондз
инад
Дзурæджы ахаст ныхасы
мидисмæ, стæй уыцы ныхасы
ахаст æцæгдзинадмæ æвдисæг
категори.
Модалон дз
ийнадæ
Дзорæги рахаст нихаси медесмæ,
уæдта еци нихаси р ахаст
æцæгдзийнадæмæ æвдесæг
кат егори.
Модальный
(от но. -лат.
modalis < лат.
modus ‘мера,
способ;
накл онение’)
Характеризующий отнош ение
содержания предложения к
действительности.
Модалон Хъуыдыйады мидисы ахаст
æвдисæг æцæгдзинадмæ.
Модалон Гъудиади медеси рахаст æвдесæг
æцæгдзийнадæмæ.

33
Монография
(от греч. monos
‘один,
единстве нный’ и
grapho ‘пишу’)
Научный труд, посвяще нный
исслед ованию одной темы.
Монографи Иу темæйыл фыст наукон
куыст.
Монограф
и
Еу темæбæл финст на укон куст.
Монолог
(от греч. monos
‘один,
единстве нный’ и
lógos ‘сл оh)
Пространная речь одного лица,
обр ащенная к слушателям или
самому себе.
Монолог Иу адæймаг искæмæн кæнæ
йæхицæн кæй фæдзуры, ахæм
дæргъвæтин ныхас.
Монолог Еу адæймаг ескæмæн кенæ æхецæн
ке фæдздзоруй, еци дæргъвæтийнæ
нихас.
Монофтонг
(от греч. monos
‘один,
единстве нный’ и
phthongos ‘звук’)
Гласный звук, состоящий из
одного элемента.
Монофтонг Иу элементæй арæзт хъæлæсон
мыр.
Монофтон
г
Еу элементæй арæзт гъæлæсон мур.
Морф
(от греч. morph ē =
‘фо рма’)
Минимальная значимая часть
слов офо рмы.
Морф Дзырды форм æйы
æппынкъаддæр
нысаниуæгджын хай.
Морф Дзурди форми т æкк æ минкъийдæр
нис анеуæггин хай.
Морфема
(от греч. mo rphē =
‘форма’)
Минимальная значимая часть
слоZ.
Морфемæ Дзырды æппынкъаддæр
ныс аниуæгджын хай.
Морфемæ Дзурди т æкк æ минкъийд æр
нис анеуæггин хай.
Морфемный
ра збор
Вид лингвистического ан ализа,
при котором в слове выделяю тся
морфемы, или значимые части
слоZ корень, осноZ окончание,
пристаdZbkm ффикс.
Морфемон
æвзæрст
Дзырды æвзæрст йæ
морфемæтæм, ома йæ
ныс аниуæгджын хæйтт æм
гæсгæ. Уыдонмæ хауынц:
уидаг, бы ндур, кæрон,
разæфтуан æмæ фæсæфтуан .
Морфемон
æвзурст
Дзурди æвзурст æ морфемитæмæ,
гъома æ нисанеуæггин хæйттæмæ
гæсгæ. Уонæмæ х аунцæ: уедагæ,
бундор, кæрон, разæфтауæн æма
фæсæфтауæн .
Морфологич еск
ий ра збор
Вид лингви стического ан ализа,
объектом которого служит сл ово
как часть речи, дается
характеристика его
грамматич еских признаков.
Морфолог и
он æвзæрст
Дзырд куыд ныхасы хай, афт æ
æвзæрст кæм цæуы, йæ
грамм атикон æууæлтæн ын
характ еристикæ кæм дæттынц,
ли нгвистикон ан ализы ахæм
хуыз.
Морфолог
ион
æвзурст
Дзурд куд нихаси хай, уот æ
æвзурст кæми цæуй, æ гра мматикон
æууæлтæн ин характеристикæ кæми
дæттунцæ, лингвистикон ан ализи
уæхæн хузæ.
Морфология
(от греч. morph ē =
‘фо рма’ и lógos
‘учение’)
1.Система правил и средств
изменения и построения сло в
языке. 2.Раздел грамматики,
изуча ющий эти правила.
Морфологи 1.Дзырдты ивыны æмæ
араз ыны раиртæстыты
системæ. 2.Уыцы раиртæстытæ
гра мматикæйы цы хай ахуыр
кæны, уый.
Морфолог
и
1.Дзурдтæ æййеmgb æма ар азуни
рартæстити системæ. 2.Еци
рартæститæ грамматики ци хай
ахур кæнуй, е.
Назывное
предл ожение
Вид односоставного име нного
предложения, в котором
Номхуы ндо
н
Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй
æрмæст сæйрат кæм вæййы,
Номхундон
гъудиадæ
Гъудиади сæйраг иуæнгтæй æрмæст
сæйрат кæми фæууй, уæхæн

34
выр ажается существование,
наличие предмета или явления.
хъу ыдыйад ахæм иувæрсыг хъуыдыйад. еувæрсуг гъудиадæ.
Наклонение Грамматический признак
гл агола, выражающий
отнош ение к действительности.
См.: Изъ яbl_evgh_ наклонение.
Пов елительное наклонение .
Усло вное наклонение.
Жел ательное наклонение.
Здæхæн Æцæгдзинадмæ ахаст æвдисæг
мивдисæджы гра мматикон
æууæл. Кæс: Æргомон здæхæн.
Фæдзæхстон здæхæн.
Бадзы рдон здæхæн. Бæллиццаг
здæхæн.
Æздæх æн Æцæгдзийнадæмæ рахаст æвдесæг
мивдесæги грамм атикон æууæл.
Кæсæ: Æргомон æздæхæн.
Фæдзæхстон æздæхæн. Ба дзурдон
æздæхæн. Бæлл еццаг æздæхæн.
Направител ьны
й п адеж
Кос_ggZy падежная форма,
выражает субъектно -объектные и
обстоятельственные отнош ения.
В осетинском языке отв ечает на
вопросы к кому? к ч ему? куда?
Арæзт он
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны субъектон -объектон
æмæ фад атон ахастдзинæдтæ.
Дз уапп дæтты фæрстытæн
кæмæ? цæмæ? кæдæм? кæдмæ?
Арæзтон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
субъектон -объектон æма ф адуатон
рахастдзийнæдтæ. Дз уапп дæттуй
фæрститæн кæмæ? ц æмæ? кум æ?
кæдмæ?
Наречие Неизменяемая часть речи,
об означа ющая признак действия
или кач ества.
Фæрсдзырд Архайд кæнæ миниуæджы
æууæл æвдисæг æнæивгæ
ных асы хай.
Фæрсдзурд Архайд кенæ минеуæги æууæл
æвдесæг æнæййе]gboZkboZc
Нарицател ьные
имена
суще ств ительн
ые
Имена существительные,
наз ывающие определенный
предмет как предстаbl_ev
целого кла сса однородных
предм етов. См.: Собст_gu_
имена существ ительные.
Иумæйаг
номдарт æ
Бирæ иумыггаг предметты
нæмттæ цы номдартæ н ысан
кæнынц, уыдон. Кæс:
Сæрмагонд номдартæ.
Еумæйаг
номдарт æ
Берæ еумуггаг предметти нæмттæ
ци номдартæ нисан кæнунцæ, етæ.
Кæсæ: Сæрмагонд номдартæ.
Настоящее
j емя
Время действия, соiZ^Z ющее с
моментом речи. См.: Вр емя.
Нырыккон
афон
Дзурыны рæстæг чи цæуы,
уыцы архайды афон. Кæс:
Аф он.
Нуриккон
афонæ
Дзоруни рæстæг ка цæуй, еци
архайди афонæ. Кæсæ: Афонæ.
Национал ьный
язык
Общий язык всей нации. Национало
н æвзаг
Нацийы иумæйаг æвзаг. Национ ало
н æвзаг
Наций еумæйаг æвзаг.
Невосклиц атель
ное
пре дложение
Тип предложения по
эмоци ональной окраске
лишенный – в отличие от
восклиц ательного –
эмоциональной окраше нности.
По цели высказыZgbywlhf ожет
быть повествовательное,
побудительное или
вопрос ительное предложение.
Æнæхъæро
н
хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз й æ
эмоци оналон ахуырстмæ
гæсгæ. Хъæрон хъуыдыйадæй
хъауджыд æр, эм оционалон
æгъдауæй ахуырст нæу.
Æнæгъæро
н гъудиадæ
Гъудиади хузæ эмоци оналон
хурстмæ гæсгæ. Гъæрон гъудиадæй
игъаугид æр, эм оционалон
æгъдауæй хурст нæй.
Неизменя емые
сл оZ
Слова, выступающие всегда в
одной и той же грамма тич еской
Æнæивгæ
дзырдтæ
Сæ грамматикон формæ æдзух
иухуызон цы дзырдтæн вæййы,
Æнæййевг
æ дзурдтæ
Сæ грамматикон формæ еуда дзуг
дæр еухузон ци дзурдтæн фæууй,

35
форме. уыдон. етæ.
Нейтрал ьная
ле ксика
Самый большой пласт ле ксики,
не з акрепленный за каким -либ о
функциональным стилем речи.
Эмоционально не окраш ена.
Нейтралон
лексикæ
Лексикæйы ф æлт æрт æй
æппæты егъаудæр, ныхасы
функци оналон стильтæй йын
иуимæ дæр бæлвырд
бастдз инад нæй. Эк спрессивон
æгъдауæй ахуырст нæу.
Нейтралон
лексикæ
Лексики субæлдæгтæй т æкк æ
егъаудæр, нихаси функцион алон
стильтæй ин еуей хæццæ дæр
бæлвурд бастдзийнадæ нæййес.
Эк спрессивон æгъдауæй хурст нæй.
Немецкий язык Один из германских языков
индоевропейской языковой
семьи (западная подгруппа).
Офиц иальный язык Германии,
Австрии, Ш_cp арии,
Люксе мбурга, Бел ьгии.
Немыцаг
æвзаг
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы гермайнаг къо рды
æвзаг (ныгуылæн дæлкъорд).
Герм ани, Австри, Ш_cpZjb
Лю ксембург æмæ Бельгийы
оф ициалон æвзаг.
Немуцаг
æвзаг
Индоевропаг æвзæгти муггаги
гермайнаг къуари æвзаг (н игул æн
дæлкъуар). Германи, Австри,
Ш_cpZjb Люксе мбург æма
Бельгийи оф ициалон æвзаг.
Неодушевле нны
е имена
существ ительн
ые
Разряд сло которые наз ывают
предметы неживой природы.
Постоянная морфологическая
кат егория.
Æнæудон
номдартæ
Æдзард æрдзы предметтæ
ам онæг дзырдтæ. У иудадз ыгон
морфологион категори.
Æнæуодон
но мдартæ
Æдзард æрдзи предметтæ амонæг
дзурдтæ. Æй еудадз угон
морф ологион категори.
Неологизмы
(от греч. morph ē =
‘фо рма’ и lógos
‘учение’)
Новые слоZ или словосочет ания
для обозначения новых
пре дметов или новых знач ений.
Неол огизмт
æ
Ног дзырдтæ кæнæ
дзырдбæстытæ ног предметтæ,
фæзындтæ кæнæ
нысаниу джытæ нысан
кæнынæн.
Неол огизм
тæ
Нæуæг дзурдтæ кенæ дзурдбæститæ
нæуæг предметтæ, фæзиндитæ кенæ
нисанеуæгтæ нисан кæнунæн.
Неопределе нная
форма гл агола
То же, что и инфинитив –
начальная форма глагола; не
ук азыZ_l на время, л ицо, число,
наклонение.
Ми вдисæдж
ы
æбæлвырд
формæ
Ома, инфинитив –
мивдисæджы райдиан формæ;
йæ афон, цæсгом, нымæц æмæ
здæхæн бæрæг нæ вæййынц.
Мивдесæги
æбæлвурд
формæ
Гъома, инфинитив – мивдесæги
райдайæн формæ; æ афонæ, цæсгон,
нымæдзæ æма æздæх æн бæрæг нæ
фæуунцæ.
Неопределе нное
местоим ение
Местоимение, называющее
имеющийся, но неопределе нный
предмет, лицо, признак.
Æбæлвырд
номивæг
Бæлвырд чи ис, фæлæ
бæрæггонд та чи нæу, уыцы
пре дмет, цæсгом кæнæ
миниуæг æвдисæг номивæг.
Æбæлвурд
номевæг
Бæлвурд ка ‘й, фал бæрæггонд ба ка
нæй, еци предмет, цæсгон кенæ
минеуæг æвдесæг н омевæг.
Неопределе нно -
личное
пре дложение
Вид односоставного глагольн ого
предложения, в котором
передается действие
неопред еленного лица, но само
лицо в предлож ении не названо.
Æбæлвырд
цæсгом
хъу ыдыйад
Æбæлвырд ад æймаджы а рхайд
æвдыст к æм ц æуы, ф æлæ уыцы
архай æг чи у, уый загъд к æм не
‘рц æуы, ах æм иув æрсыг
мивдис æгон хъу ыдыйад.
Æбæлвурд
цæсгом
гъудиадæ
Æбæлвурд ад æймаги а рхайд æвдист
кæми ц æуй, фал еци архай æг ка ‘й,
уой загъд к æми не ‘рц æуй, у æхæн
еув æрсуг мивдес æгон гъудиад æ.
Неперехо дный
глагол
Глагол, который не может иметь
при себе прямого допо лнения.
Æдзæугæ
мивдисæг
Комкоммæ æххæстгæнæн цы
мивдисæджы дæл бар нæй
бакæнæн, ахæм. Кæс: Цæугæ
ми^bk].
Æдзæугæ
мивдесæг
Комкоммæ æнхæстгæнæн ци
мивдесæги дæлбарæ нæййес
бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Цæугæ
ми^_k].

36
Непо лное
предл ожение
ДmkhklZ\gh_ или однососта вное
предложение, в котором
пропущен структурно
необх одимый член, легко
восстана вливаемый из контекста
или с итуации. На пропуск
глаgh]h или второст епенного
члена указывает нарушенная
синта ксическая сyav м ежду
членами предложения. См.:
По лное предложение.
Æнæххæст
хъуыды йад
Йæ хъу ыдымæ гæсгæ базонæн
кæмæн вæййы, уыцы искæцы
уæнг цу хгонд к æм æрцæуы,
ахæм дывæрсыг кæнæ
иувæрсыг хъуыдыйад. Цу хгонд
уæнг æнцон базонæн вæййы,
разæй цы хъу ыдыйад лæууы,
кæнæ а рхайд цы фадæтты
фæцæуы, уыдонмæ гæсгæ.
Æнæххæст хъуыдыйæдтæ арæх
фембæлынц диал огы. Кæс:
Æххæст хъу ыдыйад.
Æнæнхæ ст
гъудиадæ
Æ гъудимæ гæсгæ базонæн кæмæн
фæууй, уæхæн ескæци иуонг
цохгонд к æми æрцæуй, еци
дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъудиадæ.
Цохгонд иуонг æнцон б азонæн
фæууй, разæй ци гъудиадæ лæууй,
кенæ а рхайд ци фадуæтти фæцæуй,
уонæмæ гæсгæ. Æнæнхæст
гъудиæдтæ арæх фембæлунцæ
диалоги. Кæсæ: Æнхæст гъудиадæ.
Нераспростр ане
нное
предл ожение
ДmkhklZ\gh_ или однососта вное
предложение, в кот ором есть
только глаgu_ члены. См.:
Распространенное пре длож ение.
Цыбыр
хъу ыдыйад
Æрмæст сæйраг уæнгтæй арæзт
дывæрсыг кæнæ иувæрс ыг
хъуыдыйад. Кæс: Даргъ
хъу ыдыйад.
Цубур
гъ удиадæ
Æрмæст сæйраг иуæнгтæй арæзт
дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъуд иадæ.
Кæсæ: Даргъ гъудиадæ.
Несоверше нный
вид
См.: Вид глагола. Æнæххæст
хуыз
Кæс: Ми^bk^`uomua. Æнæнхæст
хузæ
Кæсæ: Мивдесæги хузæ.
Номинати вно е
предл ожение
См.: Назыgh_ij_^eh` ение. Номинат ив
он
хъу ыдыйад
Кæс: Номхуындон хъуыдыйад. Номинат и
вон
гъуд иадæ
Кæсæ: Номхундон гъудиадæ.
Обособле нные
второстепе нные
члены
пре дложения
Второстепенные члены
пре дложения, уточняющие или
поясняющие член предл ожения,
к которому они относятся,
выд еляемые интонационно.
Об особленные члены осложняют
простое предложение. На пис ьме
они отделяются знаками
препинания – запятой или тире.
Об особленные дополнения,
обособленные обстоятельс тZ.
Иртæстгонд
фæрссаг
уæнгтæ
Хъуыд ыйады у æнгт æй
искæцыйы хъуыды цы фæрссаг
уæнгтæ фæбæлвырддæр
кæнынц æмæ иннæ уæнгтæй
интонацийæ кæй фæиртасæм,
уыдон. Ирт æстгонд у æнгт æ
хуым æтæг хъуыдыйад к æнынц
вазыгджынд æр. Фысгæйæ
иртæстгонд цæуынц æрх æцæн
ныс æнтт æй – къæдзыг кæнæ
тирейæ. Иртæстгонд
æххæстгæнæнтæ, иртæстгонд
фадатон дзырдтæ.
Æртæстго
нд фæрсаг
иуæнгтæ
Гъудиади иу æнгт æй ескæций гъуди
ци фæрсаг иуæнгтæ
фæббæлвурддæр кæнунцæ æма
иннæ иуæнгтæй инт онацийæй ке
фертасæн, етæ. Æрт æстгонд
иу æнгт æ хум æтæг гъудиад æ
кæнунц æ вазуггинд æр. Финсгæй
æр тæстгонд цæунцæ æрху æцæн
нис æнтт æй – къæдзуг кенæ
тирейæй. Æртæстгонд
æнхæстгæнæнтæ, æртæстгонд
фаду атон дзурдтæ.
Обращение Слово или группа сло
наз ывающие лицо, предмет, к
кот орому обращаются с речью.
Сидæн Ныхас кæмæ здæхт у, уый
æвдисæг дзырд кæнæ дз ырдты
къорд.
Седæн Нихас кæмæ æздæхт æй, уой
æвдесæг дзурд кенæ дзурдти къуар.
Обстоятельс тh Второстепенный член
предл ожения, указывающий
Фадатон
дзырд
Хъуыдыйады фæрссаг уæнг;
амоны афон, бынат, архайды
Фадуатон
дзурд
Гъудиади фæрсаг иуонг; ам онуй
афонæ, бунат, архайди хузæ,

37
время, место, образ действия,
прич ину, цель и т.д.
хуыз, æфсон, н ысан æ.а.д. æфсон, н исан æ.у.и.
Объект
(от лат. obje ctum
‘пре дмет’)
Компонент синтаксической
структуры предложения,
наз ывающий предмет или л ицо,
на которые напраe_ но дейс твие.
Объект Архайд цы предмет кæнæ
цæсгоммæ арæзт у, уый амонæг
синтаксисон сконды хай
хъу ыдыйады мидæг.
Объект Архайд ци предмет кенæ цæсгонмæ
арæзт æй, уой амонæг синтаксисон
ско нди хай гъуди ади медæг æ.
Оглушение Переход звонкого согласного в
со ответствующий глухой в
определенных положениях.
Æзылангон
ад
Зылангон æмхъæлæсоны
рахызт йе ‘мкъай æзылангон
æмхъæлæсонмæ бæрæг
уаjlu.
Æзæлланг
ойнадæ
Зæллангон æмгъæлæсони р ахизт е
‘мкъай æзæллангон
æмгъæлæсонмæ бæрæг уаjlb.
Однозна чные
сл оZ
Слова, обладающие одним
ле ксическим значением.
Иуныс аниу
æгон
дзырдтæ
Иу лексикон нысаниуæг цы
дзырдтæн ис, уыдон.
Еунис анеу
æгон
дзурдтæ
Еу лексикон нисанеуæг ци
дзурдтæн ес, етæ.
Однокоре нные
слова
Слова, имеющие общий к орень. Иууидаг
дзырдтæ
Сæ уидæгтæ æмхуызо н цы
дзырдтæн сты, уыдон.
Еууедагæ
дзурдтæ
Сæ уедæгтæ еухузи ци дзурдтæн
æнцæ, етæ.
Однокорн евые
слова
Слова, имеющие только один
корень.
Иууидагон
дзырдтæ
Иунæг уидаг цы дзырдтæн ис,
уыдон.
Еууедагон
дзурдтæ
Еунæг уедагæ ци дзурдтæн ес, етæ.
Однородные
члены
предл ожения
Члены предложения, кот орые
отвечают на один и тот же
вопрос, относятся к одному и
тому же члену предложения и
выполняют одинакоmx
си нтаксическую фун кцию.
Хъуыдый ад
ы
æмхуызон
уæнгтæ
Уыцы иу фарстæн дзуапп чи
дæтты, уыцы иу хъуыдыйады
уæнг имæ баст чи вæййы æмæ
æмхуызон синтаксисон
функцитæ чи æххæст кæны,
хъу ыдыйады ахæм уæнгтæ.
Гъудиади
æмхузон
иуæнгтæ
Еци еу фарстæн дзуапп ка дæттуй,
еци еу гъудиади и уонги хæццæ баст
ка фæууй æма æмхузон
синтаксисон функцитæ ка æнхæст
кæнуй, гъудиади уæхæ н иуæнгтæ.
Однососта вное
предл ожение
Простое предложение, в кот ором
тол ько один глаgucqe_g – либо
подлежащее, либо ск азуемое.
См.: Двусостаgh_ij_ дложение.
Иувæрсыг
хъуыдыйад
Иу сæйраг уæнг (кæнæ сæйрат,
кæнæ зæгъинаг) кæм вæййы,
ахæм хуымæтæг хъуыдыйа д.
Кæс: Дыjku]otmu^ucZ^.
Еувæрсуг
гъудиадæ
Еу сæйраг иуонг (кенæ сæйрат,
кенæ зæгъуйнаг) кæми фæууй,
уæхæн хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ:
Дуjkm]]tm^bZ^.
Одушевле нные
имена
сущес твительн
ые
Разряд сло которые наз ывают
предметы живой природы.
Постоянная м орфологическая
категория. См.: Неодушеe_ нные
имена сущестbl_evgu_.
Удон
номдартæ
Цард æгас æрдзы предметтæ
амонæг дзырдтæ. У иудадз ыгон
морфологион категори. Кæс:
Æнæудон но мдартæ.
Уодон
номдартæ
Цард æгас æрдзи предметтæ амонæг
дзурдтæ. Æй еудадз угон
мор фологион категори. Кæсæ:
Æнæуодон но мдартæ.
Озвончение Переход глухого согласного в
соответствующий звонкий в
определенных полож ениях.
Зыланг онад Æзылангон æмхъæлæсоны
рахызт йе ‘мкъай зылангон
æмхъæлæсонмæ бæрæг
уаjlu.
Зæллангой
надæ
Æзæллангон æмгъæ лæсони р ахизт е
‘мкъай зæллангон æмгъæлæсонмæ
бæрæг уаjlb.
Окказион ализм
(от лат.
occasio nalis
Индивидуальный (контекс тный)
неол огизм.
Окказион ал
изм
Индивидуалон (контекстон)
неологизм.
Окказион а
лизм
Индивидуалон (конте кстон)
неол огизм.

38
‘случайн ый’)
Окончание Изменяющаяся часть слоZ
которая служит для сyab сло в
слоhkhq_lZgbb и предлож ении.
= Флексия .
Кæрон Дзырдæн æндæр дзырдтимæ
бæтгæйæ (дзырдбасты кæнæ
хъуыдыйады мидæг) ивгæ цы
хай кæны, уый. = Фле кси.
Кæрон Дзурдæн æндæр дзурдти хæццæ
бæтгæй (дзурдбасти кенæ гъ удиади
медæг æ) æййе] ци хай кæнуй, е.
= Флекси.
Оксюморон
(от греч. oxym oron
‘остроу мно -
глупое’)
Стилистическая фигура,
состоящая из дmo
противореч ащих друг другу
понятий, лог ически
исключающих друг др уга.
Оксюморон Логикон æгъдау æй иумæ
уæвæн кæмæн нæй, ахæм
дыууæ ныхмæвæрд
æмбарынадæй арæзт
стил истикон фигурæ.
Оксюморо
н
Логикон æгъдауæй еумæ уæн
кæмæн нæййес, уæхæн дууæ
нихмæвæрд лæдæруйнадæй арæзт
стил истикон фигурæ.
Омографы
(от греч. homos
‘од инакоuc’ = и
grapho ‘пишу’)
То ж е, что и графические
ом онимы – одинаковые по
напис анию, но разные по
звучанию и знач ению слова.
Омографтæ Ома графикон омонимтæ,
фысг æйæ æмхуызон, фæлæ
дзург æйæ æмæ с æ
ныс аниуæгмæ гæсгæ та хицæн
цы дзырдтæ в æййынц, уыдон.
Омографт
æ
Гъома графикон омонимт æ,
финсг æй æмхузон, фал дзорг æй
æма сæ нис анеуæгмæ гæсгæ ба
хецæн ка ф æууй, у æхæн дзурдт æ.
Омонимы
(от греч. homos
‘од инакоuc’ = и
onyma ‘имя’)
Слова, соiZ^Zxsb_ по
звуч анию, но разные по
знач ению и формам.
Омонимтæ Дзургæйæ æмæ фысгæйæ
æмхуызон цы дзы рдтæ сты,
фæлæ сæ нысаниуджытæ
бы нтон æндæрхуызон кæмæн
сты, ахæм дзырдтæ.
Омонимтæ Дзоргæй æма финсгæй æмхузон ци
дзурдтæ ‘нцæ, фал сæ нис анеуæгтæ
бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ,
уæхæн дзурдтæ.
Омофоны
(от греч. homos
‘од инакоuc’ = и
phone ‘имя’)
Фонетиче ские омонимы, ра зные
по значению слоZ звуч ание
которых соiZ^Z_l.
Омофонтæ Ома фонетикон омонимтæ,
дзургæйæ æмхуызон цы
дзырдтæ сты, фæлæ сæ
нысан иуджытæ бынтон
æндæрхуызон кæмæн сты,
ахæм дзырдтæ.
Омофонтæ Гъома фонетикон омонимтæ,
дзоргæй еухузи ци дз урдтæ, ‘нцæ,
фал сæ нисанеуæгтæ бустæги
æндæрхузи кæмæн æнцæ, уæхæн
дзурдтæ.
Ономастика
(от греч.
onoma stikos
‘относящи йся к
им ени’)
Раздел лексикологии,
посв ященный изучению
собстве нных имен.
Оном астик
æ
Сæрмагонд нæмттæ иртасæг
хай лексикологийы.
Оном астик
æ
Сæрмагонд нæмттæ æртасæг хай
лексикологий.
Определение Второстепенный член
предл ожения со значением
признака предмета, поясняющий
имя сущес твительное.
Бæрæггæн
æн
Предметы æууæл нысангæнæг
хъу ыдыйады фæрссаг уæнг.
Бæрæггæн
æн
Предмети æууæл нисангæнæг
гъ удиади фæрсаг иуонг.
Определе нно -
личное
пре дложение
Вид односоставного глагольн ого
предложения, в котором
действие выполняется
опред еленным деятелем –
говорящим или собеседником, но
Бæлвырдц
æсгомон
хъу ыдыйад
Иувæрсыг мивдис æгон
хъу ыдыйады хуыз, архайгæ дзы
чи фæкæны, уый бæрæг вæййы,
фæлæ хъуыдыйады загъд не
‘рцæуы.
Бæлвурдц
æсгомон
гъ удиадæ
Еувæрсуг мивдесæгон гъуди ади
хузæ, архайгæ си ка фæккæнуй, е
бæрæг фæууй, фал гъудиади з агъд
не ‘рцæуй.

39
в пре дложении он не н азван.
Орфограмма
(от греч. orthos
‘пр авильный’ = и
gramma
‘пис ьменный
знак’)
Написание слоZ
соответс твующее определенному
орф ограф ическому правилу.
Орф ограмм
æ
Дзырды ныффыст бæлвырд
орфографион фæткмæ гæсгæ.
Орф ограм
мæ
Дзурди ниффинст бæлвурд
орфогр афион фæткæмæ гæсгæ.
Орфографич еск
ий р азбор
Вид лингвистического ан ализа,
который помогает объя снить
принципы и правила нап исания
сло а также употребл ение
строчных и прописных букв. При
этом ра зборе необходимо,
списывая текст, раскрыть ско бки,
вставить пропущенные бу квы:
назвать их, указать морф ему, в
которой была пропущена бу ква;
привести орфограмму и т.д.
Орфограф и
он æвзæрст
Растфыссынады æгъдæуттæ,
стæй, стыр æмæ чысыл
дамгъæтæй куыд пайда кæнын
хъæуы, уый бамбарын
кæнын æн чи æххуыс кæны,
лингвистон анализы ахæм хуыз.
Йæ домæнтæ сты: текст
рафы ссын, къæлæттæ гом
кæнгæйæ, баххæст кæнын
цухгонд дамгъæтæ: зæгъын,
цавæр морфемæйы æрцыдысты
цу хгонд, уый фæнысан кæнын;
бацам онын орфограммæ æ.а.д.
Орфограф
ион
æвзурст
Растфинсуйнади æгъдæуттæ, уæдта
устур æма минкъий дамугъатæй куд
па йда кæнун гъæу й, уой балæдæрун
кæнун ка æнхус кæнуй, лингвистон
анал изи уæхæн хузæ. Æ домæнтæ
‘нцæ: текст рафи нсун, къæлæттæ
игон кæнгæй, банхæст кæнун
цохгонд дамугъатæ: зæгъун,
цæхуæн морфеми æрцудæнцæ
цо хгонд, уой фæннисан кæнун;
бай амонун орфограммæ æ.у.и.
Орфогра фич еск
ий сл оварь
Словарь слов в их нормати вном
нап исании.
Орфограф и
он
дзырд уат
Дзырдтæн сæ растфыссынад цы
дзырдуат амоны, уый.
Орфограф
ион
дзу рдуат
Дзурдтæн сæ растфинсуйнадæ ци
дзурдуат амонуй, е.
Орфография
(от греч. orthos
‘пр авильный’ = и
grapho ‘пишу’)
Система правил,
устанавл ивающий
единообразное нап исание сло и
их форм.
Орфографи Дзырдтæ æмæ сæ формæтæ
фыссыны æгъдæуттæ чи ам оны,
раиртæстыты ах æм системæ.
Орфограф
и
Дзурдтæ æма сæ формитæ финсуни
æгъдæуттæ ка ам онуй, рартæстити
уæхæн системæ.
Орфо эпия
(от греч. orthos
‘пр авильный’ = и
épos ‘речь’)
1. Система праbe
определя ющих литературное
произнош ение. 2.Раздел
языкознания, з анимающийся
изучением но рмативного
литературного пр оизнош ения.
Орфоэпи 1. Дзырдтæ литературон
нормæтæм гæсгæ раст дзур ыны
æгъдæу ттæ чи б æрæг к æны,
раиртæстыты ах æм системæ.
2.Растдзурынады æгъдæуттæ
иртасæг хай æвзагзонынады.
Орфоэпи 1. Дзурдтæ литературон нормитæмæ
гæсгæ раст дз оруни æгъдæуттæ ка
бæрæг к æнуй, рартæстити у æхæн
системæ. 2.Растдзоруйнади
æгъдæуттæ æртасæг хай
æвзагзонун ади.
Осетинский
язык
Язык иранской группы
индое вропейской языковой
семьи. Распространен в Се_jghc
и Южной Осетии. Имеет дZ
ди алекта: восточный – иронский
и западный – дигорский.
Ирон æвзаг Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы ирайнаг къо рды
æвзаг. Дзурынц ыл Цæгат æмæ
Ху ссар Ирыстоны. Ис ын
дыууæ ди алекты: скæсæйнаг –
ирон æмæ ныгуылæн –
дыг урон.
Ирон
æвзаг
Индоевропаг æвзæгти муггаги
ира йнаг къуари æвзаг. Дзорунцæ
‘йбæл Цæгат æма Хонсар
Иристони. Ес ин дууæ ди алекти:
скæсæйнаг – ирон æма нигулæн –
дигорон.

40
Основа сл оZ Часть слоZ без окончания,
которая заключает в себе его
лексическое значение.
Непр оизh^gZy осноZ – основа,
далее неделимая на морфемы .
Прои зh^gZy осноZ – основа,
обр азованная от другой
(произв одящей) основы.
Произh^ysZy осноZ – основа,
от которой обр азовалось другое
слоhbebjy^keh.
Дзырды
бындур
Дзырдæн йæ кæрон куы
фæхицæн кæнæм, уæд ма дзы
цы хай баззайы æмæ дзырдæн
йæ лексикон нысаниуæг цы
хайы мидæг ис, уый.
Æнæаразгæ бы ндур – дарддæр
морфемæтыл дих кæнæн
кæмæн нæй, ахæм бындур .
Аразгæ бы ндур – æндæр
(аразæг) бындурæй арæзт
бы ндур . Аразæг бындур – иу
кæнæ цалдæр æндæр дзырды
кæмæй равз æрд, ахæм бы ндур.
Дзурди
бу ндор
Дзурдæн æ кæрон ку фæххецæн
кæнæн, уæд ма си ци хай ба йзайуй
æма дзурдæн æ лексикон н исанеуæг
ци хаййи медæг æ ес, е . Æнаразгæ
бундор – идарддæр морфемитæбæл
дех кæнæн кæмæн нæййес, уæхæн
бу ндор . Аразгæ бундор – æндæр
(аразæг) бундорæй арæзт бу ндор .
Аразæг бундор – еу кенæ цалдæр
æндæр дзурди кæмæй раamj^c
уæхæн бу ндор.
Отвлече нные
(абс трактные)
имена
сущес твительн
ые
Названия сhckl\ качеств,
де йствий, состояний, понятий.
См.: Конкретные имена
существ ительные.
Иппæрдон
номдартæ
Хъуыдыйы фæрцы кæй хатæм,
уыцы æмбарынæдты нæмттæ.
Кæс: Конкретон номдартæ.
Еппардон
номдартæ
Гъудий фæрци ке хатæн, еци
лæдæруйнæдти нæмттæ . Кæсæ:
Конкр етон номдартæ.
Относител ьные
имена
прилаг ател ьные
Разряд сло называющих
пр изнак через отношение к
пре дмету. См.: Качест_ggu_
имена прилагательные.
Ахастæвдис
æг
мин огонтæ
Миногон цы предметы номæй
арæзт æрцыд, уыцы предметы
ахаст æндæр пред метмæ. Кæс:
Миниуæгæвдисæг миногонтæ.
Рахастæвд
есæг
минеуæгон
тæ
Минеуæгон ци предмети номæй
арæзт æрцудæй, еци предмети
рахаст æндæр предметмæ. Кæсæ:
Минеуæгæвдесæг минеуæгонтæ.
Отрицател ьные
местоим ения
Местоимения, образованные от
вопр осительных местоим ений и
передающие отрицательное
зн ачение.
Æппæрццæ
г
номив джыт
æ
Фарстон номивджытæй арæзт
номивджытæ, ис сын
æппæрццæг нысаниуæг.
Ид æнцон
номе вгутæ
Фарстон номевгутæй арæзт
номевгутæ, ес син ид æнцон
нисанеуæг.
Падеж Словоизменительная кат егория
имени, выра жаемая фле ксиями
(окончаниями).
Хауæн Нæмтты дзырдивæн категори,
амынд цæуы флекситæй
(кæрæттæй).
Хауæн Нæмтти дзурд æййеg кат егори,
амунд цæуй флекситæй
(кæрæнттæй).
Палатализ ация
(от лат. pal atum
‘нёбо’)
Дополнительный к основной
артикул яции подъе м средней
части языка к твёрдому нёбу. =
Смя гчение согласных .
Палатализ а
ци
Сæйраг артикуляцимæ
уæлæмхас æн æвзаджы
астæуккаг хай хъæбæр
ком арынгмæ сисын. =
Æмхъæлæсоны фæфæлмæнад.
Палатализ
аци
Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхас æн
æвзаги астæуккаг хай хъæбæр
ком икъолæмæ ис есун. =
Æмгъæлæсони фæфæлмæйнадæ.

41
Палатал ьный
звук
Звук, образуемый поднят ием
спинки языка к твёрдому нёбу -
[j].
Палаталон
мыр
Æвзаджы астæуккаг хай
хъæбæр комарынгмæ сисг æйæ
цы мыр сæвзæры, уый - [j].
Палаталон
мур
Æвзаги астæуккаг хай хъæ бæр
комикъолæмæ исесг æй ци мур
исæвзуруй, е – [j].
Палеоазиа тские
языки
Языки народо населяющих
Восто чную Сибирь и Дальний
Восток (чукотский,
камчадал ьский, гилякский) и др.
Палеоазиаг
æвзæгтæ
Хурыскæсæн Сыбыр æмæ Дард
Хурыскæсæны цæрæг
адæмыхæттыты æвз æгтæ
(чук отаг, камчадалаг, гилякаг
æ.æнд.).
Палеоазиаг
æвзæгтæ
Хорискæсæн Сибир æма Идард
Хорискæсæни цæрæг
адæмихæтт æлти æвзæгтæ (ч укотаг,
камчадалаг, гилякаг æ.æнд.).
Парадигма
(от греч.
paradeigma
‘пример, обр азец’)
Система форм изменяющ егося
слоZ конструкции.
Парадигмæ И] æ чи к æны, ах æм дзырд
кæнæ конструкцийы формæты
системæ.
Парадигм
æ
Æййе] æ ка к æнуй, у æхæн дзурд
кенæ конструкций фо рмити
системæ.
Паралингви сти
ка
(от греч. para
‘hae_ и фр.
linguistique ‘язык’)
Раздел языкознания, изуча ющий
сферу несловесной
ко ммуникации: жесты, мимику,
ситуации речи и др.
Парали нгв
истикæ
Æнæдзургæй æ ныхасы
фæрæзтæ (къухамынд, мимикæ,
ныхасы уаj æ.æнд.)
æвзагзонынады цы хай ахуыр
кæны, уый.
Парали нгв
истикæ
Æнæдзоргæй нихаси фæрæзнитæ
(къохамунд, мимикæ, ни хаси уаj
æ.æнд.) æвзагзонунади ци хай ахур
кæнуй, е.
Пароним
(от греч. para
‘hae_ и onyma
‘имя’)
Слово, близкое по значению и по
форме другому слоm.
Пароним Йæ нысаниуæг æмæ йæ
формæмæ гæсгæ æндæр
дзырдм æ хæстæг чи у, ахæм
дзырд.
Пароним Æ нисанеуæ г æма æ формæмæ
гæсгæ æндæр дзурдмæ хæстæг ка
‘й, уæхæн дзурд.
Пассивный
словарь
Запас слоj_^dhmihlj_[ey емых
в повседневном общ ении.
Пассивон
дзы рдуат
Стæм хатт пайдагонд кæмæй
цæуы, ахæм дзырдтæ.
Пассивон
дзурдуат
Ефстагмæ пайдагонд кæмæй цæуй,
уæхæ н дзурдтæ.
Переносное
знач ение
Производное (вторичное)
зн ачение сл ова, возникшее на
базе прямого.
Ахæсгæ
нысаниуæг
Дзырдæн й æ комкоммæ
ныс аниуæджы бындурыл чи
фæзыны, ахæм уæлæмхасæн
нысаниуæг.
Рахæсгæ
нисанеуæг
Дзурдæн æ комкоммæ нисанеуæги
бундорб æл ка фæззиннуй, уæхæн
уæлæнхасæн нис анеуæг.
Переходный
гл агол
Глагол, который может иметь
при себе прямое дополн ение.
См.: Непереходный гл агол.
Цæугæ
мивдисæг
Комкоммæ æххæстгæнæн цы
мивдисæджы дæлбар ис
бакæнæн, ахæм. Кæс: Æдзæугæ
ми^bk].
Цæугæ
мивдесæг
Ко мкоммæ æнхæстгæнæн ци
мивдесæги дæлбарæ ес бакæнæн,
уæхæн. Кæсæ: Æдзæугæ ми вдесæг.
Период Относительно законченный
фрагмент текста, части котор ого
сyaZgu между собой
си нтаксически, лексически и
инт онац ионно.
Период Йæ хæйттæ кæрæдзиимæ
си нтаксисон, лекси кон æмæ
инт онацион æгъдауæй баст
кæмæн сты, те ксты ахæм
фрагмент.
Период Æ хæйттæ кæрæдзей хæццæ
синтаксисон, лексикон æма
интон ацион æгъдауæй баст кæмæн
æнцæ, те ксти уæхæн фрагмент.
Перифраз(а),
парафраз(а)
(от греч.
Выражение, описательно
пер едающее смысл другого
выр ажения или слоZ.
Перифраз,
парафраз
Æндæр дзырд кæнæ разагъды
нысаниуæг æрфысты фæрцы
цы разагъд æвдисы, уый.
Перифраз,
парафраз
Æндæр дзурд кенæ разагъди
нисанеуæг æрфинсти фæрци ци
разагъд æвдесуй, е.

42
periphr asis
‘опис ание’)
Пиктогр афия
(от лат. pictus
‘рис унок’ и grafo
‘пишу’)
Рисуночное письмо. Пиктогр аф
и
НыlcnukkugZ^. Пиктогр аф
и, авицца
Хузтæй финсуйнадæ.
Письмо Система графических знаков для
пер едачи речи.
Фыссынад Графикон нысæнтты системæ
ныхас ныффыссын æн.
Финсу йнад
æ
Графико н нисæнтти системæ нихас
ниффинсун æн.
Побудител ьное
предл ожение
Вид предложения по цели
высказывания, передающий
побуждение к действию,
адрес ованное собеседнику.
Разæнгардг
æнæн
хъу ыдыйад
Дзурæг искæмæй исты архайд
бакæнын кæй домы, уый
æвдисæг хъу ыдыйады хуыз йæ
загъды нысанмæ гæсгæ.
Разæнгард
гæнæн
гъ удиадæ
Дзорæг ескæмæй ести а рхайд
бакæнун ке домуй, уой æвдесæг
гъудиади хузæ æ з агъди нисанмæ
гæсгæ.
Повелител ьное
наклон ение
Глагол указывает на дейс твие,
которое просят, требуют,
пр иказывают, советуют
со_ ршить.
Фæдзæхсто
н здæхæн
Æцæгæй чи нæ цæуы, фæлæ
чидæр к æй куры, домы,
уынаффæ кæны бакæнын, ах æм
архайд цы мивдис æг æвдисы,
уый.
Фæдзæхсто
н æздæхæн
Æцæгæй ка нæ цæуй, фал кадæр ке
коруй, домуй, унаффæ кæнуй
бакæнун, уæхæн а рхайд ци
мивдесæг æвдесуй, е.
Повествов атель
ное
пре дложение
Вид предложения по цели
высказывания, содержащий
сообщение о чем -либо.
Таурæгъон
хъуыды йад
Истæуыл кæм фæцæуы ныхас,
хъуыдыйады ахæм хуыз йæ
загъды нысанмæ гæсгæ.
Таурæхъон
гъудиадæ
Естæбæл кæми фæццæуй н ихас,
гъ удиади уæхæн х узæ æ загъди
нисанмæ гæсгæ.
Подлежащее Главный член предложения.
Обозначает предмет, действие
(признак) которого н азыZ_l
сказуемое.
Сæйрат Хъуыдыйады мидæг ныхас
кæуыл фæцæуы, уыцы пре дмет
нысангæнæг сæйраг уæнг.
Сæйрат Гъудиади медæг æ нихас кæбæл
фæцц æуй, еци предмет н исангæнæг
сæйраг иуонг.
Подчинител ьна
я связь
Связь между синтаксически
нераghijZ\gufb частями в
сложном предложении и сл овами
в слоhkhq_lZgbb одно из них
выступает как глаgh_ другое –
как зав исимое.
Домгæ
баст дзинад
Синтаксисон æг ъдауæй æмбар
чи нæу, уыцы хæйтты ‘хсæн
бастдзинад вазыгджын
хъу ыдыйады æмæ дзырдты
‘хсæн дзырдбасты мидæг: иу
дзы в æййы с æйраг, инн æ та –
дæлбар.
Домгæ
бастдзийна
дæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ ка
нæй, еци хæйтти ‘хсæн
бастдзийнад æ вазуггин гъуди ади
æма дзу рдти ‘хсæн дзурдбасти
медæг æ: с æ еу ф æууй с æйраг, инн æ
ба – дæлбар.
Подчинител ьны
е со юзы
Союзы, служащие для сyab
синтакс ически нераghijZ\guo
единиц (глаgh]hbijb^Zlh чного
предложений).
Домгæбастд
зинады
бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар
чи нæу, ахæ м иуæгтæ (сæйраг
æмæ уæлæмхæст
хъу ыдыйæдтæ) кæрæдзийыл цы
дзырдты фæрцы бæттынц,
уыдон.
Домгæбаст
дзийнади
бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ ка
нæй, уæхæн еуæгтæ (сæйраг æма
уæлæнхæст гъудиæдтæ)
кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци
бæттунцæ, етæ.
Позицио нные
изменения
Изменения, вызванные
прои зносительными услоbyfb
Мырты
позицион
Мырты ивд сæ дзурыны
уаjlf дзырды мидæг цы
Мурти
позицион
Мурти æййивд сæ дзор уни
уаjlf дзурди медæг æ ци

43
зв уков позициями: положением звука по
отношению к ударению и ме сту
в сло_.
ивддзинæдт
æ
позици ахсынц, уымæ, ст æй
цавдм æ гæсгæ.
æййевддзи
йнæдтæ
позици ахæссунцæ, уомæ, у æдта
цавдм æ гæсгæ.
Полисемия
(от греч. poly
‘мн ого’ и sema
‘знак’)
Многозначность. Полисеми Бирæнысаниуæгад. Полисеми Берæнисанеуæгадæ.
Полное
пре длож ени е
ДmkhklZ\gh_ или однососта вное
предложение, структура
которого не нарушена пропу ском
чл енов предложения. См.:
Неполное предлож ение.
Æххæст
хъу ыдыйад
Хъуыдыйады уæнгт æ цухгонд
кæм не ‘рцæуынц, ахæм
дывæрсыг кæнæ иувæрсыг
хъу ыдыйад. Кæс: Æнæххæст
хъу ыдыйад .
Æнхæст
гъудиадæ
Гъудиади иу æнгт æ цохгонд к æми
не ‘рцæунц æ, у æхæн дувæрсуг кенæ
еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ:
Æнæнхæст гъудиадæ.
Положител ьная
степень
сра внения имен
прилаг ательны
х
Прилагательное называет
кач ество предмета без сраg_gby
его с тем же качеством других
пре дметов.
Миногонты
бындурон
бæрц
Миногон нысан кæны
предм еты миниуæг, иннæ
предметты ахæм миниуæгимæ
йæ нæ б ары, афтæмæй.
Минеуæго
нти
бу ндорон
бæрцæ
Минеуæгон нисан кæнуй пре дмети
минеуæг, иннæ предметти уæхæн
минеуæги хæццæ ‘й нæ баруй,
уотемæй .
Порядок слов Расположение членов
предл ожения в заbkbfhklb от
см ыслоhc и грамматической
нагрузки. Прямой и обратный
порядок сло.
Дзырдты
рæнхъæвæр
д
Хъуыдыйады хæйтты б ынат
грамм атикон æгъдау æмæ с æ
хъуыдымæ гæсгæ. Комкоммæ
æмæ фæстæрдæм рæнхъæj^.
Дзурдти
рæнгъæвæ
рд
Гъудиади хæйтти бунат
гра мматикон æгъдау æма с æ
гъудимæ гæсгæ. Комкоммæ æма
фæстердæмæ рæнгъæj^.
Послелог Служебная часть речи, к оторая
указ ывает на отношение слоZ
после которого она стоит, к
др угим слоZf
Фæсæj^ Цы дзырды фæстæ æвæрд
вæййы, уый ахаст æндæр
дзырдтæм цы æххуысгæнæг
ныхасы хай æвдисы, уый.
Фæсæj^ Ци дзурди фæсте æвæрд фæууй,
уой рахаст æндæр дзурдтæмæ ци
æнхусгæнæг нихаси хай æвдесуй, е.
Постпоз иция
(от лат. post
‘после’ и positio
‘полож ение’)
Расположение прид аточной
ча сти после глаghc в составе
сложноподчиненного
предл ожения.
Постпозици Домгæвазыгджын хъуыдый ады
мидæг уæлæмхæст хайы л æуд
сæйраг хайы фæстæ.
Постпозиц
и
Домгæвазуггин гъудиади медæг æ
уæлæнхæст хаййи л æуд сæйраг
хаййи фæсте.
Постфикс
(от лат. po st
‘после’ и fixus
‘пр икрепле нный’)
Часть слоZ находящаяся п осле
основы или окончания.
Постфикс Бындур кæнæ кæроны фæстæ
дзырд æн цы хай лæууы, уый.
Постфикс Бундор кенæ кæрони фæсте
дзурд æн ци хай лæууй, е.
Праязык, язык -
основа
Язык, из диалектов которо го
произошла группа родстве нных
языков (семья).
РагæaZ]
бы ндурон
æвзаг
Иу æвзаджы диалекттæй
кæрæдзимæ хæстæг цы
æвзæгты къорд (мыггаг)
фæзынд, уый.
РагæaZ]
бундорон
æвзаг
Еу æвзаги диалекттæй кæрæдземæ
хæстæг ци æвзæгти къуар (му ггаг)
фæззиндт æй, е.
Превосхо дная
степень
Обозначает проявление
названного признака предмета в
Миногонты
уæлахизон
Миногон нысан кæны, иу
пре дметы миниуæг иннæ
М инеуæго
нти
Минеуæгон нисан кæнуй, еу
предмети минеуæг æгас пре дметти

44
сра внения имен
прилагател ьны
х
u сшей степени. бæрц предметты ахæм миниуджытæй
æппæты фылдæр кæй у, уый.
уæлахезон
бæрцæ
уæхæн минеугутæй фулдæр ке æй,
уой.
Предикат
(от лат.
praedic atum
‘сказа нное’)
1.Член предложения,
обозн ачающий отнесенный ко
врем ени признак. 2. Сказу емое.
Предикат 1.Рæстæгмæ хаст миниуæг
æвдисæг хъуыдыйады уæнг. 2.
Зæгъинаг.
Предикат 1.Рæстæгмæ хаст минеуæг æвдесæг
гъудиади иуонг. 2. Зæгъуйнаг.
Предикати внос
ть
Наличие предиката. Предикат ив
он дзинад
Предикаты уæвынад. Предикати
вондзи йна
дæ
Предикати уйнадæ.
Предлог Служебная часть речи, к оторая
указ ывает на отношение слоZ
перед которым она стоит, к
другим слоZf
Разæвæрд Цы дзырды раз æй л æууы, уый
ахаст æндæр дзырдтæм цы
æххуысгæнæг н ыхасы хай
æвдисы, уый.
Разæвæрд Ци дзурди раз æй л æууй, уой р ахаст
æндæр дзурдтæмæ ци æнхусгæнæг
них аси хай æвдесуй, е.
Предлож ение Основная единица синта ксиса,
грамматически и интон ационно
оформленная гру ппа сло или
слоh выражающая с ообщение
или вопрос.
Хъуыдыйад Хъусынг æнинаг кæнæ фарст
загъд кæй ф æрцы æрцæуы,
ахæм дзырд кæнæ граммат икон
æгъд ауæй æмæ хъæлæсы уагм æ
гæсгæ кæрæдзийыл баст
дзыр дты къорд. Хъуыдыйад у
синта ксисы сæйраг иуæг.
Гъудиадæ Игъосунк æнуйнаг кенæ фарст
загъд ке ф æрци æрцæуй, уæхæн
дзурд кенæ граммат икон æгъдауæй
æма гъæлæси уаг æмæ гæсгæ
кæрæдзебæл баст дзурдти къуар.
Гъуди адæ æй синта ксиси сæйраг
еуæг.
Препозиция
(от лат. prae
‘перед’ и positio
‘полож ение’)
Расположение придаточной
ча сти перед глаghc в составе
сложноподчиненного
предл ожения.
Препозици Домгæвазыгджын хъуыдый ады
мидæг уæлæмхæст хай сæйраг
хайы разæй куы ф æлæууы, у æд
уый.
Препозици Домгæвазуггин гъудиади медæг æ
уæлæнхæст хай сæйраг хаййи разæй
ку ф æлл æууй, у æд, е.
Префикс
(от лат. prae
‘перед’ и fixus
‘пр икрепле нный’)
См.: ПристаdZ. Префикс Кæс: Разæфтуан. Префикс Кæсæ: Разæфтауæн.
Придато чное
предл ожение
Синтаксически заbkbfZy часть
сложноподчиненного
предл ожения, в состав к оторой
входит подчинительный союз
или с оюзное слоh Основные
виды пр идаточных предложений:
изъяснительное,
определител ьное, о браза
действия.
Уæлæмхæс
т
хъу ыдыйад
Сæйраг хайы дæлбар чи ис,
уыцы хай домгæвазыгджын
хъу ыдый ады мидæг.
Уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ
сæйраг хъу ыдыйæдтимæ баст
вæййынц домгæбастдзинады
бæттæгтæ æмæ бæттæг
дзыр дты фæрцы. Уæлæмхæст
хъуыдыйæдты сæйраг хуызтæ
сты: æмбарынгæнæн,
бæрæггæнæн æмæ фад атон.
Уæлæнхæс
т гъудиадæ
Сæйраг хаййи дæлбарæ ка ес, еци
хай домгæвазуггин гъ удиади
медæг æ. Уæлæнхæст гъудиæдтæ
сæйраг гъудиæдти хæццæ баст
фæуунцæ домгæбастдзийнади
бæттæгтæ æма бæттæг дзурдти
фæрци. Уæлæнхæст гъудиæдти
сæйраг хузтæ æнцæ:
лæдæрунгæнæн, бæрæггæнæн æма
фадуатон.

45
Пр иложение Определение, выраженное
им енем существительным.
Æмхасæн Номдарæй загъд чи ‘рцæуы,
ахæм бæрæггæнæн.
Æнхасæн Номдарæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн
бæрæггæнæн.
Примык ание Вид подчинительной связи по
смыслу.
Æфтыдад Æрмæст хъуыдыйы фæрцы
домгæбастдзинады хуыз.
Æфтудадæ Æрмæст гъудий фæрци
домгæбастдзийнади хузæ.
Присоедин ител
ьные со юзы
Союзы, выражающие отнош ения
пр исоединения.
Бафтау ыны
бæттæгтæ
Бафтауыны ахастдзинæдтæ
æвдисæг бæттæгтæ.
Бафта уни
бæттæгтæ
Бафтауни рахастдзийнæдтæ
æвдесæг бæттæгтæ.
Прис тавка,
префикс
То же, что и префикс – знач имая
часть слоZ стоящая перед
корнем или другой приста вкой.
Разæфтуан,
префикс
Дзырды мидæг уидаг кæнæ
æндæр разæфтуаны разæй чи
лæууы, ахæм нысаниуæгджын
хай.
Разæфтауæ
н, пр ефикс
Дзурди медæг æ уедагæ кенæ æндæр
разæфтауæни разæй ка лæууй,
уæхæн нис анеуæггин хай.
Притяжател ьны
е местоим ения
Местоимения, выражающие
пр инадлежность кого -то или
чего -то кому - или ч ему -нибудь.
Æлвасæн
номив джыт
æ
Исчи кæнæ исты кæй у к æнæ
цæй у, уый æвдис æг
номивджыт æ.
Æлвасæн
номевгутæ
Еске кенæ ести ке æй, уой æвдесæг
номе]ml.
Причастие Особая форма глагола,
объед иняющая признаки глагола
и пр илагательного.
Миногми Мивдис æг æмæ миногоны
æуу æлт æ чи иу к æны,
мивдисæджы у ыцы сæрмагонд
формæ.
Миногмий Мивдес æг æма минеу æгони
æуу æлт æ ка еу кæнуй, мивдесæги
еци сæрмагонд формæ.
Причастный
об орот
Причастие с заbkbfufb
сл овами, выполняющее роль
об особленного второст епенного
члена предл ожения.
Миногмион
здæхт
Миногми йæ дæлбар
дзыр дтимæ хъуыдыйады
иртæстгонд фæрссаг уæнгты
ролы.
Миногми й
он æз дæх
Миногмий æ дæлбарæ дзурдти
хæццæ гъудиади æртæстгонд
фæрсаг иуæнгти роли.
Прописная
буква
Буква, отличающаяся от
стро чной высотой, а иногда и
наче ртанием.
Стыр
дамгъæ
Рæнхъон дамгъæйæ йæ ас, стæй
иуæй -иу хатт йæ фы сты
хуызæй чи хицæн кæны, ахæм
дамгъæ .
Устур
дамугъа
Рæнгъон дамугъайæй æ ас æ, уæдта
хатгай ба æ финсти хузæй ка хецæн
кæнуй, уæхæн дамугъа.
Просодия
(от греч. pros odia
‘ударение,
пр ипев’)
Система произношения уда рных
и н еударных, долгих и кратких
слогов в речи.
Просоди Ныхасы мидæг ца^hg æмæ
æнæцавдон, дæргъвæтин æмæ
цыбыр уæнгтæ дзур ыны
системæ.
Просоди Нихаси медæг æ цавдон æма
æнæцавдон, дæргъвæтийнæ æма
цубур иуæнгтæ дзоруни системæ.
Простое
пре длож ение
Предложение, в котором тол ько
одна грамматическая осн ова.
См.: Сложное предлож ение.
Хуымæтæг
хъуыды йад
Æрм æст иу грамматикон
бы ндур кæм ис, ахæм
хъуыдыйад. К æс: Вазыг джын
хъуыдыйад.
Хумæтæг
гъудиадæ
Æрм æст еу грамматикон бу ндор
кæми ес, уæхæн гъудиадæ. К æсæ:
Вазу ггин гъудиадæ.
Просторе чные
сл оZ
Лексика разговорной речи. Хуымæтæг
ныхасы
дзырдтæ
Дзургæ ныхасы лексикæ. Хумæтæг
нихаси
дзурдтæ
Дзоргæ нихаси лексикæ.
Противител ьны
е со юзы
Союзы, предназначанные для
выражения отношений
прот ивопоставления между
Ныхмæвæр
ды
бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон
уæнгты кæнæ
бабæтгæвазыгджын
Нихмæвæр
ди
бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъ удиади хæйтти
‘хсæн нихмæвæрди

46
одноро дными членами или
частями сложносочиненного
предлож ения.
хъуыдый ады хæйтты ‘хсæн
ныхмæвæрды ахастдзинæдтæ
чи ‘ вдисы, у ыцы бæттæгтæ.
рахастдзийнæдтæ ка ‘^ есуй, еци
бæттæгтæ.
Профессион ализ
мы
Слова, характеризующие речь
предстаbl_e_c определе нной
профессии.
Профессион
ализмтæ
Хицæн дæсныйады кусджытæ
сæ ныхасы мидæг цы дзырдтæй
пайда кæнынц, у ыдон.
Профессио
нализмтæ
Хецæн дæсниади косгутæ сæ
нихаси медæг æ ци дзурдт æй па йда
кæнунцæ, етæ.
Прошедшее
время
Форма времени глагола, кот орая
обозначает, что действие
произошло до момента р ечи.
Ивгъуыд
афон
Мивдисæджы афоны хуыз,
æвдисы, архайд дзур ыны размæ
кæй цыди, уый.
Евгъуд
афонæ
Мивдесæги афони хузæ, æвдесуй,
архайд дзоруни размæ ке цудæй,
уой.
Прямая речь Дословная передача чьего -либо
высказывания, сопровождаем ого
аlhjkdbfb сл овами. См.: СлоZ
аlhjZ.
Комкоммæ
ныхас
Хъуыдыйады мидæг искæй
ныхас æнæ ивдæй цы дзырдтæй
фæзæгъæм, у ыдон, авторы
ныхæстимæ. Кæс: Авторы
ны хæстæ.
Комкоммæ
нихас
Гъудиади медæг æ еске нихас æнæ
æййивдæй ци дзурдтæй фæззæгъæн,
етæ, аlhjb нихæсти хæццæ. Кæсæ:
Аl ори нихæстæ.
Прямое
знач ение
Возникает у сло при их
поя влении, сyaZgh с
наименован ием предметов,
признако де йствий, чисел и
обычно лишено образн ости.
Комкоммæ
нысаниуæг
Фæзыны, дзырд куы сæвзæры,
уæд. Баст у миниуджыты,
архæйдтыты, нымæцты нæмттæ
æвæрынимæ; фæлгонцджын нæ
вæййы.
Комкоммæ
нисанеуæг
Фæззиннуй, дзурд ку исæвзуруй,
уæд. Баст æй м инеугути,
архæйдтити, нимæдзити нæмттæ
ææ руни хæццæ; фæлгонцгун нæ
фæууй.
Пунктуация
(от лат. pun ktum
‘то чка’)
1. ПраbeZ постановки зн аков
препинания. 2.Знаки препин ания.
Пунктуация, наряду с
орфографией, является основным
сре дством письменной речи. С ее
помощью оформляется текст:
происходит ег о член ение,
определяется интонацио нный
рисунок. ПраbeZ пун ктуации
обязател ьны для всех пишущих.
Пунктуаци 1. Æрхæцæн нысæнттæ. 2.
Æрхæцæн нысæнттæ æвæрыны
æгъдæуттæ. Пунктуаци,
орф ографиимæ иумæ, у фысгæ
ныхасы сæйрагдæр фæрæз. Уый
фæрцы фæлындгонд цæуы
текст: дих æй кæнынц хæйттыл,
рабæрæг вæййы йæ интонацион
ныв. Пунктуацийы æгъдæуттæ
фысгæйæ алкæмæн дæр
æххæстгæнинаг сты.
Пунктуаци 1. Æрхуæцæн нисæнттæ. 2.
Æрхуæцæн нисæнттæ æвæруни
æгъдæуттæ. Пун ктуаци,
орф ографий хæццæ еумæ, æй
финсгæ нихаси сæйрагдæр
фæрæзн æ. Уой фæрци фæлунст
цæуй текст: дех æй кæнунцæ
хæйттæбæл, рабæрæг уй æ
интонацион хуз æ. Пунктуаций
æгъдæуттæ финсгæй алкæмæн дæр
æнхæстгæнуйнаг æнцæ.
Разговорная
речь
Речь носителей литерату рного
языка при их непосредстве нном
и непринужденном об щении.
Дзургæ
ныхас
Литературон æвзагыл
дзурдж ыты хуым æтæг н ыхасы
хуыз.
Дзоргæ
нихас
Литературон æвзагб æл дзо ргути
хум æтæг дзубандий хуз æ.
Разделител ьные
союзы
Союзы, предназначанные для
выражения отношений
взаим оисключения, чередоZgby
явлений или призна ков между
однородными членами или
ча стями сложносочиненного
Дихон
бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон
уæнгты кæнæ
бабæтгæвазыгджын
хъуыдый ады хæйтты ‘хсæн
архæйдтыты кæнæ
миниу джыты ивынады ахаст
Дехон
бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иу æнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъ удиади хæйтти
‘хсæн архæйдтити кенæ минеугути
æййеmcgZ^b рахаст æвдесæг
бæттæгтæ.

47
пре длож ения. æвдисæг бæттæгтæ.
Распростр аненн
ое предл ожение
Простое предложение, в кот ором
есть и глаgu_b\lhjhkl епенные
члены. См.: Нераспр остраненное
пре дложение.
Даргъ
хъу ыдыйад
Сæйраг æмæ фæрссаг уæнгтæй
арæзт хуымæтæг хъуыдыйад.
Кæс: Цыбыр хъу ыдыйад.
Даргъ
гъудиадæ
Сæйраг æма фæрсаг иуæнгтæй
арæзт хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ:
Цубур гъудиадæ.
Редукция
(от лат. redu ctio
‘уменьшение,
сокращ ение’)
Ослабление и изменение
бе зуд арных гласных звуков.
Редукци Æнæцавдон хъæлæсон мыртæ
куы фæлæмæгъдæр вæййынц
æмæ куы а ивынц, у æд ахæм
фæзынд.
Редукци Æнæцавдон гъæлæсон муртæ ку
фæллæмæгъдæр унцæ æма ку
райй евунцæ, у æд уæхæн фæззинд æ.
Редуплик ация
(от лат. reduplic atio
‘удh_gb_)
Спо соб выражения
граммат ического значения при
помощи п овторения слога, корня
или слоZ.
Редуплик ац
и
Грамматикон нысаниуæг
æвдисыны фæрæз уæнг, уидаг
кæнæ дзырд фæзмыны фæрцы.
Редуплик а
ци
Грамматикон нисанеуæг æвдесуни
фæрæзн æ иуонг, уедагæ кенæ дзурд
фæнзуни фæрци.
Рема См.: Актуальное членение
пре длож ения.
Ремæ Кæс: Хъуыдыйады актуалон
дихдз инад.
Ремæ Кæсæ: Гъудиади актуалон
дех дзийнадæ.
Реплика Слова каждого из собесе дников в
диалоге. На письме каждая
реплика диалога начинается с
красной строки и пре дваря ется
тире. См.: Ди алог.
Репликæ Алы дзурæджы ныхас дæр
ди алоджы мидæг. Фысгæйæ
алы репликæ дæр ра йдайы сырх
рæнхъæй æмæ тирейæ. Кæс:
Ди алог.
Репликæ Алли дзорæги нихас дæр ди алоги
медæг æ. Финсгæй алли репликæ
дæр райдайуй сурх рæнгъæй æма
тирейæй. Кæсæ: Ди алог.
Речь 1. Способность выражать
сл овами мысль, говорить. 2. Тот
или иной вид языка, стиль яз ыка
(разговорная речь,
профе ссиональная речь, книжная
речь, прямая речь, кос_ggZy
речь).
Ныхас 1. Хъуыды ныхæстæй дзур ын
зонын. 2. Æвзаджы иу к æнæ
æнд æр хуыз, стиль (дзургæ
ныхас, профессионалон ныхас,
чиныджы ныхас, комкоммæ
ныхас, фæрссаг ныхас).
Нихас 1. Гъуди нихæстæй дзорун з онун. 2.
Æвзаги еу кен æ æнд æр хузæ, стиль
(дзоргæ нихас, професси оналон
нихас, киунуги нихас, комкоммæ
нихас, фæрсаг нихас).
Риторич еский
вопрос
Стилистическая фигура, в опрос,
не тр ебующий ответа.
Риторикон
фарст
Стилистикон фигурæ, дзуапп
чи нæ домы, ахæм фарст.
Риторикон
фарст
Стилистикон фигурæ, дзуапп ка нæ
домуй, уæхæн фарст.
Род Грамматическая категория в
некоторых языках,
характ ер изующая имя
существ ительное как
относящееся к одному из трех
классо – мужскому, же нскому
или среднему (например, в
русском языке) или к одн ому из
дmo классо – мужскому или
женскому (например, во
Æ рд Номдары грамматикон
кат егори иуæ й-иу æвзæгты.
Алы æвзæгты уыцы дихдз инад
иухуызон нæу: зæгъæм,
уыры ссаг æвзаджы -
нæлмыггаг, сылмыггаг æмæ
астæуккаг мы ггаджы
номдартæ; франц узаг æвзаджы
– нæлмыггаг æмæ
сылмыггаджы номдартæ.
Æ рд æ Номдари грамматикон катег ори
еуæй -еу æвзæгти. Али æвзæгти еци
дехдзийнадæ еухузи нæй: зæгъæн,
уру ссаг æвзаги - нæлмуггаг,
силму ггаг æма астæуккаг муггаги
номдартæ; французаг æвзаги –
нæлмуггаг æма силмуггаги
номдартæ.

48
французском яз ыке).
Родительный
падеж
Кос_ggZy падежная форма,
выража ющая значение объекта,
принадлежности, к олич ества и
др. В иронском диалекте
ос етинского языка к
родительному п адежу отошло
значение ранее в ыделяемого как
отдельный падеж
внутреннеместного п адежа. См.:
Вну треннеместный падеж.
Гуырынон
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны об ъект, предмет кæй у,
стæй нымæ ц æ.æнд. Ирон
диалекты гуырынон хауæнмæ
хаст цæуы мидæгбынатон
хауæны ныс аниуæг дæр. Кæс:
Мидæгбынатон хауæн.
Игурæнон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
об ъект, предмет ке æй, у æдта
нимæдзæ æ.æнд. Ирон диалекти
игурæнон хауæнмæ хаст цæуй
медæгбунатон ха уæни нисанеуæг
дæр. Кæсæ: Медæгбунатон хауæн.
Романские
яз ыки
Группа языков, входящих в
индоевропейскую языковую
семью. К романским языкам
относятся французский,
италья нский, испанский,
португал ьский, румы нский,
молдаkdbc провансал ьский,
сардинский, ка тала нский,
ретороманский, латинский
(мер тucyaud ) и др.
Ромайнаг
æвзæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты
мы ггаджы къорд. Р омайнаг
æвзæгтæм хауынц французаг,
италиаг, испайнаг, португайлаг,
румынаг, молдавиаг,
прова нсайлаг, сардинаг,
каталайнаг, реторомайнаг,
латин аг ( мард æaZ] ) æ.æнд.
Ромайнаг
æвзæгтæ
Индоевропаг æвзæгти муггаги
къуар. Ромайнаг æвзæгтæмæ
хаунцæ франц узаг, италиаг,
испайнаг, португайлаг, р умийнаг,
молдаbZ] прова нсайлаг, сардинаг,
кат алайнаг, реторомайнаг, лат инаг
(мард æaZ] ) æ.æнд.
Сема
(от гре ч. sema
‘знак’)
Минимальное значение. Семæ Минималон нысаниуæг Семæ Минималон нисанеуæг
Семантика
(от греч.
sema ntikos
‘обознача ющий’)
Наука, изучающая значения
языковых единиц (слов, мо рфем
и т.д.), семасиология.
Семантикæ Æвзаджы иуæгты
нысаниуджытæ æвз агзонынады
цы хай ахуыр кæны, уый,
сем асиол оги.
Семантик
æ
Æвзаги еуæгти (дзурдти,
мо рфемити æ.æнд.) нисанеугутæ
æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй,
е, сем асиологи.
Семантич еское
поле
Группа сло одного
тематич еского р яда.
Семантико
н фæз
Иу тематикон рæнхъмæ хауæг
дзырдты къорд.
Семант ико
н фæзæ
Еу тематикон рæнгъæмæ хауæг
дзурдти къуар.
Семиотика
(от греч. seme iotike
‘уч ение о знака х’)
Наука о знаках и знакоuo
си стемах, семиология.
Семи отикæ Нысæнттæ æмæ нысæнтты
системæтæ иртасæг зонынад,
семиологи.
Семи оти к
æ
Нисæнттæ æма нисæнтти
сист емитæ æртасæг зонунадæ,
сем иологи.
Синекдоха
(от греч.
synekd oche
‘подразумев ание’)
Троп, разновидность метон имии,
пер енесение значения с одного
предмета на др угой по признаку
количественного о тношения
между ними.
Синекдохæ Тр оп, метонимийы хуызтæй иу,
нысаниуæджы рахаст иу
пре дметæй иннæмæ, се ‘хсæн
цы бæрцон ахастдзинæдтæ ис,
уыдонмæ гæсгæ.
Синекдохæ Троп, метонимий хузтæй еу,
нисанеуæги рахаст еу предметæй
иннемæ, се ‘хсæн ци бæрцон
рахастдзийнæдтæ ес, уонæмæ
гæсгæ.
Синоним ы Слова, тождественные или очень Синонимтæ Сæ нысаниуджыт æ иухуызон Синонимт Сæ нисанеугутæ еухузи кенæ

49
(от греч. synon ymos
‘одноимё нный’)
близкие по сh_fm зн ачению.
Синонимический ряд – группа
сло объединенных
синонимическими отношени ями.
Полные (абсолютные) с инонимы
– слоZ значение кот орых
соiZ^Z_l Семантические
(см ыслоu_ с иноним ы – слоZ
отличающиеся оттенками
зн ачения, но относящиеся к
одн ому стилю речи.
Стилистич еские синонимы –
слоZ кот орые употребляются в
разных стилях речи, назыZy
один и тот же предмет, понятие,
пр изнак, де йствие.
кæнæ хæстæг кæмæн сты, ахæм
дзырдтæ. Синонимикон рæнхъ –
синонимикон ахастдзинæдтæй
баст дзырдты къорд. Æххæст
(абсолютон) синонимтæ –
æмхуызон нысаниуæг кæмæн
ис, ахæм дзырдтæ. Семантикон
синонимтæ – сæ
нысаниу джытæ цавæрдæр
фæлгъуызтæй кæмæн хицæн
кæнынц, ахæм дзырдтæ;
хауынц иу стильмæ.
Стилист икон синонимтæ – иу
предмет, æмбарынад, æууæл
кæнæ архайд цы дзырдтæ
нысан кæнынц, фæлæ хицæн
стильты кæмæй цæуы
пайд агонд, ахæм дзырдтæ.
æ хæстæг кæмæн æнцæ, уæхæн
дзурдтæ. Синон имикон рæнгъæ –
синонимикон рахастдзийнæдтæй
баст дзурдти къуар. Æнхæст
(абсолютон) синонимтæ – еух узи
нисанеуæг кæмæн ес, уæхæн
дзурдтæ. Семантикон син онимтæ –
сæ нисанеугутæ циаj^j
фæлгъузтæй кæмæн хецæн
кæнунцæ, уæхæн дзурдтæ; хаунцæ
еу стильмæ. Стилист икон
синонимтæ – еу предмет,
лæдæруйнадæ, æууæл кенæ а рхайдт
ци дзурдтæ нисан кæнунцæ, фал
хецæн стильти кæмæй цæуй
пайдагонд, уæхæн дзурдтæ.
Синтаксис
(от греч. syntaxis
‘построение,
порядок’)
1.Высшая область
грамматич еского строя язык а,
осно вными единицами которой
явл яются предложение и
слоhkhq етание. 2. Раздел
грамматики, в кот ором
изучаются основные
си нтаксические единицы –
пре дложение и слоhkhq_lZgb_.
Синтаксис 1. Æвзаджы граммат икон
ар æзты ахсджиагд æр хай, й æ
сæйраг иу æгтæ сты хъуыд ыйад
æмæ дзы рдбаст.
2. Грамматикæйы хай, ахуыр
кæны дзырдтæ кæрæдзийыл
бæттыны æгъдæуттæ æмæ
хъу ыдыйады сконд.
Синтаксис 1. Æвзаги грамматикон ар æзти
ахсгиагд æр хай, æ сæйраг еу æгтæ
‘нц æ гъудиад æ æма дзу рдбаст.
2. Грамматики хай, ахур кæнуй
дзурдтæ кæрæдзебæ л бæттуни
æгъдæуттæ æма гъ удиади сконд.
Синтаксич еские
отнош ения
Отношения, которые возник ают
между компонентами
сл овосочетания, а также между
членами предложения. Их в иды:
атриб утивные, объектные,
обстоятел ьственные.
Синтаксисо
н ах астытæ
Дзырдбасты хæйтт ы ‘хсæн,
стæй хъуыдыйады уæнгты
астæу цы ахастдзинæдтæ
сæвзæрынц, у ыдон. Сæ хуызтæ:
атрибутивон, объектон,
фад атон.
Синтаксис
он
рах аститæ
Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн, уæдта
гъудиади иуæнгти астæу ци
рах астдзийнæдтæ исæвзурунцæ,
етæ. Сæ хузтæ: атрибутивон,
объе ктон, ф адуатон.
Синтаксич ески
й разбор
Вид лингвистического ан ализа,
при котором рассматрив ается
синтаксическая единица
(сл овосочетание, простое
предл ожение, сложное
предложение) по основным ее
Синтакс исо
н æвзæрст
Лингвистон анализы хуыз;
æвзæрст дзы фæцæуы
синта ксисон иуæг (дзы рдбаст,
хуымæтæг хъуыдыйад,
вазыг джын хъу ыдыйад) йæ
сæйраг миниуджытæм гæсгæ.
Синтакс ис
он æвзурст
Лингвистон анализи хузæ; æвзурст
си фæццæуй синта ксисон еуæг
(дзу рдбаст, хумæтæг гъудиадæ,
вазуггин гъудиадæ) æ сæйраг
минеугутæмæ гæсгæ. Гъудиадæ
æвзаргæй ма фæгъгъæуй æрхуæцæн

50
признакам. При разборе
предложения об ъясняется
постановка знак ов препин ания.
Хъу ыдыйад æвзаргæйæ ма
фæхъæуы æрхæцæн нысæнттæ
æвæрыны æгъдæуттæ бамб арын
кæнын.
нисæнттæ æвæруни æгъдæуттæ
бал æдæрун к æнун.
Синхрония
(от греч.
synchronos
‘оj_f_ нный’)
Сосуществование языковых
явлений в одну эпоху. См.:
Диахрония.
Æмрæстæг
(синхрони)
Æвзаджы фæзындтыты
уæвынад уыцы иу дуджы. Кæс:
Фæсрæстæг (диахрони).
Æмрæстæг
(синхрони)
Æвзаги фæззиндтити уйнадæ еци еу
доги. Кæсæ: Фæсрæстæг
(диахрони).
Сказуемое Один из дmo глаguo чл енов
предложения, обознача ющий
действие или состояние
пре дмета, выраженного
подлеж ащим. Простое
глагольное ск азуемое. Состаgh_
сказуемое.
Зæгъинаг Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй
иу. Нысан кæны, сæйрат кæй
амоны, уыцы предметы а рхайд
кæнæ уæвынад. Хуымæтæг
зæгъинаг. Амад зæгъинаг.
Зæгъуйнаг Гъудиади сæйраг иуæнгтæй еу.
Нисан кæнуй, сæйрат ке амонуй,
еци пре дмети архайдт кенæ уйнадæ.
Хумæтæг зæгъуйнаг. Амад
зæгъуйнаг.
Склонение Изменение имени (имен
сущ еств ител ьных,
прилагательных, числительных и
местоимений) по падежам.
Тасындзæг Нæмтты (номдарты,
миного нты, нымæцонты æмæ
номив джыты) ивд хауæнтæм
гæсгæ.
Тасундзæг Нæмтти (номдарти, минеуæгонти,
нимæдзонти æма н омевгути)
æййивд хауæнтæмæ гæсгæ.
Скобки Знак п репинания, использу емый
для выделения отдел ьных слов
или частей предложения,
содержащих пояснения,
уто чнения к основному тексту.
Къæлæттæ Хъуыдыйады мидæг сæйраг
текст бæлвырддæр цы дзырд
кæнæ дзырдты къорд кæны,
уыдон иртæстгонд цы æрхæцæн
нысанæй æрцæуын ц, уый.
Къæлæттæ Гъудиади медæг æ сæйраг текст
бæлвурддæр ци дзурд кенæ дзурдти
къуар кæнуй, етæ æртæстгонд ци
æрхуæцæн н исанæй æрцæунцæ, е.
Славянские
языки
Языки, входящие в
индоевр опейскую семью и
образующие в ней ветвь с рядом
групп: 1) восточную: русс кий,
украи нский и белорусский; 2)
запа дную: польский, чешский,
сл овацкий, и др.; 3) южную:
бо лгарский, сербохорватский,
македонский, старослаy нский и
др.
Славянаг
æвзæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты
мыггагмæ хауæг æвзæгтæ.
Ди хгонд цæуынц æртæ
къо рдыл: 1) скæсæй наг:
уырыссаг, украинаг æмæ
бел оруссаг æвзæгтæ; 2)
ныгуылæн: польшæйаг, чехаг,
слоZdbZ] æ.æнд.; 3) цæгатаг:
болгайраг, сербаг -хорватаг,
македойнаг, рагонслаygZ]
æ.æнд.
Славиайна
г æa]læ
Индоевропæйаг æвзæгти муггагмæ
хауæг æвзæгтæ. Дехгонд цæунцæ
æртæ к ъуаребæл: 1) скæс æйнаг:
уруссаг, украинаг æма бел оруссаг
æвзæгтæ; 2) нигулæн: польшаг,
чехаг, сл овакиаг æ.æнд.; 3) цæгатаг:
болгайраг, сербаг -хорватаг,
македойнаг, р агонславиайнаг
æ.æнд.
Сленг
(от англ. slang )
1. Жаргон. 2. Вариант
разг оворной р ечи, не
со впадающий с нормой
литературного яз ыка.
Сленг 1. Жаргон. 2. Литературон
нормæйæ чи хицæн кæны,
дзургæ ныхасы ахæм хуыз.
Сленг 1. Жаргон. 2. Литерат урон нормæй
ка хецæн кæнуй, дзоргæ нихаси
уæхæн хузæ.

51
Слова авт ора Слова, указывающие на то, к ому
пр инадлежи т прямая речь.
Авторы
ныхæстæ
Комкоммæ ныхас кæй у, уый
цы дзырдтæй фæзæгъы дзурæг
кæнæ фыссæг, уыдон.
Автори
нихæстæ
Комкоммæ нихас ке ‘й, уой ци
дзурдтæй фæззæгъуй дзорæг кенæ
финсæг, етæ.
Словарь 1. Лексикон. 2. Книга,
соде ржащая перечень сло
расп оложенных в определенном
порядке (обычно по алфав иту).
Дзырдуат 1. Лексикон. 2. Бæлвырд
фæткмæ гæсгæ (арæх
алф авитмæ гæсгæ) æвæрд
дзырдты номхыгъды ч иныг.
Дзурдуат 1. Лексикон. 2. Бæлвурд фæткæмæ
гæсгæ (арæх алф авитмæ гæсгæ)
æвæрд дзурдти номхигъди ки унугæ .
Слово Основная единица языка,
сл ужащая для назыZgby
пон ятия.
Дзырд Æвзаджы сæйрагдæр иуæг.
Пайда дзы к æнынц
æмбарынады ном з æгъынм æ.
Дзурд Æвзаги сæйрагдæр еуæг. Па йда си
кæнунц æ лæдæруйнади ном
зæгъунм æ.
Словоизмен ение Изменение слоZ по его
гра мма тич еским формам.
Дзырдив ын
ад
Дзырды ивынад йæ
граммат икон формæтæм гæсгæ.
Дзурд æййе
вуйнадæ
Дзурди æййивд æ граммат икон
формитæмæ гæсгæ.
Словообраз ован
ие
1.Образование слов в языке по
законам и правилам данного
языка. 2. Раздел гра мматики,
изучающий способ ы образов ания
сло.
Дзы рдарæз
т
1. Дзырдтæ аразыны мадз æлтт æ
æмæ æгъдæуттæ æвзаджы. 2.
Дзырдтæ араз ыны мадз æлтт æ
чи ахуыр кæны, грамматикæйы
уыцы хай.
Дзурдарæз
т
1. Дзурдтæ аразуни мадз æлтт æ æма
æгъдæуттæ æвзаги. 2. Дзурдтæ
аразуни мадз æлтт æ ка ахур кæнуй,
грамм атики еци хай.
Словообраз оват
ельный ра збор
Разбор слоZ по составу. В сл ове
выделяются корень, осн ова,
окончание, приставка (пр ефикс),
суффикс.
Дзы рдарæз
тон
æвзæрст
Дзырд й æ хæйттæм гæсгæ
æвзарын. Дзырдæн йæ уидаг,
бындур, кæрон, разæфтуан
(префикс) æмæ фæсæфтуан
(су ффикс) рахиц æн к æнын.
Дзу рдарæз
тон
æвзурст
Дзурд æ хæйттæмæ гæсгæ æвзарун.
Дзурдæн æ уедагæ, бундор, кæрон,
разæфтауæн (префикс) æма
фæсæфтау æн (суффикс) рахец æн
кæнун.
Словосочет ание Сочетание дmo или нескол ьких
сло объединенных
гра мматич ески и по смыслу.
Дзырдбаст Грамматикон æгъдауæй æмæ
сæ хъуыдымæ гæсгæ баст чи у,
ахæм дыууæ кæнæ цалдæр
дзырды.
Дзу рдбаст Грамматикон æгъдауæй æма сæ
гъудимæ гæсгæ баст ка ‘й, уæхæн
дууæ кенæ цалдæр дзу рди.
Словоформа См.: Грамматическая фо рма
слоZ.
Дзырды
хуыз
Кæс: Дзырды граммат икон
формæ.
Дзурди
хузæ
Кæсæ: Дзурди граммат икон
формæ.
Слог Звук или сочетание звуков,
произносимых одним толчком
выдыхаемого воздуха в пр оцессе
речи. Открытый слог – слог,
оканчивающийся на гла сный.
Закрытый слог – слог,
оканч ивающийся на со гласный .
Ударный слог – слог, на кот орый
падает ударение. Безуда рный
слог – слог, на который не падает
уд арение.
Уæнг Иу раулæфтæй загъд чи
‘рцæуы, ахæм мыр кæнæ
мы рты къорд ныхасы мидæг.
Гом уæнг – хъæлæсонæй чи
фæвæййы, ахæм уæнг . Æхг æд
уæнг – æмхъæлæсонæй чи
фæвæййы, ахæм уæнг . Ца^hg
уæнг – цавд к æуыл хауы, ах æм
уæнг. Æнæца^hg уæнг – цавд
кæуыл н æ хауы, ах æм у æнг .
Иуонг Еу рауолæфтæй загъд ка ‘рцæуй,
уæхæн мур кенæ му рти къуар
нихаси медæг æ. Иг он иуо нг –
гъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн
иуонг . Æхгæд иуо нг –
æмгъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн
иуонг . Ца^hg иуонг – ца^ кæбæл
хаууй, уæхæн иуонг. Æнæцавдон
иуонг – цавд кæбæл нæ хаууй,
уæхæн иуонг.

52
Сложное
пре дложение
Предложение, состоящее из дmo
или нескольких простых
пре дложений.
Вазыгджын
хъу ыды йад
Дыууæ кæнæ цалдæр
хуымæтæг хъуыдыйадæй арæзт
хъуыды йад.
Вазуггин
гъудиадæ
Дууæ кенæ цалдæр хумæтæг
гъ удиадемæй арæзт гъудиадæ.
Сложноподч ине
нное
предл ожение
Сложное предложение, части
которого соединены между
собой подчинительными
союз ами или союзн ыми словами.
ДомгæZau
гджын
хъу ыдыйад
Йæ хæйттæ домгæбастдзин ады
бæттæгтæй кæнæ бæттæг
дзырдтæй баст кæмæн сты,
ахæм вазыгджын хъуыды йад.
ДомгæZam
ггин
гъуд иадæ
Æ хæйттæ домгæбастдзийнади
бæттæгтæй кенæ бæттæг дзурдтæй
баст кæмæн æнцæ, уæхæн вазуггин
гъуди адæ.
Сложносоч инен
ное
предл ожение
Сложное предложение, части
которого соединены между
собой сочинительными со юзами.
Бабæтгæваз
ыгджын
хъуыды йад
Йæ хæйттæ бабæтгæ
бастдзин ады бæттæгтæй баст
кæмæн сты, ахæм вазыгджын
хъу ыдыйад.
Бабæтгæва
зуггин
гъуд иадæ
Æ хæй ттæ бабæтгæ бастдзи йнади
бæттæгтæй баст кæмæн æнцæ,
уæхæн вазуггин гъудиадæ.
Служебные
части речи
Слова, не имеющие
самосто ятельного лексического
знач ения и служащие для
обознач ения отношений между
знам енательн ыми частями речи.
Æххуысгæн
æг ныхасы
хæйттæ
Хицæн лексикон нысаниуæг цы
дзырдтæн нæй æмæ
нысанхæссæг ныхасы хæйтты
‘хсæн бастдзинæдтæ цы
дзырдтæ æвдисынц, у ыдон.
Æнхусгæн
æг них аси
хæйттæ
Хецæн лексикон нисанеуæг ци
дзурдтæн нæййес æма нисанхæссæг
нихаси хæйтти ‘хсæн
бастдзийнæдтæ ци дзурдтæ
æвдесунц æ, етæ.
Смычные
согласные
Согласные, при произнесении
которых имеет место смычка
артикулирующих органов на
пути выдыхаемого воздуха.
Æвиппайдо
н
æмхъæлæсо
нтæ
Сæ дзургæйæ уæлдæф
рац æуыны размæ
артикуляцигæнæг оргæнтæ куы
бангом вæййынц, у æд афт æмæй
цы æмхъæ лæсонт æ фæзæгъ æм,
уыдон.
Æвеппайд
он
æмгъæлæс
онтæ
Сæ дзоргæй уæлдæф рац æуни
размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ
ку ба нгон унцæ, у æд уотем æй ци
æмгъæлæсонт æ фæззæгъ æн, ет æ.
Смягчение См.: Палатализация. Фæлмæнад Кæс: Палатализаци. Фæлмæнад
æ
Кæсæ: Палатализаци.
Собирател ьные
имена
сущес твительн
ые
Имена существительные,
кот орые назыZxl соhdmighklb
предметов. Напр.: молодежь,
народ, адhdZlmjZ.
Æмбырдон
номдартæ
Предметты æмбырдгонд цы
номдартæ фе^bkugp у ыдон.
Зæгъæм: фæси^ дзыллæ,
адhdZlmj.
Æмбурдон
номдар тæ
Предметти æмбурдгонд ци
номдартæ фе^_kmgp етæ.
Зæгъæн: фæсе^ дзиллæ,
адhdZlmj.
Собстве нные
имена
сущес твительн
ые
Существительные, служ ащие
названиями единичных
пре дметов. К ним относятся
имена людей, клички животных,
названия г ородо рек, стра н
ит.д.
Сæрмагонд
номдартæ
Иугай предметты нæмттæ цы
номдартæ амонынц, уыдон.
Уыдонмæ хауынц адæймæгты
нæмттæ, фæсномыгтæ,
горæтты, цæугæдæтты,
бæстæты нæмттæ æ.а.д.
Сæрмагонд
номдартæ
Еугай предметти нæмттæ ци
номдартæ амонунцæ, етæ. Уонæмæ
хаунцæ адæймæг ути нæмттæ,
фæсномугтæ, горæтти,
цæугæдæнтти, бæстити нæмттæ
æ.у.и.
Соверше нный
вид
См.: Вид глагола. Æххæст
хуыз
Кæс: Ми^bk^`uomua. Æнхæст
хузæ
Кæсæ: Мивдесæги хузæ.
Совместный
падеж
Кос_ggZy падежная форма,
выражающая соf_klghklv
соучастие и сопу тствие; отв ечает
Цæдисон
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны иумæйагдзинады
ахаст дзинæдтæ; дзуапп дæтты
Цæдесон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
еумæйагдзийнади
рахастдзийнæдтæ; дз уапп дæттуй

53
на вопросы с кем? с чем? фæрстытæн кæимæ? цæимæ? фæрститæн ке хæ ццæ? цæй хæццæ?
Согласные
зв уки
Звуки речи, образуемые гол осом
и шумом или только ш умом.
Смычные согласные. Щ елеu_
согласные. Зhgdb_ и гл ухие
согласные. Т_j^u_ и мя гкие
согласные.
Æмхъæлæс
он мыртæ
Хъæлæс æмæ сыбыртт кæнæ
æрмæст сыбырттæй равз æрг æ
ныхас ы мыртæ. Æвиппайдон
æмхъæлæсонтæ. Зыхъхъ ырон
æмхъæлæсонтæ. Зылангон æмæ
æзылангон æмхъæлæсонтæ.
Хъæбæр æмæ фæлмæн
æмхъæлæсонтæ.
Æмгъæлæс
он муртæ
Гъæлæс æма сибиртт кенæ а йдагъ
сибирттæй раamj] æ них аси муртæ.
Æвеппайдон æмгъæлæсонтæ.
Зихъирон æмгъæлæсонтæ.
Зæллангон æма æзæллангон
æмгъæлæсонтæ. Хъæбæр æма
фæлмæн æмгъæлæсонтæ.
Согласов ание Вид подчинительной сyab
между компонентами
слоhkhq етания, при котором
заbk имое слоh согласуется с
гла вным в чи сле, падеже и роде
(если он имеется в данном
языке).
Æмб аст Дзы рдбасты хæйтты ‘хсæн
сæйраг дзырд дæлбар дзырды
бæрæг нымæцы, хауæны æмæ
æрды (кæд æрды категори
уыцы æвзаджы ис, уæд)
æвæрын куы ф æдомы, домг æ
бастдз инады ах æм хуыз.
Æмбаст Дзу рдбасти хæйтти ‘хсæн сæйраг
дзурд дæлбар æ дзурди бæрæг
нимæдзи, хауæни æма æрди (кæд
æрди кат егори еци æвзаги ес, уæд)
æвæрун к у ф æддомуй, домгæ
бастдзи йнади у æхæн хузæ.
Соединител ьная
гласная
Служебная морфема для
соединения дmo непроизводных
основ слоZ.
Иугæнæг
хъæлæсон
Æххуысгæнæг морфемæ дыууæ
æнæаразгæ бындуры
кæрæд зийыл бæттынæн.
Еугæнæг
гъæлæсон
Æнхусгæнæг морфемæ дууæ
æнаразгæ бундори кæрæдзебæл
бæттунæн.
Соединител ьны
е союзы
Союзы, соединяющие
одн ородные члены или части
сло жносочиненного
предл ожения.
Иугæнæг
бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон
уæнгты кæнæ
бабæтгæвазыгд жын
хъуыдый ады хæйтты
бæттæгтæ.
Еугæнæг
бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъ удиади хæйтти
бæттæгтæ.
Сонант
(от лат. sonans
‘зв учащий’)
1. Согласный звук, спосо бный в
определенной позиции
выступать в качестве
слогообр азующего. 2. Сон орный
согла сный.
Сонант 1. Бæлвырд уаju йæ бон
уæнг аразын кæмæн у, ахæм
æмхъæлæсон. 2. Сонорон
æмхъæлæсон.
Сонант 1. Бæлвурд уаjb æ бон и уонг
ар азун кæмæн æй, уæхæн
æмгъæлæсон. 2. Сон орон
æмгъæлæсон.
Сонорный
(от лат. sonōrus
‘зву чный’)
Согласный, об разующийся с
преобладанием голоса над
шумом.
Сонорон Йæ дзургæйæ хъæлæс
сыбырттæй фылдæр цы
æмхъæлæсонæн вæййы, ахæм.
Сонорон Гъæлæс с ибирттæй фулдæр ци
æмгъæлæсонæн фæууй æ дзоргæй,
уæхæн.
Сопостав ительн
ая ли нгвист ика
См.: КонтрастиgZy
лингb стика.
Ныхм æвæр
ды
ли нгвистик
æ
Кæс: Контрастиhg
лингb стикæ.
Нихмæвæр
ди
ли нгвисти
кæ
Кæсæ: Контрастиhgebg]и стикæ.
Сопостав ительн
ые со юзы
Союзы, предназначенные для
выражения сопоставител ьных
отношений между однородн ыми
Абар æгон
бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон
уæнгты кæнæ домгæвазыгджын
хъу ыдыйады хæйтты ‘хсæн
Рабар æгон
бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
домгæвазуггин гъудиади хæйтти
‘хсæн рабаруни р аха ст ци бæттæгти

54
членами предложения и ча стями
сложноподчиненн ого
предлож ения.
абарыны ахаст цы бæттæгты
фæрцы æвдыст цæуы, уыдон.
фæрци æвдист цæуй, етæ.
Состав
подл ежащего
Подлежащее вместе с
заbk имыми от него
второстепенн ыми членами.
Сæйраты
къорд
Сæйрат, йæ дæлбар цы
фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.
Сæйрати
къуар
Сæйрат, æ дæлбарæ ци фæрсаг
иуæнгтæ ес, уони хæццæ.
Состав
сказу емого
Сказуемое вместе с заbkbf ыми
от него второстепенными
член ами.
Зæгъинадж
ы къорд
Зæгъинаг, йæ дæлбар цы
фæрссаг уæнгтæ ис, уыдонимæ.
Зæгъуйнаг
и къуар
Зæгъуйнаг, æ дæлбарæ ци фæрсаг
иуæнгтæ ес, уони хæццæ
Состав сл оZ Морфологическое строе ние
сл ова, его морфемный состав.
Дзырды
сконд
Дзырды морфологон арæзт, йæ
мо рфемон сконд.
Дзурди
исконд
Дзурди морфологон арæзт, æ
мо рфемон исконд.
Сочинител ьная
связь
Связь между синтаксически
ра внопраgufb единицами
(слоZfbbebij_^eh` ениями).
Бабæтгæ
бастдзинад
Синтаксисон æгъдауæй æмбар
иуæгты (дзырдты кæнæ
хъуыдыйæдты) ‘хсæн
бастдз инад.
Бабæтгæ
бастдзи йна
дæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ
еуæгти (дзурдти кенæ гъ удиæдти)
‘хсæн бастдзийнадæ.
Сочинител ьные
союзы
Союзы, служащие для сyab
си нтаксически раg оправных
ед иниц (однородных членов
предложения, частей
сложн осоч иненного
предложения). По зн ачению они
делятся на союзы
соединительные,
против ительные,
разделительные и
присоедин ительные .
Бабæтгæбас
тдзинады
бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар
иуæгтæ (хъуыд ыйады
æмхуызон уæнгтæ,
бабæтгæвазыгджын
хъуыдый ады хæйттæ)
кæрæдзийыл цы дзырдты
фæрцы баст цæуынц, уыдон.
Сæ нысаниуæгмæ гæсгæ
вæййынц: иугæнæг,
ныхмæj^u дихон æмæ
ба фтауыны бæттæгтæ.
Бабæтгæба
стдзийнади
бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ
еуæгтæ (гъ удиади æмхузон
иуæнгтæ, бабæтгæвазуггин
гъ удиади хæйттæ) кæрæдзебæл ци
дзурдти фæрци баст цæунцæ, етæ.
Сæ нисанеуæгмæ гæсгæ фæуунцæ:
еугæнæг, нихмæj^b дехон æма
ба фтауни бæттæгтæ.
Союз Служебное слоh соединя ющее
однородные члены пре дложения
или предл ожения.
Сочинительные союзы.
Подчин ител ьные союзы.
Бæттæг Æххуысгæнæг ныхасы хай
хъу ыдыйады æмхуызон уæнгтæ
кæнæ хъуыдыйæдтæ
кæрæдзийыл бæттынæн.
Бабæтгæбастдзинады
бæттæгтæ.
Домгæбастдзинады
бæттæгтæ.
Бæттæг Æнхусгæнæг нихаси хай гъ удиади
æмхузон иуæнгтæ кенæ гъ удиæдтæ
кæрæдзебæл бæттунæн.
Бабæтгæбастдзийнади
бæттæгтæ. Домгæбастдзийнади
бæттæгтæ.
Союзные сл оZ 1.Слово, которое, связыZy
между собой дZ предложения,
является одновр еменно членом
одного из них. 2. В осети нском
языке – вопросительные
Бæттæг
дзырд
1. Дыууæ хъуыдыйады
бæтгæйæ, йæхæдæг уыцы
хъуыдыйæдтæй иуы уæнг чи
вæййы, ахæм дзырд. 2. Ирон
æвзаджы – фарстон
Бæттæг
дзурд
1. Дууæ гъудиад и бæтгæй, æхуæдæг
еци гъудиæдтæй е уей иуонг ка
фæууй, уæхæн дзурд. 2. Ирон
æвзаги – фа рстон номе вгутæ æма
фæрсдзурдтæй бæттæгти роли ка

55
мест оимения и наречия,
выступа ющие в роли союзов.
номив джытæ æмæ
фæрсдзырдтæй бæттæгты ролы
чи вæййы, у ыдон.
фæууй, етæ.
Специал ьная
ле ксика
Слова и слоhkhq_lZgbydhl орые
назыZxl предметы и п онятия,
относящиеся к разли чным
сф ерам деятельности ч еловека, и
не являются
общ еупотребительными. К
спец иальным слоZf относятся
те рмины и профессион ализмы .
Сæрмагонд
(специ алон)
лексикæ
Адæймаджы алыхуызон
архайдмæ хауæг предметты
æмæ æмбарынæдты нæмттæ цы
дзырдтæ нысан кæнынц, у ыдон.
Хас т сæм цæуынц терминтæ
æмæ профессионализмтæ .
Сæрмагонд
(сп ециалон
) лексикæ
Адæймаги алихузи архайдмæ хауæг
предметти æма лæдæруйнæдти
нæмттæ ци дзурдтæ нисан
кæнунцæ, етæ. Хаст сæмæ цæунцæ
терминтæ æма
профессионализмтæ .
Спиранты
(от лат. spirans
‘u^uoZ ющий’)
Согласные, образующиеся
тр ением воздуха о сближенные
органы речи. = Щелевые
согласные. Фрикатиgu_
согла сные.
Спиранттæ Уæлдæф хæстæг лæууæг
дзурæн оргæнтыл й æхи хафгæ
куы рацæуы, уæд цы
æмхъæлæсонтæ ф æзæгъ æм,
уыдон. = Зыхъхъырон
æмхъæлæсонтæ. Фрикат иhg
æмхъæлæсонтæ.
Спиранттæ Уæлдæф хæстæг лæууæг дзорæн
оргæнт æбæл æхе хафгæ ку рацæуй,
уæд ци æмгъæлæсонтæ ф æззæгъ æн,
етæ. = Зихъирон æмгъæлæсонтæ.
Фрик атиhgf]tekhgl.
Спряжение Изменение глагола по его
гра мматическим формам: л ицам,
числам, времен ам и
наклонен иям.
Ифтындзæг Мивдисæджы ивынад й æ
гра ммат икон форм æтæм г æсгæ:
цæсгæмттæм, нымæцтæм,
афонт æм æмæ здæхæнт æм.
Ефтиндзæг Мивдесæги æййеmcgZ^ æ
грамм атикон формит æмæ гæсгæ:
цæсгæнттæмæ, нимæдзитæмæ,
афонт æмæ æма æздæхæнт æмæ.
Сраg_gb_ Слово ил и выражение,
соде ржащее уподобление одного
пре дмета другому.
Абарст Иу предметы æмхуызондзинад
иннæ предметимæ цы дзырд
кæнæ разагъд æвдисы, уый.
Рабарст Еу предмети æмхузондзийнадæ
иннæ предмети хæццæ ци дзурд
кенæ разагъд æвдесуй, е.
Сраgbl_e ьная
ст епень имен
прилагател ьны
х
Прилагательное указывает на то,
что качество, сhckl\_ggh_
данному предмету (предм етам)
больше, чем у других предм етов.
Миногонты
барæн бæрц
Бар æн б æрцы миногон нысан
кæны, предметы миниуæг
æндæр пре дметты ахæм
миниуæгимæ баргæйæ фылдæр
кæй у, уый.
М инеуæго
нти барæн
бæрцæ
Бар æн б æрци минеуæгон н исан
кæнуй, предмети минеуæг æндæр
предметти уæхæн м инеугути
хæццæ баргæй фулдæр ке æй, уой.
Сраgbl_e ьный
оборот
Оборот, выражающий сравн ение. Абарстон
здæхт
Абарст кæм ис, ахæм здæхт. Раб арстон
æздæх
Рабарст кæми ес, уæхæн æздæх.
Степени
сра внения
Грамматическая категория
качественных прилагательных и
наречий, выражающая ра зницу
или превосходство в качестве,
присущем предметам или
де йствиям. Положительная
ст епень. Сраgbl_evgZy
Бæрцбарæн
тæ
Миниуæгæвдисæг мин огонты
æмæ фæрсдзырдты
граммат икон категори. Нысан
кæны, предметы кæнæ архайды
миниуæг иннæтимæ абаргæйæ.
Бындурон бæрц. Барæн бæрц.
Уæлахизон бæрц.
Бæрцбарæ
нтæ
Минеуæгæвдесæг минеуæгонти
æмæ фæрсдзурдти грамматикон
категори. Нисан кæнуй, пре дмети
кенæ архайди минеуæг иннети
хæццæ рабаргæй. Бу ндорон бæрцæ.
Барæн бæрцæ. Уæлахезон бæрцæ.

56
степень. П реhkoh^gZykl епень.
Стилистика
(от фр. styli stique <
греч. stylos
‘палочка с острым
концом для
пис ания на
наhs_ нных
до сках’)
1.Раздел языко знания,
изуча ющий си стему стилей
языка. 2.Свойства и
выраз ительные средства языка
художественн ого произведения.
Стил истик
æ
1.Æвзаджы стильтæ
æвзагзонынады цы хай ахуыр
кæны, уый. 2.Аивадон уацм ысы
æвзаджы миниуджытæ æмæ
аивгæнæн фæрæзтæ.
Стил истик
æ
1.Æвзаг и стильтæ æвзагзонунади
ци хай ахур кæнуй, е. 2.АййеZ^hg
уадз имиси æвзаги минеугутæ æма
аййе]ggnjal.
Стилистич еская
окр аска
Дополнительные оттенки,
которые накладыZxlky на
основное, предметно -логическое
значение и выполняют
эмоци онально -экспресси вную
или оценочную функцию.
Стилист ико
н ахуырст
Сæйраг, предметон -логикон
нысаниуæгмæ чи æрцæуы
æфтыд æмæ эм оционалон -
экспрессивон кæнæ аргъгæнæн
функци чи æххæст кæны, ахæм
уæлæмхасæн ф æлгъуызт æ.
Стилист ик
он хурст
Сæйраг, предметон -логикон
нисанеуæгмæ ка ‘рцæуй æфтуд æма
эмоцион алон -экспрессивон кенæ
аргъгæнæн функци ка æнхæст
кæнуй, уæхæн уæлæнхасæн
фæлгъузт æ.
Стилистич еские
фигуры
Особые синтаксические
конс трукции, используемые, как
пр авило, в художестве нной речи
для усиления ее образности. =
Фиг ура ре чи.
Стилистико
н ф игурæтæ
Аивадон уацмыс
фæлгонцджындæр кæнынæн цы
сæрмагонд синтаксисон
конструкцитæй пайда кæнынц,
уыдон. = Ныхасы фигурæ.
Стилистик
он
фиг уритæ
АййеZ^hg уадзимис
фæлгонцгундæр кæнунæн ци
сæрмагонд синтаксисон
конс трукцитæй пайда кæнунцæ,
етæ. = Нихаси фигурæ.
Стиль
(от греч. stylos
‘палочка с ос трым
концом для
пис ания на
наhs_ нных
до сках’)
1.Разновидность языка,
испол ьзуемая в определенной
речеhc ситуации.
2.Совокупность яз ыковых
средств выражения с точки
зрения их экспрессивно -
стилист ической окрашенн ости.
Стиль 1.Бæлвырд ныхасы кæмæй
фæпайда кæнынц, æвзаджы
ахæм хуыз. 2. Æвзаджы
фæрæзты иугонд сæ
экспресс ивон -стилистикон
ахуырстмæ гæсгæ.
Стиль 1.Бæлвурд нихаси кæмæй фæппайда
кæнунцæ, æвзаги уæхæн хузæ. 2.
Æвзаги фæрæзнити еугонд сæ
эк спрессивон -стилистикон хурстмæ
гæсгæ.
Строка Ряд сло букв или иных зн аков,
напечатанных в одну л инию.
Красная строка.
Рæнхъ Дзырдты, дамгъæты кæнæ
æндæр нысæнтты рæнхъ æвæрд
иу ха ххыл . Сырх рæнхъ .
Рæнгъæ Дзурдти, дамугъати кенæ æндæр
нисæнтти рæнгъæв æрд е у
ханхæбæл. Сурх рæнгъæ.
Субстантив ация
(от лат.
substant ivum
‘существ ительное’
)
Переход сло^jm]boqZkl_cj_qb
в разряд имен существ ительных.
Субстант ив
аци
Æндæр ныхасы хæйтты
дзыр дты р ахызт номдартæм.
Субстант и
ваци
Æндæр нихаси хæйтти дзур дти
рахизт но мдартæмæ.
Субстрат
(от лат. substr atum
‘осноZ
подкла дка’)
Следы влияния языка коренн ого
населения на язык пришел ьцев.
Субстрат Бынæттон цæрджыты æвзаджы
тæваджы ф æд æрцæуæг адæмы
æвзаджы.
Субстрат Бунæттон цæргути æвзаги т æваги
фæд æрцæуæг адæми æвзаги.
Субъект Грамматическое подлеж ащее. Субъект Грамматикон сæйрат. Субъект Грамматикон сæйрат.

57
(от лат. subje ctum )
Суперстрат
(от лат.
superstr atum
‘настланное
по_jo)
Следы влияния языка
пр ишельцев на язык коренного
насел ения.
Суперстрат Æрцæуæг адæмы æ взаджы
тæваджы ф æд бынæттон
цæрджыты æвзаджы.
Суперстра
т
Æрцæуæг адæми æвзаги т æваги
фæд бунæттон цæргути æвзаги.
Супплет ивизм
(от позднелат.
suppletivus
‘дополня ющий’)
Образование форм одного и того
же слова от разных о снов.
Супплет иb
зм
Иу дзырды формæт ы раaj^
хицæн уидæгтæй.
Супплет ив
изм
Еу дзурди формити ра взурд хецæн
уедæгтæй.
Суффикс
(от лат. suffixus
‘прибитый,
пр иколоче нный’)
Значимая часть слова, сто ящая
после корня или другого
су ффикса.
Фæсæфтуан
, суффикс
Дзырды мидæг уидаг кæнæ
æндæр фæсæфтуа ны фæстæ чи
лæууы, ахæм нысаниуæгджын
хай.
Фæсæфтау
æн,
су ффикс
Дзурди медæг æ уедагæ кенæ æндæр
фæсæфтауæни фæсте ка лæууй,
уæхæн нис анеуæггин хай.
Табуизмы
(от
полинезийск ого
tapu ‘сys_ нный,
запретный’)

Слова, употребление кот орых
запрещ ено или ограниче но под
влиянием
экстралингвистич еских факторов
(религией, тр адициями и т.д.).
Тоб æгонд
дзырдтæ
Экстралингвистикон аххосæгты
тыххæй (дин кæнæ æгъдаумæ
гæсгæ) дзурæн цы дзырдтæн
нæй, уыдон.
Тоб æгонд
дзурдтæ
Экстралингвистикон анхосæгти
туххæй (дин кенæ æгъда умæ гæсгæ)
дзорæн ци дзурдтæн нæййес, етæ.
Тавтология
(от греч. tauto ‘то
же самое’ =и logos
‘слоh)
Повторение в предложении
однокоре нных сло.
Тавтологи Иууидагон дзырдтæй
хъуыды йады пайда кæнын.
Тавтологи Еууедагон дзурдтæй гъ удиади
пайда кæнун.
Тво рител ьный
(отложител ьны
й) п адеж
Кос_gguc падеж, отвеч ает на
вопр осы кем? чем?
Иртæстон
хауæн
Фæрссаг хауæн, дз уапп дæтты
фæрстытæн кæмæй? цæмæй?
кæцæй?
Æртæстон
хауæн
Фæрсаг хауæн, дз уапп дæттуй
фæрститæн кæмæй? цæмæй?
кæдæй?
Тезаурус
(от греч. thesauros
‘сокр оbs_, =
=сокроbsg ица’)
Словарь, отражающий
слоZ рный состав данного языка
в по лном объеме.
Тезаурус Æвзаджы æппæт дзырдты
дзы рдуат.
Тезаурус Æвзаги æнккæт дзурдти дзу рдуат.
Текст
(от лат. textum
‘сyav
соедин ение’)
ВысказыZgb_
воспроизведе нное на письме или
в печ ати.
Текст Фыст кæнæ мыхуыргонд
ран ыхас.
Текст Финст кенæ мухургонд ран ихас.
Тема
(от греч. thema
‘то, что полож ено
hkg ову’)
См.: Актуальное членение
пре длож ения.
Темæ Кæс: Хъуыдыйады актуалон
дих.
Темæ Кæсæ: Гъудиади акту алон дех.
Тематич еская
группа слов
Объединение сло на основе
общего признака в их
Дзырдты
тематикон
Дзырдты иугонд сæ ле ксикон
нысаниуæгты иумæйаг
Дзурдти
тематикон
Дзурдти еугонд сæ лексикон
нисанеуæгти еу мæйаг минеуæгмæ

58
лексич еских значениях. къорд миниуæгмæ гæсгæ. къуар гæсгæ.
Термины
(от лат. term inus
‘пр едел’)
Названия специальных п онятий
техн ики, науки, искусства.
Терминтæ Техникæ, наукæ, аивады
сæрмагонд æмбарынæдты
нæмттæ.
Терминтæ Техникæ, наукæ, аййев ади
сæрмагонд лæдæруйнæдти нæмттæ.
Типологич еская
класс ификация
яз ыков
= Морфологическая
классиф икация языков – деление
языков на группы, основанное на
ра злич иях и способах
образования грамматических
форм. Выд еляются языки:
флективные, агглютин ативные,
аморфные и полисинт етические.
Æвзæгты
тип ологон
классифик а
ци
Æвзæгты морфологон
класс ификаци – грамматикон
формæтæ аразыны
хицæндзинæдтæ æмæ
фæрæзтæм гæсгæ æвзæгты дих.
Хицæн кæнынц флективон,
агглютинативон, аморфон æмæ
полисинтетикон æвзæгтæ.
Æвзæгти
типологон
классифик
аци
Æвзæгти морфологон
класс ифика ци – грамматикон
формитæ аразуни хецæндзийнæдтæ
æма фæрæзнитæмæ гæсгæ æвзæгти
дех. Хецæн кæнунцæ флект ивон,
агглютинативон, амо рфон æма
полисинтетикон æвзæгтæ.
Тире
(от франц. tiret из
tirer ‘тянуть’)
Знак препинания в виде
дли нной горизонтальной
черт очки ( –).
Тире Æрхæцæн нысан даргъ
гор изонталон хаххы хуызы ( –).
Тире Æрхуæцæн нисан даргъ
гор изонт алон ханхи хузи ( –).
Топоним
(от греч. topos
‘место, мес тность’
и onyma ‘имя’)
Собственное название как ого -
либо ге ографического объекта
(города, реки, горы и др.).
Топоним Исты географион объекты
(горæты, цæугæдоны, хохы æ.
æнд.) сæрмагонд ном.
Топоним Ести географион объекти (горæти,
цæугæдони, хонхи æ. æнд.)
сæрмагонд ном.
Топонимика Совокупность географич еских
названий какой -либо
опред еленной местности.
Топон имик
æ
Исты бæлвырд бынаты
геогр афион нæмтты иугонд.
Топон ими
кæ
Ести бæлвурд бунати геогр афион
нæмтти еугонд.
Топонимия Раздел лингвистики,
занима ющийся изучением
географич еских названий.
Топоними Географион нæмттæ
ли нгвистикæйы цы хай ахуыр
кæны, уый .
Топоними Географион нæмттæ лингви стики
ци хай ахур кæнуй, е.
Точка Знак препинания (.),
разд еляющий предложения.
Стъæлф Хъуыдыйæдтæ кæрæдзийæ
дихгæнæг æрхæцæн нысан (.).
Стъæлфæ Гъудиæдтæ кæрæдземæй дехгæнæг
æрхуæцæн нисан (.).
Точка с зап ятой Знак пре пинания (;),
употре бляемый для разделения
распр остранённых, более
самосто ятельных частей
сложносоч инённого
пре дложения.
Стъæлф
къæдзыгим
æ
Æрхæцæн нысан (;). Пайда дзы
кæнынц бабæтгæвазыгджын
хъуыды йады даргъ хæйттæ
хицæн кæнгæйæ.
Стъæлфæ
къæдзуги
хæцц æ
Æрхуæцæн нисан (;). Пайда си
кæнунцæ бабæтгæвазуггин
гъ удиади даргъ хæйттæ хецæн
кæнгæй.
Транскри пция
(от лат. transcri ptio
‘переписыв ание’)
Совокупность специальных
зн аков, при помощи которых
пер едается произношение.
Транскри п
ци
Дзырды хъæд цы с æрмагонд
нысæнттæй æвдыст фæцæуы,
уыдоны и угонд.
Транскри п
ци
Дзурди хат ци с æрмагонд
нисæнттæй æвдист фæццæуй, уони
еугонд.
Транслитер аци
я
(от лат. trans
Передача букв одной
письме нности посредством букв
др угой письменности.
Транслит ер
аци
Иу фыссынады дамгъæтæ иннæ
фысс ынады дамгъæтæй нысан
кæнын.
Транслит е
раци
Еу финсуйнади дамугъатæ иннæ
финсуйнади дамугъатæй нисан
кæнун.

59
‘через’ и litera
‘бу кZ)
Троп
(от греч tropos
‘пов орот’)
Слово или оборот речи,
упо требленные в переносном
зн ачении.
Троп Ахæсгæ нысаниуæджы к æмæй
æрцæуы пайдагонд, ахæм
дзырд кæнæ здæхт.
Троп Рахæсгæ нисанеуæги кæмæй
æрцæуй пайдагонд, уæхæн дзурд
кенæ æздæх.
Тюркские
яз ыки
Тюркская языковая семья. К ней
относятся турецкий,
азе рбайджанский, казахский,
ки ргизский, узбекский,
каракалпа кский, уйгу рский,
татарский, башкирский,
чувашский, кар ачаеkdbc
балкарский, кумы кский,
ногайский, яку тский и др.
Тюркаг
æвзæгтæ
Тюркаг æвзæгты мыггаг.
Хауынц æм туркаг,
азерба йджайнаг, казахаг,
киргизаг, у збекаг,
карака лпакаг, уйгураг,
тæтæйраг, ба шкираг, чуZrZ]
хъæрæсейаг, балхъайраг,
хъу ымыхъхъаг, ног ъайаг,
якутаг æ.æнд.
Тюркаг
æвзæгтæ
Тюркаг æвзæгти му ггаг. Хаунцæ
имæ тур ккаг, азе рбайджайнаг,
казахаг, кирг изаг, узбекаг,
каракалп акаг, уйгу йраг, тæтæйраг,
башки йраг, чув ашаг, хъæрæсейаг,
балхъайраг, хъум ухъаг, но гъайаг,
якутаг æ.æнд.
Увулярные
согласные
(от лат uvula
‘яз ычок’)
Язычкоu_ согласные, т.е.
согласные, при образовании
которых активным органом
явл яется маленький язычок.
Увулярон
æмхъæлæсо
нтæ
Мæнгæвзагон æмхъæлæсонтæ,
ома, сæ аразгæйæ активон
дзурæн орг æн мæнгæвзаг
кæмæн вæййы, ахæмтæ.
Увулярон
æмгъæлæс
онтæ
Мæнгæвзагон æмгъæлæсонтæ,
гъ ома, сæ аразгæй активон дзорæн
оргæн мæнгæвзаг кæмæн фæууй,
уæхæнттæ.
Угро -финские
языки
Языковая семья, в которую
входят: 1) языки угорской
группы: мадьярский
(_g]_ рский ), мансийский,
ханты йский; 2) языки финской
гру ппы: финский, эстонский,
карельский, коми, марийский,
мордоkdbc и др.
Угораг -
финнаг
æвзæгтæ
Æвзæгты мыггаг. Хауынц æм:
1) угораг къорды æвзæгтæ:
мадьяраг (_g]jbZ]  манси йаг,
хантыйаг; 2) финнаг къорды
æa] тæ: финнаг, э стойнаг,
карелаг, коми, марийаг,
морд оZ] æ.æнд.
Угойраг -
финнаг
æвзæгтæ
Æвзæгти муггаг. Хаунц æ им æ: 1)
угораг къуари æвзæгтæ: мадьяраг
(_g]jbZ]  манси йаг, хант ийаг; 2)
финнаг къу ари æвзæгтæ: финнаг,
эсто йнаг, карелаг, коми, м арийаг,
мордоZ] æ.æнд.
Ударение 1.Выделение одного из сл огов в
составе слоZ (или слова в
составе синтагмы, или синтагмы
в с оставе фразы) различными
фон етическими средствами:
усилением гол оса, интонацией и
т.д. 2. Значок над буквой,
указывающей на такое
выдел ение.
Цавд Дзырды мидæг уæнгтæй иу
(кæнæ синтагмæйы мидæг –
дзырдтæй иу, кæнæ та фразæйы
мидæг – синтагмæтæй иу)
раи ртасын алыхуызон
фонетикон фæрæзты фæрцы
(хъæлæс, интонацийæ æ.æнд.).
2. Ахæм раирт æст амонæг
нысан дамгъæйы сæрмæ.
Цавд Дзурди медæг æ иуæнгтæй еу (ке нæ
синтагми медæг æ – дзурдтæй еу,
кенæ ба фрази медæг æ –
синтагмитæй еу) рартасун аллихузи
фонетикон фæрæзнити фæрци
(гъæлæс, интонацийæй æ.æнд.). 2.
Ауæхæн рарт æст амонæг н исан
дамугъай сæрмæ.
Ударные
гла сные
Гласные, выделяемые в сл ове
большей силой про изнесения.
См.: Безударные гла сные.
Цавдон
хъæлæсонт
æ
Тыхджындæр хъæлæсы уагæй
кæй фæдзурынц, ахæм
хъæлæсонтæ. Кæс: Æнæца^hg
хъæлæсонтæ.
Цавдон
гъæлæсонт
æ
Тухгиндæр гъæлæси уагæй ке
фæдздзорунцæ, уæхæн
гъæлæсонтæ. Кæсæ: Æнæцавдон
гъæлæсонтæ.

60
Удвоение 1. = Геминация, редуплик ация.
ДmdjZlgh_ увеличение долг оты
звука. 2. П овторение буквы на
письме для обознач ения долгого
качества гласного. 3. Повтор.
Удвоение слов. Удво ение слогов.
Фæдывæр 1. = Геминаци, редупликаци.
Мырæн йæ дæргъвæтиндзинад
дыууæ хатты ф ылдæр к æнын. 2.
Хъæлæсоны дæргъвæтиндзинад
дыууæ дамгъæйæ н ысан
кæнын. 3. Дыв æргонд дзырдт æ
фæлхат к æнын. Дыв æргонд
уæнгт æ.
Фæддувæр 1. = Геминаци, редупл икаци.
Мурæн æ дæргъвæтиндзийнади
дууæ хатти ф æфулдæрдзийнад æ. 2.
Гъæлæсони дæргъвæтиндзийнад æ
дууæ дамугъайем æй нисан к æнун.
3. Дув æргонд дзурдт æ. Дув æргонд
иуæнгт æ.
Узус
(от лат usus
‘об ычай, прав ило,
примен ение’)
Общепринятое носителями
данного языка употребление
сло форм, конструкций в
пр отивоположность
окказионал ьному .
Узус Æвзагыл дзурджытæ иум æйаг
фæткм æ гæсгæ дзырдт æ, с æ
формæт æ, конструкцит æ,
окк азионалондзинад æй
хъауджыд æр куы ф æдзурынц,
уæд уый.
Узус Æвзагбæл дзоргутæ еумæйаг
фæтк æмæ гæсгæ дзурдт æ, с æ
формитæ, конструкцит æ,
окк азионалондзийнад æй
игъаугид æр ку ф æдздзорунц æ, у æд
е.
Уподоби тел ьны
й п адеж
Кос_ggZy падежная форма,
выражающая сраg_gb_ одн ого
предмета с другим; отвеч ает на
вопросы с кем? с чем?
Хуызæнон
хауæн
Фæрссаг хауæны формæ,
ам оны иу предметы абарст
иннæимæ; дзуапп дæтты
фæрстытæн кæйау? цæйау?
куыд?
Хузæнон
хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй еу
предмети рабарст и нней хæццæ;
дзуапп дæттуй фæрститæн кейау?
цæййау?
Уподобление См .: Ассимиляция. Æмхуызона
д
Кæс: Ассимиляци. Æмхузонад
æ
Кæсæ: Ассимиляци.
Управление Вид сyab в слоhkhq_lZgbb при
котором глаgh_ слоh тр ебуе т
от заbkbfh]h слоZ
опр еделенной падежной фо рмы.
Æмарæзт Сæйраг дзырд дæлбар дзырды
бæрæг хауæны æвæрын куы
фæдомы, у æд ахæм
бастдзин ады хуыз дзы рдбасты
мидæг.
Æмарæзт Сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди
бæрæг хауæни æвæрун ку
фæддомуй, у æд уæхæн
баст дзийнади ху зæ дзу рдбасти
медæг æ.
Условное
наклон ение
= Сослагательное наклон ение –
глагол указывает на дейс твие,
которое возможно при
опред еленных услоbyo но пока
еще не происходит в
действител ьности.
Бадзырдон
здæхæн
Мивдисæг бадзырдон зд æхæны
æвдисы, чи нæма цæу ы, фæлæ
бæрæг уаjlu цæуæн кæмæн
ис, ахæм а рхайд.
Бадзу рдон
æздæх æн
Мивдесæг бадзурдон æздæхæни
æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг
уаjlb цæуæн кæмæн ес, уæхæн
архайд.
Устаревшее
слово
Слово, вышедшее из живого
употребления и воспринима емое
как пережито к более ра ннего
периода жизни языка.
Зæронд
дзырд
Арæх кæмæй нал пайда
кæнынц æмæ æвзаджы ивгъуыд
зама нтимæ баст чи у, ахæм
дзырд.
Зæронд
дзурд
Арæх кæмæй нæбал пайда кæнунцæ
æма æвзаги е]tm^^a аманти хæццæ
баст ка æй, уæхæн дзурд.
Уточня ющие
члены
предл ожения
Члены предложения,
конкрет изирующие значение
слоZddhlhjhfmhgbhlg осятся.
Хъуыдый ад
ы
бæлвырддæ
Цы дзырдмæ хауынц, уый
нысаниуæг æргомдæрæй,
бæлвырдд æрæй цы дзырдтæ
Гъудиади
бæлвурддæ
ргæнæн
Ци дзурдмæ хаунцæ, уой нис анеуæг
æргомдæрæй, бæлвурдд æрæй ци
дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.

61
ргæнæн
уæнгтæ
æвдисынц, уыдон. иуæнгтæ
Фигура речи См.: Стилистические фиг уры. Ныхасы
фигурæ
Кæс: Стилистикон фигурæтæ. Нихаси
фигурæ
Кæсæ: Стилистикон фигуритæ.
Филология
(от греч phile ō=
‘люблю’ и logos
‘учение’)
Совокупность наук, из учающих
культ уру какого -либо народа,
выраженную в языке и
литер атурном творчестве.
Филологи Æвзаг æмæ литературон
сфæлдыстад ахуыр кæныны
фæрцы искæцы адæмыхатты
культурæ иртасæг наукæты
иугонд.
Филологи Æвзаг æма литературон
исфæлдистадæ ахур кæн уни фæрци
ескæци адæмихатти культурæ
æртасæг наукити е угонд.
Финаль
(от лат finalis
‘конечный’)
Конечный звук слога (осн овы,
слоZ .
Финаль Уæнджы (уидаджы, дзырды)
кæройнаг мыр.
Финаль Иуонги (уедаги, дзурди) кæройнаг
мур.
Флексия
(от лат flexio
‘сг ибан ие,
пер еход’)
Окончание слова. Флекси Дзырды кæрон. Флекси Дзурди кæрон.
Флективные
яз ыки
Языки, которым присуще
фле ктивное словоизменение, т.е.
сл овоизменение посредством
флексий, которая может я вляться
выражением нескольких
категориальных форм. Ср.:
Аг глютин атиgu_yaudb.
Флективон
æвзæгтæ
Флективон дзырдивынад, ома
флекситы фæрцы дзырдив ынад,
цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм
æвзæгты флекси февд исы
цалдæр грамматикон формæйы.
Абар: Агглютин атиhg
æa]l.
Флективон
æвзæгтæ
Флективон дзурд æййеmcgZ^
гъ ома фле ксити фæрци
дзурд æййеmcgZ^ ци æвзæгти ес,
етæ; уæхæн æвзæгти флекси
фе вдесуй цалдæр грамматикон
форми. Рабарæ: Агглютинат иhg
æa]l.
Фонема
(от греч. phōnēma
‘голос, звук’)
Звук речи, рассматриваемый как
средство для различения
значений слов и мо рфе м.
Фонемæ Дзырдтæ æмæ морфемæты
нысаниуæг ных асы цы мыры
фæрцы иртæстгонд фæцæуы,
уый.
Фонемæ Дзурдтæ æма морфемити
нисанеуæг нихаси ци м ури фæрци
æртæстгонд фæццæуй, е.
Фонетика
(от греч. ph ōnetik ē=
‘звук оhc)
1. Звуковой строй, звуковой
состав языка. 2. Раздел
язык ознания, изучающий
звуковой строй языка.
Фонетикæ 1. Æвзаджы мырон сконд. 2.
Æвзаджы мырон сконд
иртасæг хай æвзагзонынады.
Фонетикæ 1. Æвзаги мурон сконд. 2. Æвзаги
мурон сконд æртасæг хай
æвзагзонунади.
Фонетич еская
тран скрипция
См.: Транс крипция. Фонетикон
тран скрипц
и
Кæс: Транскрипци. Фонетикон
транскри п
ци
Кæсæ: Транскрипци.
Фонетич еский
при нцип
В орфографии – написание
морфем в соответствии с их
звуч анием.
Фонетикон
принцип
Орфографийы – морфемæтæ
куыд хъуысынц, уымæ гæсгæ
сæ фыссын.
Фо нетикон
при нцип
Орфографийи – морфемитæ куд
игъусунцæ, уомæ гæсгæ сæ фи нсун.
Фонетич еский
ра збор
Вид лингвистического ан ализа,
при к отором выделяются слоги и
Фонетикон
æвзæрст
Фонетикон дзырд уæнгтыл
æмæ мыртыл дихгонд кæм
Фонетикон
æвзурст
Фонетикон дзурд иуæнгтæбæл æма
муртæбæл дехгонд кæми ‘рцæуй

62
звуки в фонетическом сло_
дается их характер истика.
æрцæуы æмæ сын сæ
миниуджытæ кæм ра^bkugp
ли нгвистон анализы ахæм хуыз.
æма син сæ минеугутæ кæми
ра^_kmgp лингвистон ан ализи
уæхæн хузæ.
Фонетич еское
сл оh
Самостоятельное слоh вм есте с
примыкающими к нему
бе зударными служебными
слов ами и частицами.
Фонетикон
дзырд
Дзырд, цы æнæцавдон
æххуысгæнæг дзырдтæ æмæ
хайыгтæ ма йæм хауынц,
уыд онимæ иумæ.
Фонетикон
дзурд
Дзурд, ци æнæцавдон æнхусгæнæг
дзурдтæ æ ма хайæгтæ ма ‘ймæ
хаунц æ, у они хæццæ еумæ.
Фонология
(от греч. phōnē=
‘звук’ и logos
‘уч ение’)
Раздел языкознания, изуча ющий
систему фонем языка и их
ра зличительные признаки, т.е.
теория ф онем.
Фонологи Æвзаджы фонемæтæ æмæ сæ
иртасæн миниуджытæ
æвзагзоны нады цы хай ахуыр
кæны, уый, ома фонемæты
теори.
Фонологи Æвзаги фонемитæ æма се ‘ртасæн
минеугутæ æвзагзонунади ци хай
ахур кæнуй, е, гъома фонемити
теори.
Форма слова 1. = Грамматическая форма
слоZ. СлоhnhjfZ. 2.
Разн овидности слоZ в
парадигмат ическо м ряду.
Дзырды
формæ
1. = Дзырды грамматикон
формæ. Дзырды хуыз. 2.
Дзы рды алы хуызтæ
парадигмат икон рæнхъы.
Дзурди
формæ
1. = Дзурди грамматикон формæ .
Дзурди хузæ. 2. Дзу рди алли хузтæ
парадигмат икон рæнгъи.
Формант
(от лат. formans
‘обр азующий’)
1. = А ффикс. 2. Суффикс,
сли вшийся с окончанием.
Формант 1. = Аффикс. 2. Дзырды
кæронимæ чи баиу, ахæм
фæсæфтуан.
Формант 1. = Аффикс. 2. Дзурди кæрони
хæццæ ка байеу æй, уæхæн
фæсæфтау æн.
Фраза
(от греч. phr asis
‘ujZ`_gb_
об орот речи’)
Отрезок речи, относите льно
самосто ятельный в смысловом и
интонационом отнош ении.
Фразæ Йæ хъуыды æмæ интон ацимæ
гæсгæ æмб æрст чи у, н ыхасы
ахæм лыггонд.
Фразæ Æ гъудимæ æма интон ации
мæ гæсгæ хебаргонд ка ‘й, н ихаси
уæхæн лухдз æг.
Фразеол огизм

= Устойчивое слоhkhq_l ание,
фразеологический оборот ,
фр азеологическая ед иница.
Фразеол оги
зм
= Æнæфех æлгæ дзы рдбаст,
фразеологон здæхт ,
фразеол огон иуæг.
Фразеол ог
изм
= Æнæфех æлгæ дзу рдбаст,
фразеологон æздæх , фразеол огон
еуæг.
Фразеологич еск
ий об орот
Устойчивое слоhkhq_lZgb_
которое встречается в языке в
готовом виде и, п одобно слоm
имеет единое, но перено сное,
значение.
Фразеол ого
н здæхт
Æвзаджы цæттæйæ чи ‘мбæлы
æмæ хицæн дзырды хуызæн иу,
æрмæст ахæсгæ, нысаниуæг чи
‘вдисы, ахæм æнæфех æлгæ
дзырдбаст.
Фразеолог
он æздæх
Æвзаги цæттæй ка ‘мбæлуй æма
хецæн дзурди хузæн еу, æрмæст
рахæсгæ нисанеуæг ка ‘вдесуй,
уæхæн æнæфех æлгæ дзурдбаст.
Фразеологич еск
ое еди нство
Фразеологический оборот,
целостное значение которого
мотивировано отдельными
знач ени ями составляющих его
сло.
Фразеолого
н и угонд
Йæ нысаниуæг, цы дзырдтæй
ар æзт у, уыдоны хицæн
ныс аниуæгтæй æмбæрстго нд
кæмæн в æййы, ахæм
фразе ологон здæхт.
Фразеолог
он е угонд
Æ нисанеуæг, ци дзурдтæй ар æзт
æй, уони хецæн нис анеуæгтæй
лæдæргæ кæмæн фæууй, уæхæн
фразеологон æздæх.
Фразеологич еск
ое соч етание
Фразеологический оборот, в
состав к оторого входят слова со
сh[h дным и фразеологич ески
Фразеол ого
н баст
Хибар нысаниуæг æмæ йæ
нысаниу æг фразеологизмимæ
баст цы дзырдтæн у, уыдонæй
Фразеолог
он баст
Хебарæ нисанеуæг æма æ
нисанеу æг фразеологизмти хæццæ
баст ци дзурдтæн æй, уонæй арæзт

63
сyaZgguf значением, пр ичем
целостное значение выт екает из
значения отдел ьных слов.
арæзт фразеол огон здæхт. Йæ
иумæйаг нысаниуæг ын
бамба рæн ис хицæн дзыр дты
нысаниуæгтæй.
фр азеологон æздæх. Æ еумæйаг
нисанеуæг ин балæдæрæн ес хецæн
дзурдти нисанеуæгтæй.
Фразеологич еск
ое сращ ение
= Иди ома – фразеологич еский
оборот с абсолютной
семант ической спаянностью
частей, цел остное значение
которого не выh^blky из
значений с оставля ющих его
сло.
Фразеол ого
н ныхæст
= Идиомæ – йæ хæйттæ
сема нтикон æгъдауæй
кæрæдзиимæ æнгом баст
кæмæн сты æмæ йæ араз æг
дзырдты хицæн ныс аниуæгтæй
иумæйаг нысаниуæг бамбарæн
кæмæн нæй, ахæм фразеологон
здæхт.
Фразеолог
он нихæст
= Идиомæ – æ хæйттæ сема нтикон
æгъдауæй кæрæдзей хæццæ æнгом
баст кæмæн æнцæ æма æ аразæг
дзурдти хецæн нис анеуæгтæй
еумæйаг нисанеуæг балæдæрæн
кæмæн нæййес, уæхæн фр азеологон
æздæх.
Фразеология
(от греч. phr asis
‘ujZ`_gb_
об орот речи’ и
logos ‘уч ение’)
1. Раздел языкознания,
из учающий фразеологические
обороты. 2. Состав
фразеол огизмов данн ого языка.
Фразеологи 1. Фразеологон здæхтытæ
иртасæг хай æвзагзонынады. 2.
Æвзаджы фразе ологизмты
сконд.
Фразеолог
и
1. Фразеологон æздæхтæ æртасæг
хай æвзагзонунади. 2. Æвзаги
фразеол огизмти сконд.
Фрикати вные
согла сные
= Спиранты. Щелевые
согла сные .
Фрикат иh
н
æмхъæлæсо
нтæ
= Спиранттæ. Зыхъхъырон
æмхъæлæсо нтæ.
Фрикат иh
н
æмгъæлæс
онтæ
= Спиранттæ. Зихъирон
æмгъæлæсонтæ.
Функционал ьн
ые ст или
Стили, выделяемые в
соотве тствии с основными
функци ями языка, сyaZggufb с
той или иной сферой
деятельности ч еловека.
Функциональных ст илей пять:
разговорный стиль, дел овой
(официальный) стиль, научный
стиль, публицистич еский стиль,
стиль художес твенной
литерат уры.
Функцион а
лон
стильтæ
Адæймаджы архайдимæ баст
æвзагæн цы стильтæ ис
раи ртасæн æвзаджы сæйраг
функцитæм гæсгæ, уыдон.
Функционалон стильтæ сты
фондз: хуымæтæг н ыхасы
стиль, официалон хъуыдда джы
стиль, наукон стиль,
публиц истон стиль, аив
литературæйы стиль.
Функцион
алон
стильтæ
Адæймаги архайди хæццæ баст
æвзагæн ци стильтæ ес рартасæн
æвзаги сæйраг функцитæмæ гæсгæ,
етæ. Фун кционалон стильтæ ‘нцæ
фондз: хумæтæг нихаси стиль,
официалон гъудд аги стиль, наукон
стиль, публиц истон стиль, аййев
литератури стиль.
Цитата
(от лат. citatum из
citare ‘приз ыZlv
наз ыZlv ’)
Дословная выдержка из те кста. Цитатæ Тексты скъуыддзаг
æнæиудзырдхъуаг æй.
Цитатæ Тексти æскъуддзаг
æнæйеудзурдгъ æуаг æй.
Части речи Основные лексико -
грамматические разряды, по
которым распределяются сл ова
языка на основании
Ныхасы
хæйттæ
Æвзадж ы дзырдтæ цы сæйраг
лексикон -грамматикон
къор дтыл дихгонд цæуынц сæ
сема нтикон, морфологион æмæ
Нихаси
хæйттæ
Æвзаги дзурдтæ ци сæйраг
ле ксикон -грамматикон
къу æрттæбæ л дехгонд цæунцæ сæ
семантикон, мо рфологион æма

64
семантич еского,
морфологического и
синтаксического признако
Сам остоятельные части речи.
Сл ужебные части речи.
си нтаксисон миниуджытæм
гæсгæ, уыдон. Сæрмагонд
ныхасы хæйттæ. Æххуысгæнæг
ныхасы хæйттæ.
синтаксисон минеугутæмæ гæсгæ,
етæ. Сæрмагонд нихаси хæйттæ.
Æнхусгæнæг нихаси хæйттæ.
Частица Служебное слово, прида ющее
дополнительный смысловой
оттенок предложению или
отдельному слоm
Огранич ительные,
усилительные, ук азательные,
отрицател ьные частицы .
Хайыг Хъуыдыйады кæнæ хицæн
дзырды нысаниуæгмæ ма
уæлæмхасæн фæлгъуыз цы
æххуысгæнæг ныхасы хай
æфтауы, уый. Дихгæнæг,
тых джындæргæнæг, амонæг,
æппæрццæг хайыгтæ.
Хайæг Гъудиади кенæ хецæн дзурди
нисанеуæг мæ ма уæлæнхасæн
фæлгъуз ци æнхусгæнæг н ихаси хай
æфтауй, е. Дехгæнæг,
ту хгиндæргæнæг, амонæг, ид æнцон
хайæгтæ.
Чередование
зв уков
Мена звуков, занимающих о дно
и то же место в морфеме в
разных случаях ее употребл ения.
Мырты ивд Морфемæйы мидæг иу бын аты
цы мыртæ фæлæууынц, уыдоны
ивынад н ыхасы алыхуызон
уаjlu
Мурти
æййивд
Морфеми медæг æ еу б унати ци
муртæ фæллæуунцæ, уони
æййеmcgZ^ æ нихаси аллих узи
уаjlb.
Число Морфологический признак имен
существительных,
об означающий каличество
предм етов, деятел ей и др.
Единст_ нное число.
Множест_ggh_qbkeh.
Нымæц Номдарæн предметты,
арха йджыты æ.æнд. нымæц цы
мо рфологон категори æвдисы,
уый. Иууон нымæц. Бирæон
нымæц.
Нимæдзæ Номдарæн предметти, арха йгути
æ.æнд. нимæдзæ ци мо рфологон
категори æвдесуй, е. Еу уон
нымæдзæ. Берæон нимæдзæ.
Члены
предл ожения
Компоненты предложения
(слоhnhjfu и слоhkhq_l ания),
св язанные между собой по
смыслу и грамматич ески.
Хъуыдый ад
ы уæнгтæ
Сæ хъуыдымæ г æсгæ æмæ
грамм атикон æгъдауæй
кæрæдзиимæ баст хъуыдый ад
аразæг хæйттæ (дзырдт ы
хуызтæ æмæ дзырдбæстытæ).
Гъудиади
иуæнгтæ
Сæ гъудим æ гæсгæ æма
граммат икон æгъдауæй кæрæдзей
хæццæ баст гъудиад æ аразæг
хæйттæ (дзур дти хузтæ æма
дзурдбæститæ).
Чужая речь ВысказыZgb_ другого лица,
которое включается в авто рское
повествование. Прямая речь.
Кос_ggZyj_qvKeh\ZZ\lhjZ.
Искæй
ныхас
Æндæр адæймаджы дзырдт æ
аlhju ныхасы мидæг.
Ко мкоммæ ныхас. Фæрссаг
ныхас. Авторы ныхæстæ.
Еске нихас Æндæр адæймаги дзурдт æ автори
нихаси медæг æ. Комкоммæ нихас.
Фæрсаг н ихас. Автори нихæстæ.
Шумные
согла сные
Согласные, образуемые ш умом и
голосом (звонкие согла сные) или
только шумом (глухие
согласные). К шумным
относя тся все согласные, кроме
соно рных.
Сыбырттон
æмхъæлæсо
нтæ
Сыбыртт æмæ хъæлæсы фæрцы
чи сæвзæры (зылангонтæ) кæнæ
æрмæст с ыбыртты фæрцы
(æзыл ангонтæ), ахæм
æмхъæлæсонтæ. Æмхъæлæсон
мыртæ иууылдæр, соноронтæй
фæстæмæ, сты сыбыр ттон.
Сибирттон
æмгъæлæс
онтæ
Сибиртт æма гъæлæси фæрци ка
исæвзуруй (зæллангонтæ) кенæ
æрмæст сибиртти фæрци
(æзæллангонтæ), уæхæн
æмгъæлæсонтæ. Æмгъæлæсон
муртæ еугуремæй дæр, сон оронтæй
фæстæмæ, æнцæ с ибирттон.
Щелевые = Фрикативные согласные. Зыхъхъ ыро = Фрикативон æмхъæлæсонтæ. Зихъ ирон = Фрикативон æмгъæлæсонтæ.

65
согласные Спиранты. См.: Спиранты. н
æмхъæлæсо
нтæ
Спиранттæ. Кæс: Спиранттæ. æмгъæлæс
онтæ
Спиранттæ. Кæсæ: Спиранттæ.
Эвфемизм
(от греч.
euph ēmismos
‘хор ошо гоhjx ’)
Смягчающее обозначение
какого -либо предмета или
явл ения, более мягкое
выражение f есто грубого.
Эвфемизм Исты предмет кæнæ фæзынд
фæлмæндæр загъд æй, аивдæр
ахор æнт æй æвдисын.
Эвфемизм Ести предмет кенæ фæззинд æ
фæлмæндæр загъд æй, аййе^j
хуар æнт æй æвдесун.
Экзотизмы
(от греч. exōtikos
‘чужой,
инозе мный ’)
Слова, характеризующие быт
разных народов: названия
од ежды, денежных единиц,
обыч аеb^j.
Экз отизмтæ Алыхуызон адæмыхæттыты
царды уаг æвдисæг дз ырдтæ:
дарæсы, æхцайы, æгъдæутты
æ.æнд. нæмттæ.
Экз отизмт
æ
Аллихузи адæмихæтт æлти
царди уагæ æвдесæг дзурдтæ:
дарæси, æхцайи, æгъдæутти æ.æнд.
нæмттæ.
Экспресси вный
(от лат. expre ssio
‘ujZ` ение ’)
Содержащий, сообщающий
экспрессию. Экспрессивное
выражение . Экспрессивная
лекс ика. Экспрессивная окр аска.
Экспресс ив
он
Экспресси кæм ис, ахæм.
Эк спрессиhg разагъд.
Экспресс иhg лексикæ.
Эк спрессиhgZomujkl.
Экспресс и
вон
Экспресси кæми ес, уæхæн.
Экспрессиhg разагъд.
Эк спрессиhg лексикæ.
Экспре ссиhgomjkl.
Экстрали нгвист
ич еский
(от лат. extra ‘вне,
с_jo ’ и франц.
linguistique
‘яз ыкоhc ’)
Внеязыковой, относящийся к
реальной действительности, в
услоbyo которой ра звивается и
функционирует язык. К
экс тралингвистическим
услоbyf о тносятся в первую
очередь общест венно -
политические фа кторы.
Экстрали нг
b стикон
Æвзаг цы уав æрты архайы æмæ
рæзы æмæ æвзагм æ бар чи н æ
дары, у ыцы æддагон
уаг æвæрдт æ.
Экстралингвист икон уав æрт æм
хауынц æпп æты фыццаг
æхс æнадон -политикон
факторт æ.
Экстрали н
гвист икон
Æвзаг ци уав æрти арха йуй æма
ир æзуй, æма æвзагм æ бар æ ка н æ
даруй, еци æндагон уаг æвæрдт æ.
Экстр али нгвистикон уав æрт æмæ
хаунц æ тæкк æ фиццагд æр
æхс æнадон -политикон факторт æ.
Элизия
(от лат. elisio
‘u`bfZgb_
выталкив ание ’)
Отпадение конечного гла сного
звука слоZ на стыке с
нача льным гласным следующего
сл ова g_dhlhjuoyaudZo.
Элизи Иуæй -иу æвзæгты дзырды
кæройнаг хъæлæсоны р ахауд,
иннæ дзырд дæр хъæлæсонæй
куы райдайы, уæд.
Элизи Еуæй -еу æвзæгти дзурди кæройнаг
гъæлæсони р ахаудт, иннæ дзурд
дæр гъæлæсонæй ку райдайуй, уæд.
Элл ипсис,
эллипс
(от греч. elli psis
‘uiZ^_gb_
оп ущение ’)
Пропуск элемента высказыв ания,
который легко восстана вливается
в данном ко нтексте или
ситу ации.
Эллипсис,
эллипс
Бæлвырд контексты кæнæ
уаju æнцонæй
баххæстгæнæн кæмæн ис, у ыцы
элементы фæуагъд ныха сы
мидæг.
Эллипсис,
эллипс
Бæлвурд контексти кенæ уаjb
æнцонæй банхæстгæнæн кæмæн ес,
еци элементи фæууагъд н ихаси
медæг æ.
Элятив
(от лат. elatus
‘haыше нный ’)
= Преhkoh^gZy степень
прил агательных. Обозначающий
высокую степень кач ества.
Элятив = Мино гонты уæлахизон бæрц.
Миниуæджы т æкк æ
бæрзондд æр къæпхæн (бæрц)
æвдисæг.
Элятив = Минеуæгонти уæлахезон бæрцæ.
Минеуæги т æкк æ бæрзондд æр
къæпхæн (бæрцæ) æвдесæг.
Эмоционал ьная
лексика
Слова, имеющие выраже нную
языковыми средствами
эм оциональную окраше нно сть.
Эмоционал
он ле ксикæ
Æвзаджы фæрæзтæй æвдыст
эм оционалон ахуырст цы
дзырдтæн ис, у ыдон.
Эмоцион ал
он
ле ксикæ
Æвзаги фæрæзнитæй æвдист
эм оционалон хурст ци дзурдтæн ес,
етæ.

66
Эпентеза
(от греч. epenth esis
‘klZ вка’)
= Вставка звуков. Появл ение в
сло_ по д влиянием
фонетич еских или
морфологических у словий звука,
отсутствова вшего в
первоначальной форме этого
слоZ.
Эпентезæ = Мырты баj^ Бæрæг
фон етикон кæнæ морфологон
уаjlu аххосæй дзырды
мидæг, раздæр дзы чи нæ уыд,
ахæм мыры фæзынд.
Эпентезæ = Мурти байвæрд æ. Бæрæг
фонетикон кенæ мо рфологон
уаjlb ангъосæй дзурди медæг æ,
раздæр си ка нæ адтæй, уæхæн м ури
фæззинд æ.
Эпитет
(от греч. epith eton
‘прилож ение ’)
Художественное, образное
определ ение.
Эпитет Аивадон, фæлгонцджын
бæрæггæнæн.
Эпитет АййеZ^hg фæлгонцгун
бæрæггæнæн.
Эпоним
(от греч. epōnymos
из epi ‘после ’ +
onyma ‘имя ’ -=
‘дающий сh_
имя ’)
Лицо, от имени которого
пр оизведено название народа,
страны, города и т.д. (напр имер:
Америго Веспуччи – Ам ерика,
Колумб – Колумбия, Яр ославль,
Владимир и т .д.).
Эпоним Адæмыхатты, бæстæйы,
горæты æ.а.д. ном кæй номæй
раaj^ уый. (Зæгъæм:
Америго Веспу ччи – Америкæ,
Колумб – Колумби, Ярослаev
Влад имир æ.а.д.).
Эпоним Адæмихатти, бæсти, горæти æ.у.и.
ном ке номæй раamj^c е.
(Зæгъæн: Ам ериго Веспуччи –
Америкæ, Колумб – Колу мби,
Ярославль, Владимир æ.у.и.).
Эсперанто
(от этом языке =
‘надеющийся ’)
Искусственный междунаро дный
язык, созданный в 1887 г.
Z ршавским врачом
Л.Л.Заменгофом на основе
ле ксики, общей для наиболее
ра спространенных еjhi_ йских
языков , отличающийся
легк остью слоhh[jZah\Zgby и
гра мматики.
Эсперанто Æппæтдунеон æрымысг æ
æвзаг. 1887 азы йæ æрхъуыды
кодта польш æйаг дохтыр
Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр
европæйаг æвзæгты лексикæйы
бынд урыл. Йæ хицæндзинад ис
дзырдарæзт æмæ
грамм атикæйы æнцондзинад ы.
Эсперанто Æппæтдуйнейон æримисг æ æвзаг.
1887 анзи ‘й æргъуди кодта
польшаг до хтир Л.Л.Заменгоф
сæйрагдæр е вропаг æвзæгти
ле ксики бундор æбæл. Æ
хецæндзийнадæ дзурдарæзт æма
грамм атики æнцондзийнади æй.
Этимология
(от греч.
etymol ogia из
etymon ‘истина,
осноgh_ значение
слоZ’ + logos
‘понятие, уч ение ’)
1. Раздел языкознания,
из учающий происхождение и
историю отдельных сло и
мо рфем. 2. Происхождение и
ист ория слоbfhjn_f.
Этимологи 1. Дзырдты æмæ морфемæты
раaj^ иртасæг хай
æвзагзонынады. 2. Дзыр дты
æмæ морфемæты раaj^.
Этимологи 1. Дзурдти æма морфемити
ра взурд æ æртасæг хай
æвзагзонунади. 2. Дзурдти æма
морфемити раamj^ æ.
Этимон
(от греч. etymon
‘истина, осно вное
значение сл оZ’)
Исходное слово (его
первон ачальная форма или
значение), от котор ого
произошло сущ ествующее в
соj_f_ghfyaud_ke ово.
Этимон Нырыккон æвзаджы дзырд
кæмæй раaj^ уыцы дзырд
(йæ райдиан формæ кæнæ
нысаниуæг).

Этимон Нуриккон æвзаги дзурд кæмæй
раamj^c еци дзурд (æ райдай æн
формæ кенæ нис анеуæг).

Этнонимы
(от греч. = ethnos
‘народ ’ + onyma
Названия народов, племен. Этнонимтæ Адæмыхæттыты нæмттæ. Этнонимт
æ
Адæмихæттæлти нæмттæ.

67
‘имя ’)
Язык 1. Система фонетических,
ле ксических и грамматических
средств, являющихся орудием
выражения мыслей, чувств,
волеизъявлений и служ ащая
Z жнейшим средством общения
людей. 2. Разновидность речи,
характеризующаяся теми или
иными стилистическими
пр изнаками. Книжный язык.
Ра згоhjguc язык. Поэтический
язык. Литерату рный язык.
Æвзаг Фонетикон, лексикон æмæ
грамматикон фæрæзты
си стемæ, хъ уыдытæ,
æнкъарæнтæ, фæндтæ
æвдисыны æмæ адæмты ‘хсæн
бастдзинады сæйрагдæр фæрæз.
2. Цаj^j стилистикон
миниуджытæй хайджын
ныхасы хуыз. Чиныджы æaZ]
Ныхасы æaZ] Поэтикон
æaZ]Ebl_j атурон æвзаг.
Æвзаг 1. Фонетикон, лексикон æма
грамматикон фæрæзнит и системæ,
гъудитæ, æнкъарæнтæ, фæндтæ
æвдесуни æма адæмти ‘хсæн
бастдзийн ади сæйрагдæр фæрæзн æ.
2. Циавæрдæр ст илистикон
минеугутæй хайгин нихаси хузæ.
Ки унуги æaZ] Нихаси æaZ]
Поэтикон æaZ] Лит ературон
æaZ].
Языкозн ание = Языковедение. Лингвистик а. Æвзагзоны
над
= Лингвистикæ. Æвзагзону
надæ
= Лингвистикæ.

ОСЕТИНСК О -РУССКИЙ СЛОВАРЬ
ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ ТЕРМ ИНОВ

Осетинский
Русский Иронский Дигорский
Абарæгон бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты
кæнæ домгæвазыгджын хъу ыдыйады
хæйтты ‘хсæн абарыны ахаст цы
бæттæгты фæрцы æвдыст цæуы, у ы-
дон.
Рабарæгон бæттæ гтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
домгæвазуггин гъудиади хæйтти
‘хсæн рабаруни р ахаст ци бæттæгти
фæрци æвдист цæуй, етæ.
Сопостаbl_evgu_kh юзы
Союзы, предназначенные для выражения
сопоставительных отношений между одн о-
родн ыми членами предложения и частями
сложноподчиненного пре дложения.
Абарст
Иу предметы æмхуызондзинад иннæ
предметимæ цы дзырд кæнæ разагъд
æвдисы, уый.
Рабарст
Еу предмети æмхузондзийнадæ иннæ
предмети хæццæ ци дзурд кенæ ра-
загъд æвдесуй, е.
Сраg_gb_
Слово или выражение, содержащее уп о-
добление одного пре дмета другому.
Абарстон здæхт
Абарст кæм ис, ахæм здæхт.
Раба рстон æздæх
Рабарст кæми ес, уæхæн æздæх.
Сраgbl_e ьный оборот
Оборот, выражающий сравн ение.
Аббреb атурæ
1. Дзырдбасты хæйтты фы ццаг
дамгъæтæй кæнæ мыртæй арæзт
дзырд: ЦИПУ < Цæгат Ирыстоны
паддзахадон уни_jkbl_l. 2. Цыбы р-
гонд дзырд: драмт еатр < драмон
театр.
Аббреb атурæ
1. Дзурдбасти хæйтти фиццаг да-
мугъатæй кенæ муртæй арæзт дзурд:
ЦИПУ < Цæгат Иристони паддза-
хадон уни_jkbl_l. 2. Цубу ргонд
дзурд: драмтеатр < драмон т еат р.
АббреbZl ура
(ит. abbre viatura < лат . brevis ‘кра ткий ’)
1. Слово, образованное названиями начал ь-
ных букв или начальными звуками элеме н-
тов слов осочетаний: СОГУ < Се_jh -
Осетинский государственный уни_jk и-
тет. 2. Сложносокращенное слоh дра м-
театр < драматич еский театр.
Абетæ
1. Алфаbl>Zf]tlZomuj]gg
чиныг, дамг ъуат.
Абетæ
1. Алфаbl 2. Дамугъатæ ахур кæну-
ни киунугæ, д амугъауат.
Азбука , букZjv
1. Алфаbl 2. Букварь , учебник для
начального обучения чтению и пис ьму.
Абзац
1. = Сырх рæнхъ – тексты фыццаг
рæнхъы ч ысыл æрбайст рахиз æрдæм.
2. Æххæст хъуыды чи æвдисы, те к-
сты у ыцы хай дыууæ сырх рæнхъы
æхсæн.
Абзац
1. = Сурх рæнгъæ – тексти фиццаг
рæнгъи æрбайст р ахесæрдæмæ.
2. Æнхæст гъуди ка æвдесуй, тексти
еци хай дууæ сурх рæнгъей æхсæн.
Абз ац
(от нем. Absatz из absetzen ‘отодв игать’)
1. = Красная строка – отступ вправо в нач а-
ле перhcklj оки какой -либо части текста.
2. Часть текста между двумя такими отст у-
пами, характеризующаяся относительной
законченн остью и единством смыслового
содерж ани я.
Абхазаг æaZ] Абхазаг æaZ] Абха зский язык

2
Абхазæгты (Абхазийы бынæттон
цæрджыты) æвзаг; абхазагау дзурын .
Генеалогион классификацимæ гæсгæ
хауы каdZaZ] æвзæгты мыггаджы
абхазаг -адыгъейаг къордмæ.
Абхазæгти (Абхазий бунæттон цæр-
гути) æвзаг; абхазагау дзорун . Генеа-
ло гион классифик ацимæ гæсгæ хауй
каdZaZ] æвзæгти муггаги абх азаг -
адæгъейаг къуармæ.
Язык абхазце коренного населения Абх а-
зии; гоhjblv по -абхазски . По генеалог и-
ческой классифик ации языков относится к
абхазо -адыгской группе каdZakdhc язык о-
вой семьи.
АZcjZ]заг
Авайрæгты (Дагъистаны цæрæг
адæмыхатты) æвзаг; авайрагау дз у-
рын . Генеалогион классиф икацимæ
гæсгæ хауы каdZaZ] æвзæгты мы гга-
джы дагъиста йнаг къордмæ.
АZcjZ]заг
Авайрæгти (Дагъистани цæрæг
адæмихатти) æвзаг; аZcjZ]Zm^ahjmg .
Генеалог ион классификацимæ гæсгæ
хауй каdZaZ] æвзæгти муггаги
дагъ истайнаг къуармæ.
АZjkdbcyaud
Язык аZjp_, одной из народностей Даг е-
стана; говорить по -аZjkdb . По генеалог и-
ческой кла ссификации языков относится к
дагестанской группе каdZ зской языков ой
семьи.
А_klcuзаг
Зороастризмы дины чиныг «Авестæ» -
йы рагонира йнаг æвзаг.
А_klbзаг
Зороастризми дини киунугæ «Ав е-
сти» рагон ирайнаг æвзаг.
А_klb йский язык
Древнеиранский язык, на котором написана
«Ав еста». Использовался в богослужении у
привер женцеahjh астризма.
Аlhjuguoklæ
Комкоммæ ныхас кæй у, уый цы дзы-
рдтæй фæзæгъы дзурæг кæнæ фыс-
сæг, уыдон.
Аlhjbgboklæ
Комкоммæ нихас ке ‘й, уой ци
дзурдтæй фæззæгъуй дзорæг кенæ
финсæг, етæ.
СлоZZт ора
Слова, указывающие на то, кому прина д-
лежит пр ямая речь.
Агглютин атиhgзæгтæ
Агглютинацийы фæрцы дзы рдивынад
цы æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты
алы аффикс дæр æвдисы æрмæст иу
грамматикон нысаниуæг. Кæс: Фле к-
тиhgзæгтæ.
Агглютин атиhgзæгтæ
Агглютинаций фæрци дзурд æййе-
вунадæ ци æвзæгти ес, е тæ; уæхæн
æвзæгти али аффикс дæр æвдесуй
æрмæст еу грамм атикон нисанеуæг.
Кæсæ: Флект ивон æa]l.
Агглютинативные яз ыки
Языки, которым присуще слоhbaf_g_gb_
путем аггл ютинации, т.е. каждый аффикс
служит для выраж ения только одного
грамматического значени я. См.: Флекти -
ные яз ыки.
Агглют инаци
Аффиксацийы хуыз; дзырдтæ æмæ
дзыр дты форм æтæ аразынæн дзырды
уидаг кæнæ бындурмæ иунысанон
аффикстæ куы бафтауынц, ахæм ма д-
зал.
Агглютин аци
Аффиксаций хузæ; дзурдтæ æма
дзурдти формит æ аразунæн дзу рди
уедагæ кенæ бун дормæ еун исанон
аффикс ку бафтаунцæ, уæхæн ма дзал.
Агглютин ация
(от лат. agglutinatio ‘приклеиZgb_ склеив а-
ние’)
Вид аффиксации; способ слоh - и форм о-
образования, при котором к корню или о с-
нове присоединяются однозначные ста н-
дартные аффи ксы.
Адстрат
Кæц ыдæр адæмыхаттæн се ‘взаджы
хицæн хæйттæ æндæр адæмы
æвзагмæ куы бацæуынц, иумæ иу ран
кæй цæрынц, кæнæ сыхагиуæг кæй
кæнынц, уый фæстиуæгæн, æвзаджы
ахæм фæзынд.
Адстрат
Кæцидæр адæмихаттæн се ‘вз аги
хецæн хæйттæ æндæр адæми æвзагмæ
ку бацæунцæ, еу рау æн ке цæрунцæ,
уой фæстеуæгæн, æвзаги уæхæн
фæззинд.
Адстрат
(от лат. ad ‘при, около’ и stratum ‘слой, пласт’)
Элементы одного языка, вошедшие в др у-
гой, в результате длительного сосуществ о-
вания данных языков на одной или сме ж-
ных территор иях.

3
Адыгъейаг æaZ г
Адыгъейæгты (Адыгъейы бынæттон
цæрджыты) æвзаг; адыгъейагау дз у-
рын . Генеал огион классификацимæ
гæсгæ хауы каdZaZ] æвзæгты мы гга-
джы абх азаг -адыгъейаг къордмæ.
Адæгъейаг æвзаг
Адæгъейæгти (Адæгъей бунæттон
цæргути) æвзаг; адæгъейагау дзорун .
Генеал огион к лассификацимæ гæсгæ
хауй каdZaZ] æвзæгти муггаги абх а-
заг -адæгъейаг къуармæ.
Адыге йский язык
Язык адыгейце коренного населения
Адыгеи; гоhjblv по -адыгейски . По гене а-
логической классификации языков отн о-
сится к абхазо -адыгской группе ка вказской
языковой с емьи.
Акустикæ
1. Физикæйы иу хай, мыры тыххæй
аху ырад. 2. Ныхасы акустикæ –
иумæйаг акустикæйы иу хай, ахуыр
кæны, мыр куыд фæзыны æмæ куыд
фæхъуысы, уый.
Акустикæ
1. Физики еу хай, мури туххæй ахура-
дæ. 2. Нихаси акустикæ – еумæйаг
акустики еу хай, ахур кæнуй, муртæ
кутемæй фæззиннунцæ æма куд
игъ усунцæ, уой.
Акустика
(от греч. akustikos ‘сл ухоhc)
1. Раздел физики, учение о зв уке. 2. Речевая
акустика – раздел общей акустики, из уча-
ющий структуру речевого сигнала, пр оцес-
сы образования и восприятия звуко в р ечи.
Акцент
1. Ца^ 2. Ныхасы хъæды хицæн-
дзинæдтæ. 3. Æцæгæлон æвзаджы
мыртæ хи æвзаджы æндæвдадмæ
гæсгæ раст нæ дз урын.
Акцент
1. Ца^ 2. Дзурдихатти хецæндзий-
нæдтæ. 3. Æцæгæлон æвзагбæл муртæ
хе æвзаги æндæвдадæмæ гæсгæ раст
нæ дзорун.
Акцент
(от лат. accentus ‘удар ение’)
1. Ударение. 2. Своеобразие в произнош е-
нии. 3. Неправильное произношение звуков
иностра нного языка под влиянием норм
родн ого языка.
Алайнаг æaZ]
Алайн æгты æвзаг; индоевропæйаг
æвзæгты мы ггаджы ирайнаг
æвзæгтæй иу.
Алайнаг æa аг
Алайн æгти æвзаг; индоевропаг
æвзæгти муггаги ира йнаг æвзæгтæй
еу.
Аланский язык
Язык алан; один из иранских языков инд о-
еjhi_ckdhcyaud овой семьи.
Алфаbl
Дамгъæтæ бæлвырд фæткмæ гæсгæ
æвæрд к æм сты, граф икон нысанты
ах æм æмбырдгонд.
Алфаbl
Дамугъат æ бæлвурд фæтк æмæ гæсгæ
æвæрд к æми æнц æ, гр афикон нисанти
уæхæн æмбурдгонд.
Алф аbl
(от греч. alphabetos , назZgb_ перuo^\mo букв
греч. алфаblZ alpha и beta , gh\ огреч. -=vita )
Совокупность графических знако (букв),
расположенных hij_^_e_gghfi оряд ке.
Англисаг æaZ]
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
гермайнаг къорды æвзæгтæй иу. Ацы
æвзагыл дзурынц Стыр Британи, И р-
ланди, Австрали, Цæгат Америкæйы
æ.а.д.
Англ исаг æaZ]
Индоевропаг æвзæгти муггаги ге р-
майнаг къу ари æвзæгтæй еу. Аци
æвзагбæл дзорунцæ Ус тур Британи,
Ирланди, Австрали, Цæгат Ам ерики
æ.у.и.
Англи йский язык
Один из германских языков индоевропе й-
ской языковой семьи. Распространен в В е-
ликобритании, Ирландии, Се_jghc Ам е-
рике, Австралии и т.д.
Ант онимтæ
Сæ лексикон нысаниуæг ных æй
ныхмæ сæвæрæн цы дзырдтæн ис,
уыдон; хауынц иу ныхасы хаймæ:
рухс – талынг, зымæгон – сæрдыгон,
бацæуын – рацæуын, размæ –
Ант онимтæ
Сæ лексикон нисанеуæг них æй
нихмæ райвæрæн ци дзурдтæн ес,
етæ; хаунцæ еу них аси хаймæ: рохс –
талингæ, зумæгон – сæрдигон, бац æун
– рацæун, размæ – фæстæмæ .
Антонимы
(от греч. anti ‘пр отив’ и onyma ‘имя’)
Слова с противоположными, но сопостав и-
мыми значениями; относятся к одной ча-
сти речи: свет – тьма, зимний – летний,
oh^blv – uoh^blv^h – после .

4
фæстæмæ .
Антропон им
Адæймаджы сæрма гонд ном лингви-
стик æйы иртас æн объекты хуызы.
Антропон им
Адæймаги сæрмагонд ном лингвист и-
ки æртас æн объекти хузи.
Антропоним
(от греч. ánthr ōpos ‘чел о_db onyma ‘имя’) =
Собст_ggh_ имя чело_dZ как объект лингви-
стического из учения.
Антропон ими
Адæймаджы сæрмагонд нæмтт ы (ан-
тропонимты) æмбырд .
Антропон ими
Адæймаги сæрмагонд нæмтт и (антр о-
понимти) æмбурд .
Антропон имия
(от греч. ánthr ōpos ‘чел о_db onyma ‘имя’)
Совокупность собственны х им ён людей
(антропон имов) .
Антропонимикæ
Антропонимт æ (адæймаджы сæрм а-
гонд нæмттæ) чи иртасы, онома-
стикæйы у ыцы хай.
Антропонимикæ
Антропонимт æ (адæймаги сæрмагонд
нæмттæ) ка æртасуй, он омастики еци
хай.
Антропон имика
(от греч. ánthr ōpos ‘чел о_db onyma ‘имя’)
Раздел ономастики, изучающий антроп о-
нимы (собственные имена л юдей).
Апостроф
Уæлрæнхъон нысан, иуæй -иу
æвзæгты дзы фæнысан кæнынц
хъæлæсоны р ахауд.
Апос троф
Уæлрæнгъон нисан, еуæй -еу æвзæгти
си фæннисан кæнунцæ гъæлæсони
рахаудт.
Апостроф
(от греч. apóstrophos ‘обращенный klhj ону’)
Надстрочный знак в виде запято й, обозн а-
чающий в некоторых языках пропуск гла с-
ной.
Арæзтон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны суб ъ-
ектон -объектон æмæ фадатон
ахастдзинæдтæ. Дзуапп дæтты фæр-
стытæн кæмæ? цæмæ? кæдæм?
кæдмæ?
Арæзтон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, амонуй суб ъ-
ектон -объектон æма фадуатон ра-
хастдзийнæдтæ. Дзуапп дæттуй фæр-
ститæн кæмæ? цæмæ? кум æ? кæдмæ?
Напраbl_evguci адеж
Кос_ggZy падежная форма, выражает
субъектно -объектные и обстоятельстве н-
ные отношения. В осетинском языке отв е-
чает на hijhku к кому? к ч ему? куда?
Араббаг æ aZ]
Семитаг æвзæгтæй иу. Ацы æвзагыл
дзурынц Ирак, Сири, Ливан, Кувейт,
Тунис, Алжир, Египет (Мысыр), М а-
рокко, Саудты Араb Иугонд Ара б-
баг Эмира тты æмæ æндæр бæстæты
цæрджытæ. Араббаг æвзагыл фыст у
Хъуыран – пысылмæтты дины сæйраг
чиныг.
Араббаг æaZ]
Семитаг æвзæгтæй еу. Аци æвзагб æл
дзорунцæ Ирак, Сири, Ливан, Кувейт,
Тунис, Алжир, Египет (Мисир), М а-
рокко, Саудти Араb?m]hg^:jZ[[Z]
Эм иратти æма æндæр бæстити цæр-
гутæ. Араббаг æвзагбæл финст æй
Хъуран – пусулмæнтти дини сæйраг
киунугæ.
Ара бский язык
Один из семитских языков. Распространен
в Ираке, Сирии, Ливане, Кувейте, Тунисе,
Алж ире, Египте, Марокко, Саудоkdhc
Араbb Объединенных Арабских Эмир а-
тах и др. На ара бском языке написан Коран
– глаgZydgb]Zfmkme ьман.
Арго
Искæцы социалон къорды ныха-
сых ъæд, жаргон. Да^`uluZj]h
Арго
Ескæци социалон къуари дзурдихатт,
жа ргон. Да]mlbZj]h.
Арго
(от франц. argot ‘язык в оро)
Речь какой -либо социальной группы, жа р-
гон. Воровское арго.
Артикл
Иуæй -иу æвзæгты – æххуысгæнæг
Артикл
Еуæй -еу æвзæгти – æнхусгæнæг
Артикль
(франц. article < лат. articulus ‘часть, ра здел’)

5
дзырд; фæамоны номдары граммат и-
кон катег оритæ: бæлвырд кæнæ
æбæлвырддзинад, æрд, нымæц,
хауæн.
дзурд; фæййамонуй номдари грамм а-
тикон категоритæ: бæлвурд кенæ
æбæлвурддзийнадæ, æрд æ, нимæдзæ,
хауæн.
В некоторых языках: служебное слоh п о-
казатель определенности или неопределе н-
ности, рода, числа и падежа существител ь-
ного.
Артикул яци
Дзурæн оргæнты архайд, мыртæ
дзургæйæ.
Артик уляци
Дзорæн оргæнти архайд, муртæ
дзоргæй.
Артикул яция
(от лат. artic uláre ‘ясно произн осить’)
Работа органов речи при произн есении
звуков.
Архаизм
Арæх кæмæй нал фæпайда кæнынц,
йæ бæсты ног дзырд к æй ф æзынд,
уый тыхх æй, ахæм зæронд дзырд.
Архаизм
Арæх кæмæй нæ бал фæппайда
кæнунцæ, æ бæсти н æуæг дзурд ке
фæззиндт æй, уой тухх æн, уæхæн
зæронд дзурд.
Архаизм
(от греч. archa îos ‘дре вний’)
Устаревшее слоh называющее сущес тву-
ющую реалию, но вытесненное из акти вно-
го употребления с инонимом.
Ассимил яци
Иу мыр иннæ мыры хуызæн куы
сccu кæрæдзимæ хæстæг кæй
лæууынц, уымæ гæсгæ .
Ассим иляци
Еу мур инней хузæн ку исуй,
кæрæдземæ хæстæг ке лæуунцæ,
уомæ гæсгæ.
Ассимил яция
(от лат. assimil ātio ‘уподобл ение, сходстh)
Уподобление одного звука другому при
близком сосе дстве.
Афон
Мивдисæджы грамматикон к атегори,
æвдисы архайды ахаст ныхасы афон-
мæ: и] ъуыд афон – архайд цыди ны-
хасы размæ, суинаг афон – архайд
цæудзæн н ыхасы фæстæ, нырыккон
афон – архайд цæуы ных асимæ иу
рæстæг.
Афонæ
Мивдесæги грамматикон категори,
æвдесуй архайди рахаст нихаси
афон æмæ: е] ъуд афонæ – архайд
цудæй ни хаси размæ, ису йнаг афонæ
– архайд цæудзæнæй нихаси фæсте,
нуриккон афонæ – архайд цæуй них а-
си хæццæ еу рæстæг.
Время
Грамматическая категория глагола, соотн о-
сящая действие с моментом речи: проше д-
шее j_fy – до момента речи, будущее j е-
мя – после момента речи, настоящее j е-
мя – с dexq_gb_ff омента речи.
Аффикс
Дзырдæн йæ лексикон æмæ грамм а-
тикон нысаниуæг цы æххуысгæнæг
хай (морфемæ) а ивы, уый. Аффикс-
тæм хауынц: разæфтуан (пр ефикс),
фæсæфтуан (суффикс), кæрон (флек-
си).
Аффикс
Дзурдæн æ лексикон æма грамм ати-
кон нисанеуæг ци æнхусгæнæг хай
(морфемæ) раййеmc е. Аффикстæмæ
хаунцæ: разæфтауæн (префикс),
фæсæфтауæн (су ффикс), кæрон
(флекси).
Аффикс
(от лат. affixus ‘прикрепле нный’)
Служебная часть слова (морфема), изм е-
няющая лексическое или грамматическое
зн ачение слова. К а ффиксам относятся:
приставка (префикс), суффикс, окончание
(фле ксия).
Ахæсгæ нысаниуæг
Дзырдæн й æ комкоммæ нысани-
уæджы бы ндурыл чи фæзыны, ахæм
уæлæмхасæн нысаниуæг.
Рахæсгæ н исанеуæг
Дзурдæн æ комкоммæ нисанеуæги
бундорб æл ка фæззиннуй, уæхæн
уæлæнхасæн нис анеуæг.
Переносное знач ение
Производное (вторичное) значение слова,
h зникшее на базе прямого.

6
Ахастæ^bk]fbg огонтæ
Миногон цы предметы номæй арæзт
æрцыд, у ыцы предметы ахаст æндæр
предметмæ. Кæс: Миниуæгæ^bk]
миногонтæ.
Рахастæ^ есæг минеуæгонтæ
Минеуæгон ци предмети номæй
арæзт æрцудæй, еци предмети рахаст
æндæр предметмæ. Кæсæ: Мине-
уæгæ^_k]fbg_m]hgl.
Относительные имена прилагател ь-
ные
Разряд сло назыZxsbo признак через
отн ошение к предмету. См.: Качественные
имена прилаг ательные.
Æбæлuj^ghfbæг
Бæлвырд чи ис, фæлæ бæрæггонд та
чи нæу, уыцы пре дмет, цæсгом кæнæ
миниуæг æвдисæг номивæг.
Æбæлmj^ghf_æг
Бæлвурд ка ‘й, фал бæрæггонд ба ка
нæй, еци предмет, цæсгон кенæ мине-
уæг æвдесæг н омевæг.
Неопределенное местоим ение
Ме стоимение, назыZxs__ имеющийся, но
неопред еленный предмет, лицо, признак.
Æбæлuj^pk]hfotm ыдыйад
Æбæлвырд ад æймаджы а рхайд
æвдыст к æм ц æуы, ф æлæ уыцы ар-
хай æг чи у, уый загъд к æм не ‘рц æуы,
ах æм иув æрсыг мивдис æгон хъу ы-
дыйад.
Æбæлmj^pk]hf]tm^bZ^æ
Æбæлвурд ад æймаги а рхайд æвдист
кæми ц æуй, фал еци архай æг ка ‘й,
уой загъд к æми не ‘рц æуй, у æхæн
еув æрсуг мивдес æгон гъудиад æ.
Неопределенно -личное пре дложение
Вид односостаgh]h глагольного предл о-
жения, в котором передается действие н е-
определенного лица, но само лицо в пре д-
ложении не назв ано.
ÆZklotj
Адæймаджы æнкъарæнтæ æмæ
зæрдæйы уаг цы ныхасы хай æвдисы,
уый. Æвастхъæртæ нæ ивынц, фæр-
стытæн дз уапп нæ дæттынц, нæ
вæййынц хъуыдый ады уæнгтæ.
ÆZkl]tj
Адæймаги æнкъарæнтæ æма зæрди
уагæ ци н ихаси хай æв десуй, е.
Æвастгъæртæ не ‘ййевунцæ, фæр-
ститæн дзуапп нæ дæттунцæ, нæ
фæуунцæ гъ удиади иуæнгтæ.
Междометие
Часть речи, служащая для выражения
чувств и волеuo побуждений. Междом е-
тия не изменяются, не отвечают на вопр о-
сы, не являются членами предлож ения.
Æв зæгты генеалогион класс и-
фик аци
Дунейы æвзæгты дих мыггæгтыл æмæ
къор дтыл сæ равзæрдмæ гæсгæ.
Æa]lb генеалогион класс и-
фикаци
Дуйней æвзæгти дех муггæгтæ æма
къу æрттæбæл сæ раamj^f]k].
Генеалогическая классификация
языков
Группировка языков мира в язы ковые с е-
мьи на основании общности происхожд е-
ния, родственных сya_cf ежду ними.
Æa]lu типолог ион класс и-
фикаци
Æвзæгты морфолог ион классификаци
– грамм атикон формæтæ аразыны
хицæндзинæдтæ æмæ фæрæзтæм
гæсгæ æвзæгты дих. Хицæн кæнынц
флект ивон, агглютинат ивон, аморфон
æмæ полиси нтетикон æвзæгтæ.
Æa]lb типолог ион классиф и-
каци
Æвзæгти морфолог ион классификаци
– грамм атикон формитæ аразуни
хецæндзийнæдтæ æма фæрæзнитæмæ
гæсгæ æвзæгти дех. Хецæн кæнунцæ
фле ктивон, агглютинативон, аморфон
æма п олисинтетикон æ взæгтæ.
Типологическая классификация
яз ыков
= Морфологическая классифик ация языков
– деление языков на группы, основанное на
различиях и способах образования грамм а-
тических форм. Выделяются языки: фле к-
тивные, агглютинативные, аморфные и п о-
лисинтетич еские.
ÆaZ]
1. Фонетикон, лексикон æмæ грамм а-
тикон фæрæзты системæ, хъуыдытæ,
æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдисыны æмæ
ÆaZ]
1. Фонетикон, лексикон æма грамм а-
тикон фæрæзнити системæ, гъудитæ,
æнкъарæнтæ, фæндтæ æвдесуни æма
Язык
1. Система фонетических, лексических и
грамматических средств, являющихся ор у-
дием выражения мыслей, чувств, волеиз ъ-

7
адæмты ‘хсæн бастдз инады
сæйрагдæр фæрæз. 2. Цавæрдæр ст и-
листикон миниуджытæй хайджын
ныхасы хуыз. Чиныджы æaZ] Н ы-
хасы æaZ] Поэтикон æaZ] Лит е-
ра турон æвзаг.
адæмти ‘хсæн бастдзийнади
сæйрагдæр фæрæзн æ. 2. Циавæрдæр
стилистикон минеугутæй хайгин н их-
аси хузæ. Киун уги æвзаг. Нихаси
æaZ]Ihwlbdhg æaZ]E итературон
æaZ].
явлений и служащая важнейшим средством
общения л юдей. 2. Разновидность речи,
характеризующаяся теми или иным и ст и-
листическими признак ами. Книжный язык.
Разгоhjguc язык. Поэтический язык. Ли-
терату рный язык.
ÆaZ]ahgugZ^
= Лингвистикæ.
ÆaZ]ahgmgZ^æ
= Лингвистикæ.
Языкозн ание
= Языковедение. Лингвистика.
ÆaZ^`udантитатиhgZg ализ
Æвзаг статистикон мадзæлтты фæрцы
иртасын.
ÆaZ]bdантитат иhgZgZeba
Æвзаг статистикон мадзæлтти фæрци
æртасун.
КZglblZlb вный анализ языка
(от нем. quantitativ < лат. quantitatas ‘количе-
стh)
Статистический метод исследов ания языка.
ÆbiiZc^hgfotekhglæ
Сæ дзургæйæ уæлдæф рац æуыны
размæ артикуляцигæнæг оргæнтæ куы
бангом вæййынц, у æд афт æмæй цы
æмхъæлæсонт æ фæзæгъ æм, уыдон.
Æ_iiZc^hgf]tekhglæ
Сæ дзоргæй уæлдæф рац æуни размæ
артикуляцигæнæг оргæнтæ ку ба нгон
унцæ, у æд уотем æй ци
æмгъæлæсонт æ фæззæгъ æн, ет æ.
Смычные с огл асные
Согласные, при произнесении к оторых
имеет место смычка артикулирующих о р-
ганов на пути выдыха емого воздуха.
Æддагбынатон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны
пре дметы бынат искæуыл (истæуыл)
æмæ дзуапп дæтты фæрстытæн
кæуыл? цæуыл?
Æндагбунатон хауæн
Фæ рсаг хауæни формæ, амонуй пре д-
мети б унат ескæбæл (естæбæл) æма
дзуапп дæттуй фæрститæн кæбæл?
цæбæл?
Внешне -местный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, указывающая
на местонахождение предмета на повер х-
ности кого -либо (чего -либо). Отвечает на
вопросы на ком? на чем?
Æдзæугæ ми^bk]
Комкоммæ æххæстгæнæн цы мив-
дисæджы дæлбар нæй бакæнæн,
ахæм. Кæс: Цæугæ мивдисæг.
Æдзæугæ ми^_k]
Комкоммæ æнхæстгæнæн ци
мивдесæги дæлбарæ нæййес
бакæнæн, уæхæн. Кæсæ: Цæугæ
ми^_k].
Неперехо дный глагол
Глагол, который не может и меть при себе
прямого д ополнения.
Æзылангон
Хъæлæсы уаг æй иппæрд, йæ
дзургæйæ хъæлæс нæ архайы. Æзы-
лангон æмхъæлæсон. Абар: Зылангон
æмхъæлæсон.
Æзæллангон
Гъæлæси уаг æй епп æрд, æ дзоргæй
гъæлæс нæ архайуй. Æзæллангон
æмгъæлæсон. Рабарæ : Æзæллангон
æмгъ æлæсон.
Глухой
Лишенный голосоh]h тона, производимый
органами речи без участия голоса. Глухой
согласный . Ср.: Звонкий согла сный.
Æзылангонад
Зылангон æмхъæлæсоны р ахызт йе
‘мкъай æзылангон æмхъæлæсонмæ
бæрæг уаjlu.
Æзæллангойнадæ
Зæллангон æмгъæлæсон и р ахизт е
‘мкъай æзæллангон æмгъæлæсонмæ
бæрæг уаjlb.
Оглушение
Переход звонкого согласного в соответ-
ствующий глухой в определенных положе-
ниях.
ÆлZkgghfb\ джытæ
Исчи кæнæ исты кæй у к æнæ цæй у,
уый æвдис æг номивджыт æ.
ÆлZkgghf_гутæ
Еске кенæ ест и ке æй, уой æвдесæг
номе]ml.
Притяжательные местоим ения
Местоимения, выражающие принадле ж-
ность кого -то или чего -то кому - или ч ему -

8
нибудь.
Æмарæзт
Сæйраг дзырд дæлбар дзырды бæрæг
хауæны æвæрын куы ф æдомы, у æд
ахæм бастдзинады хуыз дзы рдбасты
мидæг.
Æма рæзт
Сæйраг дзурд дæлбарæ дзурди бæрæг
хауæни æвæрун ку ф æддомуй, у æд
уæхæн бастдзийнади хузæ дзу рдбасти
медæг æ.
Упраe_gb_
Вид сyab в слоhkhq_lZgbb при котором
гла вное слоh требует от заbkbfh]h слова
определенной падежной фо рмы.
Æмбаст
Дзы рдбасты х æйтты ‘хсæн сæйраг
дзырд дæлбар дзырды бæрæг
нымæцы, хауæны æмæ æрды (кæд
æрды категори уыцы æвзаджы ис,
уæд) æвæрын куы ф æдомы, домг æ
бастдз инады ах æм хуыз.
Æмбаст
Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн сæйраг
дзурд дæлбар æ дзурди бæрæг
нимæдзи, хауæни æма æрди (кæд æр-
ди кат егори еци æвзаги ес, уæд)
æвæрун ку ф æддомуй, домгæ
баст дзийнади у æхæн хузæ.
Согласов ание
Вид подчинительной сyab между комп о-
нентами слоhkhq_lZgby при котором з а-
висимое слоh согласуе тся с глаguf в
числе, падеже и роде (если он имеется в
данном я зыке).
Æмбырдон номдартæ
Предметты æмбырдгонд цы ном-
дартæ фе^bkugp уыдон. Зæгъæм:
фæси^^aueeZ дhdZlmj.
Æмбурдон номдартæ
Предметти æмбурдгонд ци номдартæ
фе^_kmgp етæ. Зæгъæн: фæсе^
дзиллæ, а дhdZlmj.
Собирательные имена существ и-
тельные
Имена существительные, которые назыв а-
ют соhdmighklb предметов. Напр.: мол о-
дежь, народ, адhdZl ура.
Æмрæстæг (синхрони)
Æвзаджы фæзындтыты уæвынад у ы-
цы иу дуджы. Кæс: Фæсрæстæг (диа-
хр они).
Æмрæстæг (синхрони)
Æвзаги фæззиндтити уйнадæ еци еу
доги. Кæсæ: Фæсрæстæг (диахрони).
Синхрония
(от греч. synchronos ‘соj_f_ нный’)
Сосуществование языковых явл ений в одну
эпоху. См.: Диахрония.
Æмхасæн
Номдарæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм
бæрæггæнæн.
Æнхасæн
Номдарæй загъд ка ‘рцæуй, уæхæн
бæрæггæнæн.
Приложение
Определен ие, выраженное именем суще-
ствительным.
Æмхуызонад
Кæс: Ассимиляци.
Æмхузонадæ
Кæсæ: Ассимиляци.
Уподобление
См .: Ассимиляция.
Æмхъæлæсон мыртæ
Хъæлæс æмæ сыбыртт кæнæ æрмæст
сыбырттæй раa æрг æ ныхасы мыртæ.
Æвиппайдон æмхъæлæсонтæ.
Зых ъхъырон æмхъæлæсо нтæ. Зылан-
гон æмæ æзылангон æмхъæлæсонтæ.
Хъæбæр æмæ фæлмæн
æмхъæлæсонтæ.
Æмгъæлæсон муртæ
Гъæлæс æма сибиртт кенæ а йдагъ си-
бирттæй раamj] æ нихаси муртæ.
Æвеппайдон æмгъæлæсонтæ.
Зихъ ирон æмгъæлæсонтæ. Зæллангон
æма æзæллангон æмгъæлæсонтæ.
Хъæбæр æма фæл мæн
æмгъæлæсонтæ.
Согласные зв уки
Звуки речи, образуемые гол осом и шумом
или только шумом. Смычные согласные.
Щелевые согласные. Звонкие и глухие с о-
гласные. Т_j^u_bfy]db_kh]eZ сные.
Æнæбæттæг бастдз инад
Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты
кæнæ æнæбæттæг вазыгдж ын хъу ы-
Æнæбæттæг бастдзи йнадæ
Гъудиади æнхуз æн иуæнгти кенæ
æнæбæттæг вазуггин гъ удиади
Бесс оюзная сyav
Связь однородных членов пре дложения
или частей бессоюзного сложного предл о-

9
дый ады хæйтты бастдзинад æрмæст
интон ацийы фæрцы, æнæ бæттæгтæй.
хæйтти бастдзийнад æ æрмæст инт о-
наций фæрци, æнæ бæттæгтæй.
жения п осредством интонации, без помощи
со юзов.
Æнæи]^auj^læ
Сæ грамматикон формæ æдзух
иухуызон цы дзырдтæн вæййы, у ы-
дон.
Æнæййе]^amj^læ
Сæ грамматикон формæ еудадзуг дæр
еух узон ци дзурдтæн фæууй, етæ .
Неизменяемые сл оZ
Слова, выступающие всегда в одной и той
же граммат ической форме.
Æнæудон номдартæ
Æдзард æрдзы предметтæ амонæг
дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион
категори.
Æнæуодон но мдартæ
Æдзард æрдзи предметтæ амонæг
дзурдтæ. Æй еудадзугон морфоло-
гион категори.
Неодушеe_ggu_ имена существ и-
тельные
Разряд слов, которые назыZxl предметы
неживой природы. Постоянная морфолог и-
ческая кат егория.
Æнæххæст хуыз
Кæс: Ми^bk^`uomua.
Æнæнхæст хузæ
Кæсæ: Мивдесæги хузæ.
Несо_jr_ нный b^
См.: Вид глагола.
Æнæххæст хъуыды йад
Йæ хъу ыдымæ гæсгæ базонæн кæмæн
вæййы, уыцы искæцы уæнг цу хгонд
кæм æрцæуы, ахæм дывæрсыг кæнæ
иувæрсыг хъуыдыйад. Цу хгонд уæнг
æнцон базонæн вæййы, разæй цы
хъуыдыйад лæууы, кæнæ а рхайд цы
фадæтты фæцæуы, уыдонмæ гæсгæ.
Æнæххæст хъуыд ыйæдтæ арæх
фембæлынц диалогы. Кæс: Æххæст
хъу ыдыйад.
Æнæнхæст гъудиадæ
Æ гъудимæ гæсгæ базонæн кæмæн
фæууй, уæхæн ескæци иуонг цохгонд
кæми æрцæуй, еци дувæрсуг кенæ
еувæрсуг гъудиадæ. Цохгонд иуонг
æнцон б азонæн фæууй, разæй ци
гъудиадæ лæууй, кенæ а рха йд ци
фадуæтти фæцæуй, уонæмæ гæсгæ.
Æнæнхæст гъудиæдтæ арæх
фембæлунцæ диалоги. Кæсæ:
Æнхæст гъудиадæ.
Неполное предл ожение
ДmkhklZ\gh_ или односоставное предл о-
жение, в кот ором пропущен структурно
необходимый член, легко восстанавлива е-
мый из контекста ил и ситуации. На пр о-
пуск глаgh]h или втор остепенного члена
указывает нарушенная си нтаксическая
сyav между членами предложения. Непо л-
ные предложения часто встречаются в ди а-
логе . См.: Полное предлож ение.
Æнæхъæрон хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз й æ эмоци оналон
ахуырстмæ гæсгæ. Хъæрон хъуы-
дыйадæй хъауджыд æр, эмоци оналон
æгъдауæй ахуырст нæу.
Æнæгъæрон гъудиадæ
Гъудиади хузæ эмоци оналон хурстмæ
гæсгæ. Гъæрон гъудиадæй
игъаугид æр, эмоционалон æгъдауæй
хурст нæй.
НеhkdebpZl_evgh_ij_ дложение
Тип предложения по эмоц иональной
окр аске , лишенный , в отличие от восклица-
тел ьного , эмоциональной окрашенности.
По цели высказывания это может быть по-
вес твовательное, побудительное или во-
прос ительное предлож ение.
Æнæцæсгом ми^bk]
Йæхи ‘гъдауæй цы архайд æрцæуы
кæнæ цы уав æр с æaæры (æрдзы
фæзындтæ, адæймаджы физикон
кæнæ психикон уаj  уый амонæг
ми вдисæг.
Æнæцæсгом ми вдесæг
Æхе ‘гъдауæй ци архайд æрцæуй
кенæ ци уаj ис æвзуруй (æрдзи
фæзиндтæ, адæймаги физикон кенæ
пс ихикон уаj  уой амонæг
мивдесæг.
Безличный гл агол
Глаго л, который назыZ_l явления прир о-
ды, физическое или психическое состояние
чело_dZ т.е. такое действие или состо я-
ние, которое возникает как бы само по с е-
бе.
Æнæцæсгом хъу ыдыйад Æнæ цæсгом гъ удиадæ Безличное предл ожение

10
Иувæрсыг мивдисæгон хъуыдыйады
хуыз, архайд дзы а рхайæгимæ баст
нæ вæййы.
Еувæрсуг мивдесæгон гъудиади хузæ,
архайд си архайæги хæццæ баст нæ
фæууй.
Вид односостаgh]h глагольного предл о-
жения, в котором переданное действие (с о-
стояние) не сyaZgh с действующим лицом
(пре дметом).
Æнæца^hgot æлæсонтæ
Лæмæгъдæр хъæлæсы уагæй цы
хъæлæсон мыртæ фæдзурæм, уыдон.
Кæс: Ца вдон хъæлæсонтæ.
Æнæца^hg]tekhglæ
Лæмæгъдæр гъæлæси уагæй ци
гъæлæсон муртæ фæдздзорæн, етæ.
Кæсæ: Ца вдон гъæлæсонтæ.
Безударные гла сные
Гласные, произносимые с меньшей выд е-
лит ельной силой, несколько короче. См.:
Уда рные гласные.
Æппæрццæг номив джытæ
Фарстон номивджытæй арæзт номив-
джытæ, ис сын æппæрццæг нысани-
уæг.
Идæнцон номе вгутæ
Фарстон номе]mlc арæзт н о-
мевгутæ, ес син ид æнцон нисанеуæг.
Отрицательные местоим ения
Местоиме ния, образованные от вопрос и-
тельных местоимений и передающие отр и-
цательное зн ачение.
Æрбайст
Æвзæгты бастдзинады фæрцы иу
æвзагæй иннæмæ хаст эл емент.
Æрбайсгæ дзырд.
Æрбайст
Æвзæгти бастдзийнади фæрци еу
æвзагæй иннемæ хаст эл емент.
Æрбайсгæ дзурд.
Заим стh\ ание
Элемент, перенесенный из одного языка в
др угой в результате языковых контактов.
Заимстhанное сл оh.
Æргомон здæхæн
Мивдисæг æвдисы, а рхайд кæд цыд,
цæуы кæнæ цæудзæн, уый.
Æргомон æздæхæн
Мивдесæг æвдесуй, а рхайд кæд
цудæй, цæуй кенæ цæудзæнæй , уой.
Изъяbl_evgh_gZdehg ение
Глагол указывает на действие, которое
происходило, происходит или будет прои с-
ходить.
Æрд
Номдары грамматикон кат егори
иуæй -иу æвзæгты. Алы æвзæгты у ы-
цы дих дзинад иухуызон нæу: зæгъæм,
уыры ссаг æвзаджы - нæлмыггаг,
сылмыгга г æмæ астæуккаг мыггаджы
номдартæ; франц узаг æвзаджы –
нæлмыггаг æмæ сылмы ггаджы ном-
дартæ.
Æрдæ
Номдари грамматикон катег ори еуæй -
еу æвзæгти. Али æвзæгти еци дех-
дзийнадæ еух узи нæй: зæгъæн, урус-
саг æвзаги - нæлмуггаг, силму ггаг
æма астæуккаг муггаги номда ртæ;
фра нцузаг æвзаги – нæлмуггаг æма
силмуггаги номдартæ.
Род
Грамматическая категория в некоторых
языках, характеризующая имя существ и-
тельное как о тносящееся к одному из трех
классо – мужскому, женскому или сре д-
нему (например, в ру сском языке) или к
одн ому из дmo классов – мужскому или
женскому (например, во французском яз ы-
ке).
Æрхæцæн нысæнттæ
Хъуыдыйадæн йæ инт онацион ныв,
йæ арæзты хицæндзинæдтæ æмæ
хицæн хæйттыл к æй ф æрцы дихгонд
цæуы, уыцы графикон нысæнттæ.
Æрхæцæн нысæнттæм хауынц:
стъæлф, къæдз ыг, дыстъæлф, тире,
фарсты нысан, хъæры н ысан,
бирæстъæлфыг, стъæлф къæдзы-
гим æ, къæлæттæ, дыкъæдзыгтæ.
Æрхуæцæн нисæнттæ
Гъудиадæн æ интонацион хуз æ, æ
арæзти хецæндзийнæдтæ æма, хецæн
хæйттæбæл ке ф æрци дехгонд цæуй,
еци гр афикон нисæнттæ. Æрхуæцæн
нисæн ттæмæ хаунцæ: стъæлфæ,
къæдзуг, дустъæлфæ, тире, фарсти
нисан, гъæри нисан, берæстъæлфуг,
стъæлфæ къæдзуги х æцц æ,
къæлæттæ, дукъæдзугтæ.
Знаки преп инания
Графические знаки, с пом ощью которых
оформляется текст: происходит членение
текста на предложения, пе редаются ос о-
бенности строения предложения, его инт о-
национный р исунок. К знакам препинания
отн осятся: точка, запятая, дh_lhqb_ тире,
вопросител ьный знак, восклицательный
знак, многоточие, точка с з апятой, скобки,
кавычки.

11
Æфтыдад
Æрмæст хъуыдыйы фæрцы
домгæбастдзинады хуыз.
Æфтудадæ
Æрмæст гъудий фæрци
домгæбастдзийнади хузæ.
Примык ание
Вид подчинительной сyabihkfukem.
Æхсæнадон æaZ]
1. Æххуысгæнæн аразгæ æвзаг нац и-
ты ‘хсæн бастдзинæдты мидæг пайда
кæнынæн. 2. Бирæ бæстæты адæмтæ
нац иты ‘хсæн бастд зинæдты цы
æвзагæй пайда кæнынц, уый. = Дун е-
он æaZ].
Æхсæнадон æaZ]
1. Æнхусгæнæн аразгæ æвзаг н ацити
‘хсæн бастдзийнæдти медæг æ пайда
кæнунæн. 2. Берæ бæстити адæмтæ
нац ити ‘хсæн бастдзийнæдти ци
æвзагæй пайда кæнунцæ, е. = Дуйне у-
он æaZ].
Междунаро дный язык
1. Искусственный вспомогательный язык,
предлагаемый как средство межнационал ь-
ного общения. 2. Язык, используемый
народами многих стран как средство меж-
национального общ ения. = Мироhcyaud.
Æххæст хуыз
Кæс: Ми^bk^`uomua.
Æнхæст хузæ
Кæсæ: Мивдесæ ги хузæ.
Со_jr_ нный b^
См.: Вид глагола.
Æххæст хъу ыдыйад
Хъуыдыйады уæнгт æ цухгонд к æм не
‘рцæуынц, ахæм дывæрсыг кæнæ
иувæрсыг хъуыдыйад. Кæс:
Æнæххæст хъу ыдыйад.
Æнхæст гъудиадæ
Гъудиади иу æнгт æ цохгонд к æми не
‘рцæунц æ, у æхæн дувæрсуг кенæ
еувæрсуг гъудиадæ. Кæсæ:
Æнæнхæст гъудиадæ.
Полное предлож ение
ДmkhklZ\gh_ или односоставное предл о-
жение, структ ура которого не нарушена
пропуском членов предложения. См.: Не-
полное предлож ение.
Æххæстгæнæн
Хъуыдыйады фæрссаг уæнг архайæг
об ъект кæнæ миниуæджы ны сани-
уæгимæ. Арæхдæр в æййы н омы
фæрссаг хауæны хуызы. Комкоммæ
æххæстгæнæн. Фæрссаг
æххæстгæнæн.
Æнхæстгæнæн
Гъудиади фæрсаг иуонг архайæг об ъ-
ект кенæ минеуæги нис анеуæги
хæццæ. Арæхдæр ф æууй номи фæрсаг
хауæни х узи. Комкоммæ
æнхæстгæнæн. Фæрсаг
æнхæстгæнæн .
Допо лнение
Второстепенный член предложения со зн а-
чением объекта действия или признака,
выраженный обычно кос_ нным падежом
имени. Прямое дополнение. Кос_ggh_ д о-
полн ение .
Æххуысгæнæг ми вдисæг
Иннæ дзырдты форм æтим æ иумæ в а-
зыгджын (аналит икон) хуызтæ
ара зынæн цы мивдисæгæй пайда
кæнынц, уый.
Æнхусгæнæг ми вдесæг
Иннæ дзурдти формити хæццæ еумæ
вазуггин (аналитикон) хузтæ ар азу-
нæн ци мивдесæгæй пайда кæнунцæ,
е.
Вспомогательный гл агол
Глагол, употребляющийся в сочетании с
формами др угих слов для образования
сложных (аналитич еских) форм.
Æххуысгæнæг ныхасы хæйттæ
Хицæн лексикон нысаниуæг цы дзы-
рдтæн нæй æмæ нысанхæссæг н ыхасы
хæйтты ‘хсæн бастдзинæдтæ цы дзы-
рдтæ æвдисынц, у ыдон.
Æнхусгæнæг них аси хæйттæ
Хецæн лексикон нисанеуæг ци
дзурдтæн нæййес æма нисанхæ ссæг
нихаси хæйтти ‘хсæн бастдзийнæдтæ
ци дзурдтæ æвдесунц æ, етæ.
Служебные части речи
Слова, не имеющие самостоятельного ле к-
сического значения и служащие для об о-
значения отношений между знаменател ь-
ными частями речи.
Бабæтгæ б астдзинад
Синтаксисон æгъдау æй æмбар
иуæгты (дзырдты кæнæ хъуы-
дыйæдты) ‘хсæн б астдзинад.
Бабæтгæ бастдзи йнадæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ
еуæгти (дзурдти кенæ гъ удиæдти)
‘хсæн бастдзийнадæ.
Сочинител ьная сyav
Связь между синтаксически раghijZ\g ы-
ми единицами (словами или предложени я-
ми).

12
Бабæтгæбастдзинады бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар
иуæгтæ (хъу ыдыйады æмхуызон
уæнгтæ, бабæтгæвазыгджын хъу ы-
дыйады хæйттæ) кæрæдзийыл цы
дзырдты фæрцы баст цæуынц, уыдон.
Сæ нысаниуæгмæ гæсгæ вæййынц:
иугæнæг, ныхмæj^u дихон æмæ
бафтауыны бæт тæгтæ.
Бабæтгæбастдзийнади
бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ
еуæгтæ (гъ удиади æмхузон иуæнгтæ,
бабæтгæвазуггин гъ удиади хæйттæ)
кæрæдзебæл ци дзурдти фæрци баст
цæунцæ, етæ. Сæ нисанеуæгмæ гæсгæ
фæуунцæ: еугæнæг, нихмæj^b д е-
хон æма бафтауни бæттæгтæ.
Сочинител ьные союзы
Союзы, служащие для связи синтаксически
раghijZ вных единиц (однородных членов
предложения, частей сложносочиненного
предложения). По знач ению они делятся на
союзы соединительные, протиbl_evgu_
разделительные и присоедин ительные .
Ба бæтгæZau]^`ugotmu^u йад
Йæ хæйттæ бабæтгæбастдзин ады
бæттæгтæй баст кæмæн сты, ахæм
вазыгджын хъу ыдыйад.
БабæтгæZam]]bg]tm^ иадæ
Æ хæйттæ бабæтгæбастдзи йнади
бæттæгтæй баст кæмæн æнцæ, уæхæн
вазуггин гъудиадæ.
Сложносочиненное предл ожение
Сложное предлож ение, части которого с о-
единены между собой сочинительными
союзами.
Баj]æ
Грамматикон æгъдауæй ран ыхасы
æндæр хæйттимæ баст чи нæу, ахæм.
Байj]æ
Грамматикон æгъдауæй ран ихаси
æндæр хæйтти хæццæ баст ка нæй,
уæхæн.
Вh^guc
Грамматически не сyaZgguc с д ругими
частями высказыв ания.
Баj]^auj^
Хъуыдыйады мидæг инн æ дзырдтимæ
грамм атикон æгъдауæй баст чи нæу,
ахæм дзырд; хъуыдыйады уæнгыл
нымад нæ цæуы.
Байj]^amj^
Гъудиади медæг æ инн æ дзурдти
хæццæ грамм атикон æгъдауæй баст
ка нæй, уæхæн дзурд; гъу диади иу-
онгбæл н имад нæ цæуй.
Вh^gh_ke оh
Слово, грамматически не сyaZggh_ с др у-
гими слоZfb в предложении, не явля юще-
еся членом предлож ения.
Баj]dhgkljm кцитæ
Хъуыдыйадмæ уæлæмхасæн фип-
пайнæгтæ кæнæ йæ хицæн дзыр дты
хуыздæр бамб арыны тыххæй цы дзы-
рдтæ, дзырдбæстытæ, хъуыдыйæдтæ
бахæссынц, уыдон.
Байj]dhgkljm кцитæ
Гъудиадæмæ уæлæнхасæн феппай-
уйнæгтæ кенæ æ хецæн дзур дти
хуæздæр балæдæруни туххæй ци
дзурдтæ, дзурдбæститæ, гъудиæдтæ
бахæссунцæ, етæ.
Встаgu_dh нструкции
Слова, сочетания и предложен ия, вносящие
дополн ительные замечания в предложение
или поясняющие о тдельное его слоh.
Баj]otm ыдыйад
Хъуыдыйады мидæг грамматикон
æгъдауæй хъу ыдыйады уæнгтæй
иуимæ дæр баст чи нæу, ахæм хъу ы-
дыйад.
Байj]]tm^ иадæ
Гъудиади медæг æ грамматикон
æгъдауæ й гъудиади иуæнгтæй е уей
хæццæ дæр баст ка нæ й, уæхæн
гъудиадæ.
Вh^gh_ij_^eh` ение
Предложение, вставленное в другое пре д-
лож ение, но не сyaZggh_ грамматически
ни с одним из его чл енов.
Бадзырдон здæхæн
Мивдисæг бадзырдон зд æхæны æвди-
сы, чи нæма цæуы, фæ лæ бæрæг
уаjlu цæуæн кæмæн ис, ахæм а р-
хайд.
Бадзу рдон æздæхæн
Мивдесæг бадзурдон æздæхæни
æвдесуй, ка нæма цæуй, фал бæрæг
уаjlb цæуæн кæмæн ес, уæхæн а р-
хайд.
Услоgh_gZdehg ение
= Сослагательное наклонение – глагол ук а-
зыв ает на действие, которое воз можно при
определенных услов иях, но пока еще не
происходит в действител ьности.

13
Базыр джын дзырдтæ
Афоризм, æвзагмæ бæлвырд литер а-
турон кæнæ историон уацмысæй ист
чи ‘рцыд, ахæм фæлгонцджын ра-
загъд.
Базу ргин дзурдтæ
Афоризм, æвзагмæ бæлвурд литер а-
турон кенæ историон уадзимисæй ист
ка ‘рцудæй, уæхæн фæлгонцгун ра-
загъд.
Крылатые сл оZ
Афоризм, образное ujZ`_gb_ошедшее в
язык из определенного литературного или
исторического произв едения.
Бафтау ыны бæттæгтæ
Бафтауыны ахастдзинæдтæ æвдисæг
бæттæгтæ.
Бафта уни бæттæгтæ
Бафтауни рахастдзийнæдтæ æвдесæг
бæттæгтæ.
Присоединительные со юзы
Союзы, выражающие отношения присо-
един ения.
Бæлuj^pk]hfhgotm ыдыйад
Иувæрсыг мивдисæгон хъу ыдыйады
хуыз, архайгæ дзы чи фæкæны, уый
бæрæг вæййы, фæлæ хъуыдыйады
загъд не ‘рцæуы.
Бæлmj^pk]hfhg]t удиадæ
Еувæрсуг мивдесæгон гъуди ади хузæ,
архайгæ си ка фæккæнуй, е бæрæг
фæууй, фал гъудиади з агъд не
‘рцæуй.
Определенно -личное пре дложение
Вид односостаgh]h глагольного предл о-
жения, в кот ором действие выполняется
определенным де ятеле м – говорящим или
собеседником, но в предложении он не
назван.
Бæллиццаг здæхæн
Ацы зд æхæны мивдисæг æвдисы, чи
нæма цæуы, фæлæ бæрæг уаjlu
уæвæн кæмæн ис, ахæм а рхайд.
Бæллеццаг æздæхæн
Аци æздæхæни мивдесæг æвдесуй, ка
нæма цæуй, фал бæрæг уаjlb у æн
кæмæн ес, уæхæн архайд.
Желательное наклонение (опт ати)
Глагол этого наклонения указывает на де й-
ствие, которое возможно при определе н-
ных усл овиях, но пока еще не происходит в
действ ительности.
Бæрæггæнæн
Предметы æууæл нысангæнæг хъу ы-
дый ады фæрссаг уæ нг.
Бæрæггæнæн
Предмети æууæл нисангæнæг гъуди а-
ди фæрсаг иуонг.
Определение
Второстепенный член предложения со зн а-
чен ием признака предмета, поясняющий
имя существител ьное.
Бæрцбарæнтæ
Миниуæгæвдисæг миногонты æмæ
фæрсдзырдты грамматикон категори.
Нысан кæны, предметы кæнæ арха й-
ды миниуæг иннæтимæ абаргæйæ.
Бынд урон бæрц. Барæн бæрц. Уæлахи-
зон бæрц.
Бæрцбарæнтæ
Минеуæгæвдесæг минеуæгонти æмæ
фæрсдзурдти грамматикон категори.
Нисан кæнуй, предмети кенæ ар-
ха йди минеуæг иннети хæццæ ра-
баргæй. Бу ндорон бæрц æ. Барæн
бæрцæ. Уæлахезон бæрцæ.
Степени сра внения
Грамматическая категория качественных
прилагател ьных и наречий, выражающая
разницу или превосходство в качестве,
присущем предметам или действиям. По-
ложительная степень. Сраgbl_evgZy
степень. Преhkoh^gZó ст епень.
Бæттæг
Æххуысгæнæг ныхасы хай хъуы-
ды йады æмхуызон уæнгтæ кæнæ
хъуыдыйæдтæ кæрæдзийыл бæт-
тынæн. Бабæтгæбастдзинады
бæттæгтæ. Домгæбастдзинады
бæттæгтæ.
Бæттæг
Æнхусгæнæг нихаси хай гъ удиади
æмхузон иуæнгтæ кенæ гъ удиæдтæ
кæрæдзебæл бæттунæн.
Баб æтгæбастдзийнади бæттæгтæ.
Домгæбастдзийнади бæттæгтæ.
Союз
Служебное слово, соединяющее одноро д-
ные члены предложения или предложения.
Сочинительные союзы. Подчинител ьные
союзы.
Бæттæг дзырд Бæттæг дзурд Союзные сл оZ

14
Дыууæ хъуыдыйады бæтгæйæ,
йæхæдæг уыцы хъуыдыйæдтæй иуы
уæнг чи вæййы, ахæм дзырд.
Дууæ гъудиади бæтгæй, æхуæдæг еци
гъудиæдтæй е уей иуонг ка фæууй,
уæхæн дзурд.
Слово, которое, сyauая между собой дZ
предложения, является одновременно чл е-
ном одного из них.
Били нгbaf
Дыууæ æвзагыл æмх уызон хорз дз у-
рын.
Били нгbaf
Дууæ æвзагебæл æнхуз æн хуарз
дзорун.
Билингbaf
(от лат. bi- ‘дву(х)’ < bis ‘дважды’ и lingua
‘язык’)
Дmyauqb_ одинакоh совершенное влад е-
ние двумя язык ами.
БирæaZ]hg^abgZ^
1.Цалдæр æвзагыл æмхуызон хорз
дзурын. 2. Иу тер рит орийыл цалдæр
æвзаджы уæвынад.
БерæaZ]hg^abcgZ^æ
1.Цалдæр æвзагебæл æнхуз æн хуарз
дзорун. 2. Еу территорибæл цалдæр
æвзаги уйнадæ.
Многояз ычие
1.Одинакоh со_jr_ggh_ владение н е-
сколькими яз ыками.
2. Наличие нескольких языков на данной
терр итории.
Бир æнысаниуæгон дзырдтæ
Цалдæр лексикон ныс аниуæджы
кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.
Берæнисанеуæгон дзурдтæ
Цалдæр лексикон нисанеуæги кæмæн
ес, уæхæн дзурдтæ.
Многозна чные слоZ
Слова, имеющие несколько лексических
знач ений.
Бирæон нымæц
Бир æ æмхуызон предметты æбæ л-
вырд нымæц æвдисæг формæ.
Берæуон нимæдзæ
Бер æ æнхуз æн предметти æбæлвурд
нимæдзæ æвдесæг формæ.
Множест_ggh_qb сло
Форма числа, обозначающая неопределе н-
ное множество одн ородных предметов.
Бирæстъæлфыг
Кæрæдзийы фарсмæ æвæрд æртæ
стъæлфæй арæзт æрхæцæн нысан
(…). Æвдисы, ныхас æххæстæй загъд
кæй нæма ‘рцыд, уый.
Берæстъæлфуг
Кæрæдзей фарсмæ æвæрд æртæ
стъæлфæй арæзт æрхуæцæн нисан
(…). Æвдесуй, нихас æнхæстæй з агъд
ке нæма ‘рцудæй, уой.
Многоточие
Знак препинания в виде трех поставленных
рядом точек (…), указывающий на нез а-
конченность высказ ывания.
Былон
Былты архайды фæрцы чи раaju
ахæм мыр. Был -былон (билабиалон) –
былтæ кæрæдзимæ куы бахæстæг
кæнæ бангом вæййынц, уæд уый
фæрцы цы мыр раajumuc. Былон -
дæндагон (л абио -денталон) – бинаг
был уæллаг дæндæгтæм куы
бахæстæг вæййы, уæд уый фæрцы цы
мыр равзæры, уый. Кæс: Лабиалон.
Билон
Билти архайди фæрци ка ра взуруй,
уæхæн мур. Бил æ-билон (б илабиалон)
– билтæ кæрæдземæ ку бахæстæг
кенæ бангон унцæ, уæд уой фæрци ци
мур раamjmc е. Билон -дæндагон (л а-
био -денталон ) – бунккаг билæ уæллаг
дæндæгутæмæ ку бахæстæг уй, уæд
уой фæрци ци мур раamjmc_Dk
Лабиалон.
Губной
Произносимый с участием губ. Губно -
губной (билабиальный) – образуемый сбл и-
жением или смыканием об еих губ. Губно -
зубной (лабио -дентальный ) – обр азуемый
сближением нижней губы с верхними з у-
бами. См.: Лабиальный.
Вазыгджын хъуыды йад
Дыууæ кæнæ цалдæр хуымæтæг
хъуыдыйадæй арæзт хъуыды йад.
Вазуггин гъудиадæ
Дууæ кенæ цалдæр хумæтæг гъ удиа-
демæй арæзт гъудиадæ.
Сложное пре дложение
Предложение, с остоящее из двух или н е-
скольких простых предлож ений.
Валентондзинад (Ze_ нтад)
Дзырды миниуæг æндæр дзырдтимæ
Валентондзийнадæ (вале нтадæ)
Дзурди минеуæг æндæр дзурдти
Валентность
(от лат. valentia ‘сила’)

15
синтаксисон баст дзинæдтæ аразын. хæццæ синтаксисон бастдзийнæдтæ
ар азун.
Способность слоZ вступать в синтаксич е-
ские связи с другими сл овами.
ВарZjbaf
Мадæлон æвзаджы æцæгæлон чи у,
уыцы æнæхъуаджы æрбайсгæ дзы-
рдтæ.
Варв аризм
Маддæлон æвзаги æцæгæлон ка ‘й,
еци æнæгъ æугæ æрбайсгæ дзурдтæ.
ВарZjbaf
(от греч. barbarism ós ‘чужезе мный’)
Иноязычное слоh воспринимаемое как
чуждое для родной речи.
Вербалон
1. Мивдисæгон. 2. Дзыр дты фæрцы
æвдыст.
Верб алон
1. Мивдесæгон. 2. Дзурдти фæрци
æвдист.
Вербальный
(от лат. verb ālis < verbum ‘слоh]e агол’)
1. Глагольный. 2. Слове сный.
Вокализм
Æвзаджы хъæлæсон мыртæ.
Вок ализм
Æвзаги гъæлæсон муртæ.
Вокализм
(от лат. vōcālis ‘зву чный’)
Состав гласных фонем яз ыка.
Вокати
Бадзырды хауæн, дзурæг кæмæ дз у-
ры, уый амонæг дзырд кæнæ дзы-
рдбаст.
Вокати
Бадзурди х ауæн, дзорæг кæмæ
дзоруй, уой амонæг дзурд кенæ
дзу рдбаст.
Вокати
(от лат. vocativus (casus ))
Звательный падеж, слоh или словосочет а-
ние, назыZxs__ того, к кому обращается
говор ящий.
Гапакс
Окказионализм; бæлвырд ко нтексты
кæмæй фæпайда кæнынц, ахæм ав то-
рон неол огизм.
Гапакс
Окказионализм; бæлвурд ко нтексти
кæмæй фæппайда кæнунцæ, уæхæн
аlhjhgg_he огизм.
Гапакс
Окказионализм; индивидуально -аlhjkdbc
(контекстный) неол огизм.
Геминаци
Кæс: Дыв æр к æнын.
Гемин аци
Кæсæ: Дув æр к æнун.
Гемин ация
(от лат. gemi natio ‘удва иZlv)
См.: Удh_gb_.
Гермайнаг æa]læ
Индоевропæйаг æвзæгты мы ггаджы
къорд. Й æ дæлкъордтæ сты: 1) цæга-
таг (скандинаZ]) : ш_^Z] но рвегиаг,
даниаг, исландиаг, ф арераг; 2)
ныгуылæйнаг: англисаг, немыцаг,
нидерландаг, фр изаг, идиш æ. æнд.; 3)
скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг,
бу ргундиаг æ. æнд.
Герма йнаг æa]læ
Индоевропаг æвзæгти му ггаги къуар.
Æ дæлкъу æрттæ ‘нц æ: 1) цæгатаг
(скандинаZ]) : ш_^Z] норвегиаг, д а-
ниаг, исландиаг, ф арераг; 2)
нигулæйнаг: англисаг, немуцаг, н и-
дерла ндаг, фризаг, ид иш æ. æнд.; 3)
скæсæйнаг: мард æвзæгтæ – готаг,
бу ргундиаг æ. æнд.
Германские языки
Группа языков, входящих в индоевропе й-
скую языковую семью. Подгруппы: 1) с е-
верная (скандинаkdZy rедский, норве ж-
ский, да тский, исландский, фарерский; 2)
западная: английс кий, немецкий, ниде р-
ландский, фризский, идиш и др.; 3) восто ч-
ная: мёртвые языки – готский, бургун дский
и др.
Герман истикæ
Гермайнаг æвзæгтæ чи ирт асы,
æвзагзонынады уыцы хай.
Герман истикæ
Гермайнаг æвзæгтæ ка ‘рт асуй,
æвзагзонунади еци хай.
Герман ист ика
Область языкознания, предметом которой
являются германские яз ыки.
Гиперболæ
Уæлдай егъау кæнын æн цы ф æрæзæй
Гиперболæ
Уæлдай егъау кæнун æн ци ф æрæзн æй
Гипербола
(от греч. hyperbol ē ‘преу_ebq ение’)
Фигура речи, ос нованная на преувелич е-

16
па йда чынд æуы, уый. па йда кинд æуй, е. нии.
Гипероним
Иннæ дзырдты ныс аниу æгтæ йæ
дæлбар чи к æны, ах æм дзырд.
Гипер оним
Иннæ дзурдти нисанеу гут æ æ
дæлбарæ ка к æнуй, у æхæн дзу рд.
Гипероним
(от греч. hyper ‘над, с_job onyma ‘имя’)
Слово, подчиняющее себе знач ения других
сло.
Гипоним
Йæ семантик æмæ гæсгæ иннæ дзы р-
ды дæлбар цы дзырд в æййы, уый.
Гипоним
Æ семантик æмæ гæсгæ иннæ дзурди
дæлбарæ ци дзурд ф æууй, е.
Гипоним
(от греч. hypo ‘под, gbab onyma ‘имя’)
Слово, семантически подчиненное другому
сл ову.
Гипоними
Сæ н ысаниуæгтæн дæлбардзинады
ахаст кæмæн ис, ахæм дзырдты
къорд.
Гипон ими
Сæ нис анеугут æн дæлбарæдзийнади
рахаст кæмæн ес, уæхæн дзурдти
къуар.
Гипонимия
(от греч. hypo ‘под, gbab onyma ‘имя’)
Совокупность сло в семантическом поле,
объединенных отноше ниями иера рхии.
Глоссари
Зæронд дзырдты æмбарынгæнæн
дзырд уат.
Глосс ари
Зæронд дзурдти лæдæрунгæнæн
дзурд уат.
Глоссарий
(от лат . glōssārium )
Толковый слоZjv устареrbo и малоупо-
требител ьных слов.
Глоттализ ацигонд
= Хурхон. = Ларингалон. Кæс: Ху р-
хон.
Гл оттализ ацигонд
= Хорхон. = Ларингалон. Кæсæ: Хо р-
хон.
Глоттализ оZgguc
(от греч. glōtta =‘го ртань’) =
= Гортанный. = Ларингальный. См.: Го р-
танный.
Грамм атикæ
1. Грамматикон сконд, æвзаджы
иуæгтæ кæрæдзиимæ бæттыны фæтк
æмæ фæрæзтæ (арæзт у морфологи
æмæ синта ксисæй). 2. Æвзаджы
граммат икон сконд æвзагзонынады
цы хай ахуыр кæны, уый.
Грамм атикæ
1. Грамматикон сконд, æвзаги еуæгтæ
кæрæдзебæл бæттуни фæткæ æма
фæрæзнитæ (арæзт æй морфологи
æма синтаксисæй). 2. Æвзаги грамм а-
тикон сконд æвзагзонунади ци хай
ахур кæ нуй, е.
Грамматика
(от греч. grammatik ē < =gramma ‘букZ напис а-
ние’)
1. Грамматический строй; система правил и
средств ко мбинаторики языковых единиц
(включает морф ологию и синтаксис). 2.
Раздел языкознания, изучающий граммат и-
ческий строй языка.
Грамматико н катег ори
Грамматикон нысаниуæг æмæ йæ м а-
териалон (формалон) æвдисæнты
иугонд æвзаджы мидæг.
Грамматикон катег ори
Грамматикон нисанеуæг æма æ мат е-
ри алон (формалон) æвдесæнти еугонд
æвзаги медæг æ.
Грамматическая катег ория
Единство грамматического знач ения и всех
средств его материального выражения
(формальных показат елей) в данном языке.
Грамматикон ныс аниуæг
Æвзаджы иумæйаг нысаниуæг, ам оны
æвзаджы иуæгты ‘хсæн баст дзинад.
Грамматикон нис анеуæг
Æвзаги æмеугонд нисанеуæг, амонуй
æвзаги еуæгти ‘хсæн баст дзийнадæ.
Грамматическое зн ачение
Обобщенное языковое значение, указ ыва-
ющее на сyab между языковыми един ица-
ми.
Графемæ
Æвзаджы графикон системæйы (фы с-
Графемæ
Æвзаги графикон системи (фин-
Графема
(от греч. grapho ‘пишу’)

17
сынады) т æкк æ къаддæр иуæг. су йнади) т æкк æ минкъийдæр еуæг. Минимальная единица графической сист е-
мы языка (сист емы письма).
Графикæ
Алфаblu дамгъæтæ æмæ диакрит и-
кон нысантæн æвзаджы мыртимæ цы
бастдз инад ис, æвзагзонынады уый
иртасæг хай.
Графикæ
Алфаblb дамугъатæ æма диакрит и-
кон нисантæн æвзаги му рти хæццæ ци
бастдзийнадæ ес, æвзагзонунади уой
æртасæг хай.
Графика
(от греч. grapho ‘пишу’)
Раздел языкознания, изучающий буквы а л-
фаblZ и диакритические знаки в их отн о-
шении к звуков ому строю языка.
Грекъаг æaZ][_j дзенаг æaZ]
Грекъæгты æ взаг. Генеалог ион клас-
сификацимæ гæсгæ хауы индоевро-
пæйаг æвзæгты грекъаг (бердз енаг)
къордмæ. Рагонгрекъаг (рагонбердз е-
наг) æaZ].
Грекъаг æaZ] , бердзе йнаг æaZ]
Грекъæгти æвзаг. Гене алогион клас-
сификацимæ гæсгæ хауй индое вропаг
æвзæгти грекъаг (бердзейн аг)
къуармæ. Рагонгрекъаг (рагон-
бер дзейнаг) æaZ].
Греческий язык
Язык греков. По генеалогической класс и-
фик ации языков относится к греческой
группе инд оеjhi_ckdhc языковой семьи.
Древнегр еческий язык.
Гуырдзиаг æaZ]
Гуырдзиæгты æвзаг. Генеал огион
класси фикацимæ гæсгæ хауы каdZaZ]
æвзæгты картв елаг къордмæ.
Гурдзиаг æaZ]
Гурдзиæгти æвзаг. Генеалог ион клас-
сификацимæ гæсгæ х ауй каdZaZ]
æвзæгти картв елаг къуармæ.
Грузинский язык
Язык грузин. По генеалогической класс и-
фикации яз ыков относится к картвельской
группе каdZakdhcyaud овой семьи.
Гуырынон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны об ъ-
ект, предмет кæй у, ст æй нымæц
æ.æнд. Ирон диалекты гу ырынон
хауæнмæ хаст цæуы мидæгбынатон
хауæны нысаниуæг дæр. Кæс:
Мидæгбынатон хауæн.
Игурæнон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ , амонуй об ъ-
ект, пре дмет ке æй, у æдта нимæдзæ
æ.æнд. Ирон ди алекти игурæнон
хауæнмæ хаст цæуй медæгбунатон
хауæни нисанеуæг дæр. Кæсæ:
Медæгбунатон хауæн.
Родительный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, выражающая
значение объекта, принадлежности, кол и-
чества и др. В иронском диалекте осети н-
ского языка к родительному падежу от о-
шло значение ранее выделяемого как о т-
дельный падеж внутренн еместного падежа.
См.: Внутреннеместный п адеж.
Дамгъæтæ
Æвзаджы мырты граф икон нысант æ.
Дамугъатæ
Æвзаги мурти графикон нисант æ.
Букu
Графические знаки, служащие для обозн а-
чения зв уков.
Даргъ хъу ыдыйад
Сæйраг æмæ фæрссаг уæнгтæй арæзт
хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс: Цыбыр
хъу ыдыйад.
Даргъ гъудиадæ
Сæйраг æма фæрсаг иуæнгтæй арæзт
хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Цубур
гъудиадæ.
Распространенно е предл ожение
Простое предложение, в котором есть и
глаgu_ и второстепенные члены. См.: Не-
распространенное предл ожение.
Дæндагон
Кæс: Денталон.
Дæндагон
Кæсæ: Денталон.
Зубной
См.: Дентальный.
Дæттынон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны об ъ-
ектон, бæрæгг æнæн æ.æнд.
ахастдзинæдтæ; дз уапп дæтты фæр-
Дæттинон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, амонуй об ъ-
ектон, бæрæггæнæн æ.æнд. ра-
хастдзийнæдтæ; дз уапп дæттуй фæр-
Дательный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, выражающая
объектные, о пределительные и т.п. отн о-
шения; отвечает на вопросы кому? ч ему?

18
стытæн кæмæн? цæмæн? ститæн кæмæн? цæмæн?
Денотат
Номæн (нысанæн) йæ предм етон ны-
саниуæг.
Денотат
Номæн (нисанæн) æ предм етон ни-
санеуæг.
Денотат
(от лат. denotatus ‘обозн аченный’)
Предметное значение имени (зн ака).
Денталон
= Дæнда гон – æвзаджы кæрон уæллаг
дæндæгтыл бамбæлг æйæ цы
æмхъæлæсон мыр сæвзæры, уый.
Дент алон
= Дæндагон – æвзаги кæрон уæллаг
дæндæгутæбæл бамбæлг æй ци
æмгъæлæсон мур исæвзуруй, е.
Дентальный
(от франц. dental < лат. dentis ‘зуб’)
= Зубной – согласный звук, о бразуемый
при смыкании кончика языка с верхними
зубами.
ДериZpb
Æвзаджы иуæгты раaj^ кæнæ с æ
ив ынад сæ райдиан хуызимæ с æ
абаргæйæ.
Дерив аци
Æвзаги еуæгти раamj^ æ кенæ с æ
æййеmgZ^ æ сæ райдай æн х узи
хæццæ с æ рабаргæй.
ДериZpby
(от лат. derivatio ‘отв едение, обр азоZgb_)
Процесс образования или изменения яз ы-
ковых единиц по отношения к исходным
един ицам.
Дзургæ н ыхас
Литературон æвзагыл дзурджыты
хуым æтæг ныхасы хуыз.
Дзоргæ н ихас
Литературон æвзагб æл дзоргути
хум æтæг дз убандий хуз æ.
РазгоhjgZyj_qv
Речь носителей литературного языка при
их н епосредственном и непринужденном
общ ении.
Дзырд
Æвзаджы сæйрагдæр иуæг. Пайда дзы
кæнынц æмбарынады ном з æгъынм æ.
Дзурд
Æвзаги сæйрагдæр еуæг. Па йда си
кæнунц æ лæдæруйнади ном
зæгъунм æ.
Слоh
Основная единица яз ыка, служащая для
назыZgbyi онятия.
Дзы рдарæзт
1. Дзырдтæ аразыны мадз æлтт æ æмæ
æгъдæуттæ æвзаджы. 2. Дзырдтæ
ар азыны мадз æлтт æ чи ахуыр кæны,
грамматикæйы у ыцы хай.
Дзурдарæзт
1. Дзурдтæ аразуни мадз æлтт æ æма
æгъдæуттæ æвзаги. 2. Дзурдтæ араз у-
ни мадз æлт тæ ка ахур кæнуй, грамм а-
тики еци хай.
Слоhh[jZa оZgb_
1.Образование сло в языке по законам и
правилам данного языка. 2. Раздел грамм а-
тики, изучающий способы образов ания
сло.
Дзы рдарæзтон æajkl
Дзырд й æ хæйттæм гæсгæ æвзарын.
Дзырдæн йæ уидаг, бындур, кæрон,
разæфтуан (префикс) æмæ фæсæфту-
ан (су ффикс) рахиц æн к æнын.
Дзу рдарæзтон æamjkl
Дзурд æ хæйттæмæ гæсгæ æвзарун.
Дзурдæн æ уедагæ, бундор, кæрон,
разæфтауæн (префикс) æма
фæсæфтау æн (суффикс) рахец æн
кæнун.
Слоhh[jZahательный ра збор
Разбор слоZ п о составу. В сло_ выдел я-
ются корень, основа, окончание, приставка
(префикс), су ффикс.
Дзырдбаст
Грамматикон æгъдауæй æмæ сæ
хъуыдымæ гæсгæ баст чи у, ахæм
дыууæ кæнæ цалдæр дзырды.
Дзу рдбаст
Грамматикон æгъдауæй æма сæ
гъудимæ гæсгæ баст ка ‘й, уæхæн ду-
уæ кенæ цалдæр дзу рди.
Слоhkhq_l ание
Сочетание дmo или нескольких слов, об ъ-
единенных грамматич ески и по смыслу.
Дзырдив ынад Дзурдæййев уйнадæ Слоhbaf_g ение

19
Дзырды ивынад йæ граммат икон
формæтæм гæсгæ.
Дзурди æййивд æ граммат икон фор-
митæмæ гæсгæ.
Изменени е слоZ по его грамматическим
фо рмам.
Дзырдты рæнхъæj^
Хъуыдыйады хæйтты бынат грамм а-
тикон æгъдау æмæ с æ хъуыдымæ
гæсгæ. Комкоммæ æмæ фæстæрдæм
рæнхъæj^.
Дзурдти рæнгъæj^
Гъудиади хæйтти бунат гра мматикон
æгъдау æма с æ гъудимæ гæсгæ. Ком-
коммæ æма фæ стердæмæ
рæнгъæj^.
Порядок сло
Расположение членов предложения в зав и-
сим ости от смысловой и грамматической
нагрузки. Прямой и обратный п орядок
сло.
Дзырдты т ематикон къорд
Дзырдты иугонд сæ ле ксикон ныса-
ниуæгты иумæйаг м иниуæгмæ гæсгæ.
Дзурдти т емати кон къуар
Дзурдти еугонд сæ лексикон ни-
сан еугути еумæйаг минеуæгмæ
гæсгæ.
Тематич еская группа слов
Объединение слов на основе общего пр и-
знака в их лексических зн ачениях.
Дзырдуат
1. Лексикон. 2. Бæлвырд фæткмæ
гæсгæ (арæх алфаblf гæсгæ)
æвæрд дзырдты но мхыгъды ч иныг.
Дзурдуат
1. Лексикон. 2. Бæлвурд фæткæмæ
гæсгæ (арæх алфаblf гæсгæ)
æвæрд дзурдти номхигъди ки унугæ.
СлоZjv
1. Лексикон. 2. Книга, содержащая пер е-
чень сло ра сположенных в определенном
порядке (обычно по алф авиту).
Дзырды бындур
Дзыр дæн йæ кæрон куы фæхицæн
кæнæм, уæд ма дзы цы хай баззайы
æмæ дзырдæн йæ лекс икон нысани-
уæг цы хайы мидæг ис, уый.
Æнæаразгæ бы ндур – дарддæр мор-
фемæтыл дих кæнæн кæмæн нæй,
ахæм бындур . Аразгæ бы ндур –
æндæр (аразæг) бындурæй арæзт
бындур . Аразæг бындур – иу кæнæ
цалдæр æндæр дзы рды кæмæй
раa æрд, ахæм бы ндур.
Дзурди бу ндор
Дзурдæн æ кæрон ку фæххецæн
кæнæн, уæд ма си ци хай байзайуй
æма дзурдæн æ лексикон н исанеуæг
ци хаййи медæг æ ес, е. Æнаразгæ
бундор – идарддæр морфемитæбæл
дех кæнæн кæмæн нæййес, уæхæ н
бу ндор . Аразгæ бундор – æндæр
(аразæг) бундорæй арæзт бу ндор .
Аразæг бундор – еу кенæ цалдæр
æндæр дзурди кæмæй раamj^c
уæхæн бу ндор.
ОсноZke оZ
Часть слоZ без окончания, которая закл ю-
чает в себе его лексическое значение. Не-
произh^gZy осноZ – ос нова, далее нед е-
лимая на морфемы . Произh^gZy осноZ –
основа, образованная от другой (произв о-
дящей) осн овы. Производящая осноZ –
основа, от которой образовалось др угое
слоhbebjy^keh.
Дзырды грамматикон мин и-
уджытæ
Бæлвырд миниуджыты и угонд, уыцы
мин иуджыт æ сты: 1) дзырды куыд
ныхасы хайы (ома категориалон) ны-
саниуæг; 2) дзы рдарæзты структурæ;
3) формалон ивддзинæдтæм
ар æхсындзинад; 4) абс трактон мини-
уджытæ (хауæн æмæ нымæц –
нæмттæн; хуыз, зд æхæн, афон,
цæсгом – мивдисæгæн); 5) си нтакси-
сон фун кци.
Дз урди грамматикон мин еугутæ
Бæлвурд минеугути еуг æнд æ, еци
минеугут æ æнц æ: 1) дзурди куд них а-
си хаййи (гъома кат егориалон) ни-
санеуæг; 2) дзурдарæзти структурæ;
3) формалон æййивддзийнæдтæмæ
ар æхсундзийнадæ; 4) абстра ктон
минеугутæ (хауæн æмæ нимæдзæ –
нæмтт æн; хузæ, æздæхæн, афонæ,
цæсгон – мивдесæгæн); 5) синтакс и-
сон фун кци.
Грамматические сh йстZkehа
Совокупность признако agZq ение слоZ
как части речи (категориальное значение);
2) словообразовательная структура; 3) сп о-
собность к формальному изменен ию; 4)
абстрактные сh йства (число, падеж – у
имени; вид, залог, время, наклонение, лицо
– у глагола); 5) синтаксическая фун кция.

20
Дзырды граммат икон формæ
Йæ лексикон нысаниуæг æнæивдæй
кæмæн баззад, ф æлæ æрмæст йæ
грамматикон нысаниуæг кæмæн
аи вта, дзы рды ахæм хуыз.
Дзурди граммат икон формæ
Æ лексикон нисанеуæг æнæййивдæй
кæмæн байзадæй, фал æрмæст æ
грамм атикон нисанеуæг кæмæн
раййивта, дзу рди уæхæн хузæ.
Грамматич еская форма слоZ
Словоформа, вариант лексемы, в котором
лексическое значение остается не изме н-
ным, а и зменяется только грамматическое
знач ение.
Дзырды ле ксикон нысаниуæг
Æвзагыл дзурджытæ се ‘ппæт дæр иу
ху ызы кæй æмбарынц, дзырды уыцы
нысаниуæг.
Дзурди ле ксикон нисанеуæг
Æвзагбæл дзоргутæ æгасæй дæр еу
хузи ке лæдæрунцæ, дзурди еци ни-
санеуæ г.
Лексическое значение сл оZ
Смыслоh_ значение слова, одинакоh п о-
нимаемое людьми, говорящими на даном
языке.
Дзырды сконд
Дзырды морфологон арæзт, йæ мо р-
фемон сконд.
Дзурди и сконд
Дзурди морфологон арæзт, æ морф е-
мон исконд.
Состаke оZ
Морфологическо е строение слоZ его
морфемный с оста.
Дзырды у идаг
Дзырдæн йæ лексикон нысаниуæг цы
сæйраг хайы мидæг ис, уый æнæ а ф-
фикстæй.
Дзурди уедагæ
Дзурдæн æ лексикон нисанеуæг ци
сæйраг хаййи медæг æ ес, е æнæ а ф-
фикстæй.
Корень сл оZ
Основная часть слоZ без аффиксо з а-
ключающая в себе его лексическое знач е-
ние.
Дзырды формæ
1. = Дзырды грамматикон формæ.
Дзы рды хуыз. 2. Дзырды алы хуызтæ
парадигмат икон рæнхъы.
Дзурди формæ
1. = Дзурди грамматикон формæ .
Дзурди хузæ. 2. Дзурди алли хузтæ
парадигмат икон рæнгъи .
Форма слоZ
1. = Грамматическая форма слоZ. Слов о-
форма. 2. Разновидности слоZ в паради г-
матич еском ряду.
Дзырды хуыз
Кæс: Дзырды граммат икон формæ.
Дзурди хузæ
Кæсæ: Дзурди граммат икон формæ.
СлоhnhjfZ
См.: Грамматическая форма сл оZ.
Диакритикон н ысантæ
Дамгъæтæ куыд кæсын хъæуы, уый
бæлвырддæргæнæг уæлрæнхъон,
дæлрæнхъон кæнæ мид æггаг ны-
сантæ.
Диакритикон н исантæ
Дамугъатæ куд кæсун гъæуй, уой
бæлвурддæргæнæг уæлрæнгъон,
дæлрæнгъон кенæ мед æггон ни-
сантæ.
Диакритические знаки (диакр итики)
(от греч. =diakritikos ‘различител ьный’)
Надстрочные, подстрочные или внутренние
знаки, служащие для изменения или уто ч-
нения чтения букв.
Диалект
Цалдæр иухуызон ныхасыздæхты
иугонд.
Диалект
Цалдæр еухузи нихасиздæхи еугонд æ.
Диалект
(от греч. dialektos ‘гоhjg аречие’)
Совокупность нескольких однотипных г о-
воров.
Диале ктизм
Диалектон дзырд, литературон ных а-
сы мидæг вæййы нормæйæ иппæрд.
Диале ктизм
Диалектон дзурд, литературон них аси
медæг æ фæууй нормæй еппæрд.
Диалектизм
(от греч. dialektos ‘гоhjgZj ечие’)
Ди алектное слоh включаемое в литер а-
турную речь и выделяемое там как отсту п-
ление от но рмы.
Диалектол оги
Диалекттæ æмæ ныхасыздæхтытæ чи
Диалектол оги
Диалекттæ æма нихасиздæхтæ ка
Диалектол оги я
(от греч. dialektos ‘гоhjgZj ечие’)

21
иртасы, æвзагзонынады уыцы хай. ‘рт асуй, æвзагзонунади еци хай. Раздел языкознания, изучающий диалекты
и гов оры.
Диалог
Дыуу æ кæнæ цалдæр адæймаджы н ы-
хас.
Диалог
Дуу æ кенæ цалдæр адæймагей дз у-
банди.
Диалог
(от греч. diálogos ‘беседа’)
Разговор дmobebg_kdhe ьких лиц.
Ди_j]_ нци
Дыууæ кæнæ фылдæр æвзаджы
(æвзагон фæзынды) сæ историон
рæзты дæргъы кæрæдзийæ куы адард
вæййынц к æнæ се ‘хс æн
хъауджы дзинад куы ф æзыны, у æд
уый.
Ди_ ргенци
Дууæ кенæ фулдæр æвзаги (æвзагон
фæззинди) сæ истор ион ирæзти
æндæргъци кæрæдземæй ку райдард
унцæ кен æ се ‘хс æн игъаугидзийнад æ
ку ф æззиннуй, у æд е.
Ди_j]_ нция
(от лат. divergo ‘отклоняюсь, о тхожу’)
Расхождение, отдаление друг от друга
дmo или более языковых явлений или яз ы-
ков в ходе их исторического разв ития.
Диктант
Бæрæггæнæн фысгæ куыст –
ахуыргæнæг цы текст кæсы, уый
фы ссын.
Диктант
Бæрæггæнæн финсгæ куст –
ахургæнæг ци текст кæсуй, уой фи н-
сун.
Диктант
(нем. Diktant < лат. dictare ‘ди ктоZlv)
Письменная проверочная работа – запис ы-
вание текста, диктуем ого учителем.
Дискурс
Æвзагыл дзурæ г конкретон уаju
цы текст с аразы, уый.
Дискурс
Æвзагбæл дзорæг конкр етон уаjb
ци текст исаразуй, е.
Дискурс
(от франц. discours ‘речь’)
Текст, созданный носителем языка в ко н-
кретной речевой ситу ации.
Диссим иляци
Иухуызон мыртæн сæ артикуляци
ныхасы мидæг куы фендæрхуызон
вæййы, уый.
Диссимил яци
Еухузи муртæн сæ артикуляци них аси
медæг æ ку фендæрхузон уй, е.
Диссимил яция
(от лат. dissimilatio ‘расподобл ение’)
Артикуляционное расподобление одинак о-
вых или подобных звуков в потоке р ечи.
Дистриб уци
Æв заджы иуæгты райуæрст, конте к-
сты мидæг сæ фарсмæ цы иуæгтæ
лæууы, уыд онимæ.
Дистр ибуци
Æвзаги еуæгти райуæрст, ко нтексти
медæг æ сæ фарсмæ ци еуæгтæ лæууй,
уони хæццæ.
Дистриб уция
(от лат. distributio ‘распредел ение’)
Распределение контекстуальных окруж е-
ний между языковыми ед иницами.
Дифтонг
Дыууæ хъæлæсоны æмиуад, фæдзу-
рынц с æ æмхæстæй, цыма иу мыр
сты, афтæ.
Дифтонг
Дууæ гъæлæсони æмеуадæ,
фæдздзорунцæ с æ æнхуæцгæ, цума еу
мур æнц æ, уотæ.
Дифтонг
(от=греч . díphthongos ‘дв угласный’)
Сочетание дmo гласных звуков, произн о-
симых слитно как один звук.
Дихон бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты
кæнæ бабæтгæвазыгджын хъуы-
дый ады хæйтты ‘хсæн архæйдтыты
кæнæ миниу джыты ивынады ахаст
æвдисæг бæттæгтæ.
Дехон бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъ уди ади хæйтти
‘хсæн архæйдтити кенæ минеугути
æййеmcgZ^b р ахаст æвдесæг
бæттæгтæ.
Разделител ьные союзы
Союзы, предназначанные для выражения
отношений взаимоисключения, чередов а-
ния явлений или признаков между одн о-
родными членами или частями сложнос о-
чинен ного предлож ения.

22
Диэрезæ
Мырты рахауд дзырдæй кæнæ, чи
ныффидар, ах æм дзырдбастæй ко м-
бинаторон а ххосæгтæм гæсгæ.
Диэрезæ
Мурти рахаудт дзурдæй кенæ, ка
ниффедар æй, у æхæн дзурдбастæй
комбинаторон анхосæгтæмæ гæсгæ.
Диэреза
(от греч. diairesis ‘разрыjZa дел ение’)
Выпадение звуков в слове или привычном
слоhkhq_lZgbb по комбинаторным прич и-
нам.
Домгæ баст дзинад
Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи
нæу, уыцы хæйтты ‘хсæн бастдзинад
вазыгджын хъуыдыйады æмæ дзыр д-
ты ‘хсæн дзырдб асты мидæг: иу дзы
вæййы с æйраг, инн æ та – дæлбар.
Домгæ бастдзийнадæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ ка
нæй, еци хæйтти ‘хсæн бастдзийнад æ
вазу ггин гъудиади æма дзурдти ‘хсæн
дзу рдбасти медæг æ: с æ еу ф æууй
сæйраг, инн æ ба – дæлбар.
Подчинител ьная сyav
Связь между синтаксически нераghijZ -
ными ча стями в сложном предложении и
слоZfb в слоhk очетании: одно из них
выступает как глаgh_ другое – как зав и-
симое.
Домгæбастдзинады бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар чи
нæу, ахæм иуæгтæ (сæйраг æмæ
уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ)
кæрæдзийыл цы дзыр дты фæрцы
бæ ттынц, у ыдон.
Домгæбастдзийнади бæттæгтæ
Синтаксисон æгъдауæй æмбар æ ка
нæй, уæхæн еуæгтæ (сæйраг æма
уæлæнхæст гъудиæдтæ) кæрæдзебæл
ци дзурдти фæрци бæттунцæ, етæ.
Подчинительные со юзы
Союзы, служащие для связи синтаксически
неравнопраguo_^bgbp ]eZ\ ного и прид а-
точного предлож ений).
ДомгæZau]^`ugotm ыдыйад
Йæ хæйттæ домгæбастдзин ады
бæттæгтæй кæнæ бæттæг дзырдтæй
баст кæмæн сты, ахæм вазыгджын
хъуыды йад.
ДомгæZam]]bg]tm^ иадæ
Æ хæйттæ домгæбастдзийнади
бæттæгтæй кенæ бæттæг дзурдтæй
баст кæмæн æнц æ, уæхæн в азуггин
гъудиадæ.
Сложноподчиненное предл ожение
Сложное предложение, части которого с о-
единены ме жду собой подчинительными
союзами или сою зными словами.
Дунейы ныв
Бæлвырд æвзаджы фæрцы д унейы
тыххæй цы зонындзинæдты æмæ æм-
барынæдты и угонд сырæзы , уый.
Дуйней хузæ
Бæлвурд æвзаги фæрци ду йней
туххæй ци зонундзийнæдти æма
лæдæруйнæдти еугонд исирæзуй, е.
Картина мира
Некоторое целое знаний и предстаe_gbc о
мире, сформированное языком конкретного
общества. ЯзыкоZydZjl ина мира.
Дунеон æaZ]
Кæс: Æхсæнадæмон æaZ].
Дуйне уон æaZ]
Кæсæ: Æхсæнадæмон æвзаг.
Мироhcyaud
См.: Международный язык.
Дыjku]otmu^u йад
Дыууæ сæйраг уæнгæй (сæйрат æмæ
зæгъинагæй) арæзт хъу ыдыйад. Абар:
Иуjku]otm ыдыйад.
Дуjkm]]tm^ иадæ
Дууæ сæйраг иуонгем æй (сæйрат æма
зæгъуйнагæй) арæзт гъуд иадæ. Ра-
барæ: Еуjkm]]tm^bZ^.
ДmkhklZное предл ожение
Структурный вид простого предложения,
осн ову которого составляют подлежащее и
сказуемое. Ср.: Односостаgh_ предлож е-
ние.
Дыкъæдзыгтæ
Искæй ныхас кæнæ газеты, журналты,
науты æ.а.д. н æмтт æ фæбæрæг
кæнынæн цы æрхæцæн нысанæй па й-
да кæнынц, уый.
Дукъæдзугтæ
Еске нихас кенæ газзетти, жу рналти,
наути æ.у.и. н æмтт æ фæббæрæг
кæнунæн ци æрхуæцæн нисанæй па й-
да кæнунцæ, е.
Каuqdb
Знак препинания, употребляемый для в ы-
дел ения чужой речи или для оформления
наименований газет, журналов, кора блей и
т.д.

23
Дыстъæлф
Æрхæцæн нысан, арæзт у д ыууæ
стъæлфæй – иу иннæйы бынмæ (:),
пайда дзы кæнынц хъуыды йады
æнæмнысан хæйттæ кæрæдзийæ
хицæн кæнгæйæ.
Дустъæлфæ
Æрхуæцæн нисан, арæзт æй дууæ
стъæлф æй – еу инней бунмæ (:), па й-
да си кæнунцæ гъудиади æнæмнисан
хæйттæ кæрæдземæй хецæн кæнгæй.
Дh_lhqb_
Знак препинания в виде дmo точек (:), ра с-
положенных одна над другой и употре бля-
емый для разделения неравнозначных ча-
стей предл ожения.
Жаргон
Иумæйаг æв заджы хуыз, па йда дзы
кæнынц хицæн социалон кæнæ пр о-
фессионалон къордтæ. Кæс: Арго.
Жаргон
Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си
кæнунцæ хецæн социалон кенæ пр о-
фессионалон къу æрттæ. Кæсæ: Арго.
Жаргон
(от франц. jargon ‘непонятная речь, у слоguc
язык’)
Разновидно сть общенародного языка, и с-
пользуемая для общения отдельной отн о-
сительно устойчивой социальной группой.
См.: Арго.
Жаргонизм
Жаргоны дзырд кæнæ разагъд.
Жарг онизм
Жаргони дзурд кенæ разагъд.
Жаргонизм
(от франц. jargon ‘непонятная речь, у слоguc
язык’)
Жа ргонное слоhbeb\ujZ` ение.
Зæгъинаг
Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй иу.
Нысан кæны, сæйрат кæй амоны, у ы-
цы предметы а рхайд кæнæ уæвынад.
Хуымæтæг зæгъинаг. Амад зæгъинаг.
Зæгъуйнаг
Гъудиади сæйраг иуæнгтæй еу. Нисан
кæнуй, сæйрат ке амонуй, еци пре д-
мети архай дт кенæ уйнадæ. Хумæтæг
зæгъуйнаг. Амад зæгъуйнаг.
Сказуемое
Один из дmo глаguo членов предлож е-
ния, обозначающий действие или состо я-
ние предм ета, выраженного подлежащим.
Простое глагольное сказуемое. С остаgh_
сказуемое.
Зæгъинаджы къорд
Зæгъинаг, йæ д æлбар цы фæрссаг
уæнгтæ ис, уыдонимæ.
Зæгъуйнаги къуар
Зæгъуйнаг, æ дæлбарæ ци фæрсаг
иуæнгтæ ес, уони хæццæ
СостаkdZam емого
Сказуемое вместе с заbkbfufb от него
второстепенными член ами.
Зæронд дзырд
Арæх кæмæй нал пайда кæнынц æмæ
æвзаджы ивгъуыд зам антимæ баст чи
у, ахæм дзырд.
Зæронд дзурд
Арæх кæмæй нæбал пайда кæнунцæ
æма æвзаги е]tm^ дз аманти хæццæ
баст ка æй, уæхæн дзурд.
Устаревшее сл оh
Слово, вышедшее из живого употребления
и воспринимаемое как пережиток более
раннего п ериода жизни языка.
Здæхæн
Æцæгдзинадмæ ахаст æвдисæг мив-
дисæджы грамматикон æууæл. Кæс:
Æргомон здæхæн. Фæдзæхстон
здæхæн. Бадзы рдон здæхæн. Бæллиц-
цаг здæхæн.
Æздæхæн
Æцæгдзийнадæмæ рахаст æвдесæг
мивдесæги грамматикон æууæл.
Кæсæ: Æргомон æздæхæн.
Фæдзæхстон æздæхæн. Ба дзурдон
æздæхæн. Бæлл еццаг æздæхæн.
Наклонение
Грамматический признак глагола, выр ажа-
ющий отношение к действительности. См.:
Изъявительное наклонение. По_e ительное
наклон ение. Условное наклонение. Жела-
тельное накл онение.
Здæхгæ
Архайæг предметырдæм цы а рхай д
арæзт в æййы, уый. Здæхгæ ми вдисæг.
Æздæхгæ
Архайæг предмет æрдæмæ ци архайд
арæзт ф æууй, е. Æздæхгæ мивдесæг.
ВозjZlguc
Обозначающий действие, напраe_ggh_ на
само действующее лицо. ВозjZlguc гл а-

24
Здæхгæ номи]. Æздæхгæ номе]. гол. ВозjZlgh_f_kl оимение.
Зыланг онад
Æзылангон æмхъæлæсоны рахызт йе
‘мкъай з ылангон æмхъæлæсонмæ
бæрæг уаjlu.
Зæллангойнадæ
Æзæллангон æмгъæлæсони р ахизт е
‘мкъай зæллангон æмгъæлæсонмæ
бæрæг уаjlb.
Озhgq_gb_
Переход глухого согласного в соответ-
ствующий звонкий в определенных поло-
жениях.
Зыхъхъ ырон æмхъæлæсонтæ
= Фрикативон æмхъæлæсонтæ. Спи-
ранттæ. Кæс: Спиранттæ.
Зихъ ирон æмгъæлæсонтæ
= Фрикативон æмгъæлæсонтæ. Спи-
ранттæ. Кæсæ: Спиранттæ.
Щелеu_k огласные
= Фрикативные согласные. Спира нты. См.:
Спиранты.
ИZjhg хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны а р-
хайд кæмæ арæзт у, уый æмæ дзуапп
дæтты фæрстытæн кæй? цы?
ИZjhgoZmg
Фæрсаг хауæни формæ, амонуй, а р-
хайд кæмæ арæзт æй, уой æма дзуапп
дæттуй фæрститæн ке? ци?
Винительный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, указ ывающая
на объект действия и отвечающая на в о-
просы кого? что?
И]tmu^Znhg
Мивдисæджы афоны хуыз, æвдисы,
архайд дзурыны размæ кæй цыди,
уый.
Е]tm^Znhgæ
Мивдесæги афони хузæ, æвдесуй, а р-
хайд дз оруни размæ ке цудæй, уой.
Прошедшее j_fy
Форма времени глагола, к оторая обознач а-
ет, что действие произошло до момента
речи.
Иде ограммæ
Идеографион фыссынады нысан
(цифрæтæ, химион æмæ математикон
нысæнттæ, иеро глифтæ).
Иде ограммæ
Идеографион финсуйнади нисан
(цифритæ, химион æма математикон
нисæнттæ, и ероглифтæ).
Идео грамма
(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и gramma
‘бу кZ, =
=написание’)
Знак идеографического письма (цифры,
химические и математические знаки, и еро-
гл ифы).
Идеографи
Æмбарынадæн йæ ны нысанæй
æвдыст кæм фæцæуы, фыссын ады
ахæм хуыз.
Идеографи
Лæдæр уйнадæн æ хуз æ нисанæй æв-
дист кæми фæццæуй, финсу йнади
уæхæн хузæ.
Идеография
(от греч. idea ‘идея, понятие, образ’ и grapho
‘пишу’)
Вид письма, знаки которого передают п о-
нятия, ассоциируемые с изображ ениями.
Идиолект
Хицæн адæймаджы ныхасы мини-
уджыты æмбырдгонд.
Идиолект
Хецæн адæймаги нихаси мин еугути
æмбурдгонд.
Идиолект
(от греч. idios ‘сhc сh_h[jZaguc и lektos
‘разг оhj)
Совокупность особенностей, характер изу-
ющих речь отдельного чел овека.
Идиомæ
Ома, фразеологизм: йæ иумæйаг н ы-
сан хицæн кæ мæн кæны йæ аразæг
дзырдты н ысанæй, б æлвырд æвзаджы
ахæм æнæдихгæнгæ дзы рдбаст.
Идиомæ
Гъома фразеологизм: æ еумæйаг н и-
сан хецæн кæмæн кæнуй æ аразæг
дзур дти нисанæй, б æлвурд æвзаги
уæхæн æнæдехгæнгæ дзу рдбаст.
Идиома
(от греч. idi ōma ‘сh_h[jZagh_\ ыраж ение’)
То же, что и фразеологизм: сhckl\_ggh_
данному языку неразложимое слоhkhq_l а-
ние, зн ачение которого не соiZ^Z_l со
значением с остаeyxsbo_]hkeh\.

25
Идиом атикæ
1. Æндæр æвзагмæ комкоммæ ратæл-
мацгæнæн кæмæн нæй, б æлвырд
æвзаджы дзырдты, разаг ъдты, син-
таксисон конструкц иты уыцы хицæн-
дзинад. 2. Æвзаджы идиоматизмтæ
æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны,
уый.
Идиом атикæ
1.Æ ндæр æвзагмæ комкоммæ ратæл-
мацгæнæн кæмæн нæййес, б æлвурд
æвзаги дзурдти, разагъдти, синтакси-
сон конструкц ити еци хецæндзий-
надæ. 2. Æвзаги идиоматизмтæ
æвзагзонунади ци хай ахур кæнуй, е.
Идиоматика
(от греч. idi ōma ‘сh_h[jZagh_\ ыражение’)
1.Своеобразие сло выражений, синтакс и-
ческих конструкций данного языка, бу к-
вально непереh^bfh_ на другие языки. 2.
Раздел языкознания, изучающий идиом а-
тизмы данн ого языка.
Иероглиф
Идеограммæ, райдианы баст уыд, цы
фæзынд нысан кодта, уыимæ.
Мысыйраг, китайаг и ероглифтæ.
Иеро глиф, аbppZ
Идеограммæ, райдайæни баст адтæй,
ци фæззинд нисан кодта, уой хæццæ.
Мисийраг, к итайаг иероглифтæ.
Иероглиф
(от греч . hieros ‘сys_gguc и glyph ē=‘то, что
uj езано’)
Идеограмма, первоначально имеющая
сyav с изображением обозначаемого явл е-
ния. Египетские, китайские иерогл ифы.
Изафет
Синтаксисон бастдзинады фæрæз
бæрæггæнæны (атрибутивон) кон-
струкц иты.
Изафет
Синтаксис он бастдзийн ади фæрæзн æ
бæрæггæнæни (атрибутивон) кон-
струкцити.
Изафет
(от араб. аль -идафату =‘добаe ение’)
Способ синтаксической связи, характерный
для определительных (атрибутивных) ко н-
стру кций.
Изложени
Текст хи ныхæстæй фы ссын.
Изложени
Текст хе дзурд тæй фи нсун.
Изложение
Письменный пересказ текста сhbfb сл о-
вами.
ИнZjbZgl
Æвзаджы абстрактон иуæг (ф онемæ,
морфемæ, лексемæ æ.æнд) бæлвырд
ныхасæй иппæрдæй.
ИнZjbZgl
Æвзаги абстрактон еуæг (фонемæ,
морфемæ, лексемæ æ.æнд.) бæлвурд
нихасæй епп æрдæй.
ИнZ риант
(от лат. invariants –=‘неизм еняющийся’)
Абстрактная единица языка (фонема, мо р-
фема, лексема и др.) в отвлечении от ее
конкретных речевых реализ аций.
Ин_jkb
Стилистикон фигурæ – дзыр дты ин-
нæрдæм рæнхъæвæрд хъуыдыйады
мидæг; пайдагонд дзы цæуы аив н ы-
хас фæтыхдджындæр кæнынæн.
Ин_jkb
Стилистикон фигурæ – дзур дти ин-
нердæмæ рæнгъæвæрд гъ удиади
медæг æ; пайдагонд си цæуй аййев
нихас фæттухгиндæр кæнунæн.
Ин_jkby
(от лат. inversio –=‘перестано вка’)
Стилистическая фигура – обратный пор я-
док слов в предложен ии, используемый для
усил ения выразительности художественной
речи.
ИндоеjhicZ]зæгтæ
Æвзæгты тæккæ стырдæр мы ггаг. Йæ
сæйрагдæр къордтæ сты: индиаг (бе н-
гали, пенджаби, урду, хинди, сан-
скрит); ира йнаг (персайнаг, афгайнаг,
курдаг, тадж икаг, ирон, скифа г,
Индое вропаг æa]læ
Æвзæгти тæккæ устурдæр му ггаг. Æ
сæйрагдæр къу æрттæ ‘нцæ: индиаг
(бенгали, пенджаби, урду, хинди, са н-
скрит); ирайнаг (персайнаг, афгайнаг,
курдаг, таджикаг, ирон, ск ифаг,
Индоеjhi_ йские языки
Одна из крупнейших языковых с емей.
Языки, входящие в эту семью, образуют
ряд групп. Важнейшие из них: индийская
(бенгали, пенджаби, урду, хинди, сан-
скрит); иранская (пе рсидский, афганский,

26
сæрмæттаг, алайнаг); слаygZ] (кæс:
СлаygZ] æa]læ ); гермайнаг (кæс:
Гермайнаг æa]læ ); балтиаг (лит о-
ваг, латышаг, пруссаг); рома йнаг
(кæс: Ромайнаг æa]læ ); кельтаг
(шотландиаг, ирландиаг æ .æнд.);
бердзенаг (ногбердзенаг, рагон-
бер дзенаг, византиаг ); албайнаг
æaZ]k омихаг æaZ] æ.æнд.
сæрмæттаг, алайнаг); слав иайнаг
(кæсæ: Славиайнаг æa]læ ); гер-
майнаг (кæсæ: Гермайнаг æa]læ );
балтиаг (литоваг, латышаг, пруссаг);
ромайнаг (кæс æ: Ромайнаг æa]læ );
кельтаг (шотландиаг, ирла ндиаг
æ.æнд.); бер дзейнаг (нæуæгбердзей-
наг, рагонбердзейнаг, византиаг); ал-
байнаг æвзаг ; с омехаг æвзаг æ.æнд.
курдский, таджикский, осетинский, ски ф-
ский, сарматский, аланский); слаó нская
(см.: Славянские языки ); германская (см.:
Германские языки ); балтийская (лито -
ский, латы шский, прусский); романская
(см.: Романские языки ); кельтская (шо т-
ландский, ирландский и др.); греческая
(но вогреческий, дреg_]j_q_kdbc виза н-
тийский); албанский язык; армя нский язык
и др.
Инициаль
Уæнджы (уидаджы, дзырды) рай-
дайæн мыр. Абар: Медиаль. Ф иналь.
Инициаль
Иуонги (уедаги, дзурди) райдайæн
мур. Рабарæ: Мед иаль. Финаль.
Инициаль
(от лат initi ālis ‘начальный’)
Начальный звук слога (основы, слоZ  Ср.:
Медиаль. Ф иналь.
Интерпоз ици
Домгæвазыгджын хъуыдыйады
уæлæмхæст хъуыдыйад с æйраг хъу ы-
ды йады мид æг куы в æййы, у æд уый.
Интерпоз ици
Домгæвазуггин гъудиади уæлæнхæст
гъудиадæ с æйраг гъудиади мед æгæ ку
фæууй, у æд е.
Интерпоз иция
(от лат. inter ‘между’+ positio ‘пол ожение’)
Расположение придаточной части внутри
гла вной в составе сложноподчиненного
предлож ения.
Интерфикс
Дыууæ уидаджы ‘хсæн æвæрд а ф-
фикс.
Интерфикс
Дууæ уедагей æхсæн æвæрд а ффикс.
Интерфик с
(от лат. inter ‘между’+ fixus ‘прикрепле нный’)
Аффикс, помещаемый между дmfy корн я-
ми.
Инфикс
Уидаджы мидæг æвæрд а ффикс.
Инфикс
Уедаги медæг æ æвæрд а ффикс.
Инфикс
(от лат. in ‘в’+ fixus ‘прикрепле нный’)
Аффикс, klZляемый в к орень.
Инфинитив
Кæс : Мивдисæджы æбæлuj^
формæ.
Инфинитив
Кæсæ: Мивдесæги æбæлmj^nhjf.
Инфинити
(от лат. infinitivus modus ‘неопределенный сп о-
соб’)
См.: Неопределенная форма глаг ола.
Иппæрдон номдартæ
Хъуыдыйы фæрцы кæй хатæм, уыцы
æмбарынæдты нæмттæ. Кæс: Ко н-
кретон н омдартæ.
Еппардон номдартæ
Гъудий фæрци ке хатæн, еци
лæдæруйнæдти нæмттæ. Кæсæ: Ко н-
кретон номдартæ.
Отe_q_ggu_ (абстрактные) имена
сущес тbl_evgu_
Названия сhckl\ качеств, действий, с о-
стояний, понятий. См.: Конкретные имена
сущес тbl_evgu_.
Ирайнаг æв зæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
къорд. Ди хгонд цæуынц дæлкъорд-
тыл: 1) ныгуылæн : курдаг, персайнаг,
Ирайнаг æa]læ
Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар.
Де хгонд цæунцæ дæлкъу æрттæбæл:
1) нигулæн: курдаг, персайнаг, тадж и-
Иранские языки
Группа языков индоевропейской языковой
семьи. Делятся на подгруппы: 1) западную:
кур дский, персидский, таджикский, дари и

27
таджикаг, дари æ.а.д. – æгас æвзæгтæ;
рагонперса йнаг, астæуккагперсайнаг,
па рфяйнаг æ.а.д. – мард æвзæгтæ; 2)
скæсæйнаг: афгайнаг, п амираг, ирон,
ягноба г æ.а.д. – æгас æвзæгтæ; ски-
фаг, сæрмæттаг, ала йнаг æ.а.д. – мард
æвзæгтæ. Мард а_klcZ] æвзагæн ис
дыууæ дæлкъорды æвзæгты мини-
уджытæ дæр (кæс: А_klcuзаг ).
каг, дари æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; р а-
гонпе рсайнаг, астæуккагперсайнаг,
парфиа йнаг æ.у.и. – мард æвзæгтæ; 2)
скæсæйнаг: афгайнаг, п амираг, ирон,
ягнобаг æ.у.и. – æгас æвзæгтæ; ск и-
фаг, сæрмæттаг, ала йнаг æ.у.и. – мард
æвзæгтæ. Мард а_ стæйаг æвзагæн ес
идууæ дæлкъуари æвзæгти минеугутæ
дæр (кæсæ: Авести æaZ] ).
т.д. – живые языки; древнеперсидский,
сред неперсидский, парфя нский и т.д. –
мертвые языки; 2) hklhqgmx: афганский,
памирские языки, ос етинский, ягнобский и
т.д. – живые языки; скифский, са рматский,
аланский и т.д. – мертвые языки. Мертвый
а_klbckdbc язык имеет пр изнаки языков
обеих подгрупп (см. : А_klb йский язык ).
Ирон æaZ]
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
ира йнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл
Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны. Ис ын
дыууæ диале кты: скæсæйнаг – ирон
æмæ ныгуылæн – дыг урон.
Ирон æaZ]
Индоевропаг æвзæгти муггаги ира й-
наг къуари æвзаг. Дзорунц æ ‘йбæл
Цæгат æма Хонсар Иристони. Ес ин
дууæ ди алекти: скæсæйнаг – ирон
æма нигулæн – дигорон.
Осетинский язык
Язык иранской группы индоевропейской
языковой семьи. Распространен в Се_jghc
и Южной Осетии. Имеет дZ диалекта: во-
сточный – иронский и западн ый – диго р-
ский.
Иртæстгонд фæрссаг уæнгтæ
Хъуыдыйады у æнгт æй искæцыйы
хъуыды цы фæрссаг уæнгтæ фæбæл-
вырддæр кæнынц æмæ иннæ уæнгтæй
интонацийæ кæй фæиртасæм, уыдон.
Ирт æстгонд у æнгт æ хуым æтæг хъу ы-
дыйад к æнынц вазыгджынд æр.
Фысгæйæ иртæстгонд цæуынц
æрх æцæн ныс æнтт æй – къæдзыг
кæнæ тирейæ. Иртæстгонд
æххæстгæнæнтæ, иртæстгонд
фад атон дзырдтæ.
Æртæстгонд фæрсаг иуæнгтæ
Гъудиади иу æнгт æй ескæций гъуди
ци фæрсаг иуæнгтæ фæббæлвурддæр
кæнунцæ æма иннæ иуæнгтæй инт о-
нацийæй ке фертасæн, етæ. Æрт æст-
гонд иу æнгт æ хум æтæг гъудиад æ
кæнунц æ вазуггинд æр. Финсгæй
æртæстгонд цæунцæ æрху æцæн
нис æнтт æй – къæдзуг кенæ тирейæй.
Æртæстгонд æнхæстгæнæнтæ,
æртæстгонд ф адуатон дзурдтæ.
Обособленные lhjhkl_i_ggu_ чл е-
ны пре дложения
Второстепенные члены предложения,
уто чняющие или поясняющие член пред-
лож ения, к которому они относятся, выде-
ля емые интон ационно. Обособленные чле-
ны осложняют простое предложение. На
пис ьме они отделяются знаками препина-
ния – запятой или тире. Обособленные до-
полн ения, обособленные обстоятельс тZ.
Иртæст он хауæн
Фæрссаг хауæн, дз уапп дæтты фæр-
стытæн кæмæй? цæмæй? кæцæй?
Æртæстон хауæн
Фæрсаг хауæн, дз уапп дæттуй фæр-
ститæн кæмæй? цæмæй? кæдæй?
Тhjbl_evguc (отложительный) п а-
деж
Кос_gguc падеж, отвечает на в опросы
кем? чем?
Искæй н ыхас
Æндæр адæймаджы дзырдт æ аlhju
ныхасы мидæг. Комкоммæ ныхас.
Фæрссаг ныхас. Авт оры ныхæстæ.
Еске нихас
Æндæр адæймаги дзурдт æ аlhjb
нихаси медæг æ. Комкоммæ нихас.
Фæрсаг нихас. А втори нихæстæ.
Чужая речь
ВысказыZgb_ другого лица, которое
включается в а вторское повество вание.
Прямая речь. Кос_ggZy речь. Слова аl о-
ра.
Испайнаг æaZ]
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл
Испайнаг æaZ]
Индоевропаг æвзæгти муггаги рома й-
наг къуари æвзаг. Дзорунцæ ибæл
Испанский язык
Язык романской группы индоевропейской
языковой с емьи. Распространен в Испании,

28
Испанийы, АИШ -ы, Африкæ æмæ
Латинаг Америк æйы иуæй -иу пад-
дзахæдты æ.æнд.
Испаний, АЕШ -и, Африк æ æма Лат и-
наг Ам ерики еуæй -еу паддзахæдти
æ.æнд.
США, некоторых государствах Африки и
Лати нской Америки и др.
Историзм
Чи нал ис, ахæм фæзынд цы дзырд
æвдисы, уый.
Историзм
Ка нæбал ес, уæхæн фæззинд ци
дзурд æвдесуй, е.
Историзм
(от греч. historia ‘рассказ о пр ошлом’)
Слово, устареr__\kязи с исчезновением
обозначаемых ре алий.
Италиаг æaZ]
Индоевропæйаг æвз æгты мыггаджы
ромайнаг къорды æвзаг. Дзурынц ыл
Италийы, Ватиканы, АИШ -ы, Ш_ й-
царийы æ.æнд.
Италиаг æaZ]
Индоевропаг æвзæгти муггаги рома й-
наг къуари æвзаг. Дзорунцæ ‘йбæл
Италий, Ватикани, АЕШ -и, Ш_cp а-
рий æ.æнд.
Италья нский язык
Язык романской группы инд оеjhi_ckdhc
языковой семьи. Распространен в Италии,
Ватикане, США, Швейц арии и др.
Иуjku] хъуыдыйад
Иу сæйраг уæнг (кæнæ сæйрат, кæнæ
зæгъинаг) кæм вæййы, ахæм
хуымæтæг хъуыдыйад. Кæс:
Дыjku]otmu^u йад.
Еуjkm] гъудиадæ
Еу сæйраг иуонг (кенæ сæйра т, кенæ
зæгъуйнаг) кæми фæууй, уæхæн
хумæтæг гъудиадæ. Кæсæ: Дуjkm]
гъудиадæ.
Односостаgh_ предлож ение
Простое предложение, в котором тол ько
один глаgucqe_g – либо подлежащее, л и-
бо сказуемое. См.: Двусостаgh_ предл о-
жение.
Иугæнæг бæттæгтæ
Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты
кæнæ бабæтгæвазыгджын хъуы-
дый ады хæйтты бæттæгтæ.
Еугæнæг бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъуди ади хæйтти
бæттæгтæ.
Соединител ьные союзы
Союзы, соединяющие одноро дные члены
или части сложносочиненного предлож е-
ния.
Иугæнæг хъæлæсон
Æххуысгæнæг морфемæ дыууæ
æнæаразгæ бы ндуры кæрæдзийыл
бæттынæн.
Еугæнæг гъæлæсон
Æнхусгæнæг морфемæ дууæ æнараз-
гæ бундори кæрæдзебæл бæттунæн.
Соединител ьная гласная
Служебная морфема для соединения дmo
непроизводных о снов слова.
Иумæй аг номдартæ
Бирæ иумыггаг предметты нæмттæ
цы номдартæ н ысан кæнынц, уыдон.
Кæс: Сæрмагонд номдартæ.
Еумæйаг номдартæ
Берæ еумуггаг предметти нæмттæ ци
номдартæ нисан кæнунцæ, етæ. Кæсæ:
Сæрмагонд номдартæ.
Нарицательные имена существ и-
тельные
Имена существ ительные, назыZxsb_
определенный предмет как представитель
целого класса одн ородных предметов. См.:
Собст_gu_bf_gZkms_klител ьные.
Иуныс аниуæгон дзырдтæ
Иу лексикон нысаниуæг цы дзырдтæн
ис, уыдон.
Еунис анеуæгон дзурдтæ
Еу лексикон нисанеуæг ци дзурдт æн
ес, етæ.
Однозначные сл оZ
Слова, обладающие одним лексическим
знач ением.
Иууидаг дзырдтæ
Сæ уидæгтæ æмхуызон цы дзырдтæн
сты, у ыдон.
Еууедагæ дзурдтæ
Сæ уедæгтæ еухузи ци дзурдтæн
æнцæ, етæ.
Однокоре нные слоZ
Слова, имеющие общий к орень.
Иууидагон д зырдтæ Еууедагон дзурдтæ Однокорн еu_kehа

29
Иунæг уидаг цы дзырдтæн ис, у ыдон. Еунæг уедагæ ци дзурдтæн ес, етæ. Слова, имеющие только один к орень.
Иууон нымæц
Цалдæр иухуызон предметты рæнхъы
иу пре дмет чи æвдисы, ным æцы ах æм
формæ.
Еууон нимæдзæ
Цалдæр æнхуз æн пре дметти рæнгъи
еу предмет ка æвдесуй, ним æдзи
уæхæн формæ.
Единст_ggh_qb сло
Форма числа, обозначающая один предмет
в ряду однородных пре дметов.
Ифтындзæг
Мивдисæджы ивынад й æ граммат и-
кон форм æтæм г æсгæ: цæсгæмттæм,
нымæцтæм, афонт æм æмæ
здæхæнт æм.
Ефтиндзæг
Мивдесæги æййеmcgZ^ æ грамм а-
тикон формит æмæ гæсгæ:
цæсгæнттæмæ, нимæдзитæмæ,
афонт æмæ æма æздæхæнт æмæ.
Спряжение
Изменение глагола по его грамматическим
формам: лицам, числам, временам и
наклон ениям.
Йотаци
Мыр йот -ы [j] фæзынд хъæлæсон ы
разæй дзырды ра йдианы кæнæ
хъæлæсонты астæу.
Йотаци
Мур йот -и [j] фæззинд æ гъæлæсони
разæй дзу рди райдайæни кенæ
гъæлæсонти астæу.
Йотация
Появление звука йот [j] перед гласным
звуком в начале слова или между гласн ы-
ми.
Калькæ
Дзырды кæнæ дзырдбасты æрб айст
иу æвзагæй иннæмæ дзырд æй дзы-
рдм æ тæлмацы фæрцы.
Калькæ
Дзурди кенæ дзурдбасти æрбайст еу
æвзагæй иннемæ дзурд æй дзурдм æ
тæлмаци фæрци.
Калька
(от франц. =calque - ‘копия’)
Заимствование путем буквального перев о-
да слова или словосочет ания.
Канцел яризмтæ
Традицимæ гæсгæ литературон
æвзаджы официалон хъуыддаджы
стилы цы дзырдтæ, дзырдбæстытæ,
граммат икон формæтæ æмæ кон-
струкцитæй пайдагонд цæуы, у ыдон.
Канцел яризмтæ
Традицимæ гæсгæ литературон æвза-
ги официалон гъуддаги ст или ци
дзурдтæ, дзурдбæститæ, грамматикон
формитæ æма конструкцитæй пайд а-
гонд цæуй, етæ.
Канцеляри змы
Слова, слоhkhq_lZgby грамматические
формы и конструкции, употребление кот о-
рых в литературном языке закреплено тр а-
дицией за официально -деловым ст илем.
Категори
Предметты къæпхæн кæн æ сæ
иумæйаг миниуæг цы æмбарынад н ы-
сан кæны, уый.
Категори
Предметти къæпхæн кенæ сæ
еумæйаг минеуæг ци лæдæруйнадæ
нисан кæнуй, е.
Категория
(от греч. kategoria - ‘ukdZauание, пр изнак’)
Понятие, обозначающее разряд предм етов
или наиболее общий их пр изн ак.
Кæрон
Дзырдæн æндæр дзырдтимæ бæтгæйæ
(дзырдб асты кæнæ хъуыдыйады
мидæг) ивгæ цы хай кæны, уый. =
Фле кси.
Кæрон
Дзурдæн æндæр дзурдти хæццæ
бæтгæй (дзурдбасти кенæ гъ удиади
медæг æ) æййе] ци хай кæнуй, е. =
Флекси.
Окончание
Изменяющаяся часть слова, которая сл у-
жит для сyab сло в слоhkhq_lZgbb и
предложении. = Фле ксия .
КZglblZlbон лингви стикæ
Æвзаг математикон методты фæрцы
иртасæг лингвистикæ. = Статист и-
кон лингbklbd.
КZglblZlbон лингви стикæ
Æвзаг математикон м етодти фæрци
æртасæг лингвисти кæ. = Статист и-
кон лингbklbd.
КZglblZlb\gZyebg]и стика
(от нем. quantitativ < лат. quantitatas ‘количе-
стh)
Лингвистика, изучающая язык с помощью
математических методов. = Статистич е-
ская лингb стика.

30
Кинемæ
Мыр дзургæйæ дзурæн оргæнты
фæрцы цы артику ляцион иртæсæн
миниуæг фæзыны, уый.
Кинемæ
Мур дзоргæй дзорæн оргæнти фæрци
ци артикул яцион æртæсæн минеуæг
фæззиннуй, е.
Кинема
(от =греч. kin ēma ‘движ ение’)
Артикуляционный различительный пр и-
знак, формирующийся на основе работы
одного органа речи при про изнесении зв у-
ка.
Кинесикæ
Ныхасы мидæг цы буары зм æлдтыты
æмиуадæй – къухамынд æй, ми-
мик æйæ – пайдагонд цæуы
(дзурæн органты архайд æй
фæстæмæ), уыдон; ахуыр сæ кæн æм
паралингви стикæйы ф æрцы.
Кинесикæ
Нихаси медæг æ ци бауæри æзм æлд-
тити æмеуадæй – къоха мунд æй, ми-
мик æй – пайд агонд цæуй (дзорæн
орга нти архайд æй фæстæмæ), етæ;
ахур сæ кæн æн пар алингвист ики
фæрци.
Кинесика
(от =греч. kin ēsis ‘дв ижение’)
Совокупность телодb`_gbc (жестов, м и-
мики), применяемых при общении (за и с-
ключением дb`_gbc речеh]h а ппарата);
изучается паралингви стикой.
Кинетикæ
Къухамындтыты æвзаг ных асы
мидæг.
Кинетикæ
Къохамундтити æвзаг н ихаси
медæг æ.
Кинетика
(от =греч. kin ētikos ‘приh^ysbc движ ение’)
Язык жестов.
Кириллицæ
Фыццаг слаygZ] дамгъу æттæй иу,
нырыккон уырыссаг æв заджы алф а-
виты бындур. .
Кириллицæ
Фиццаг славянаг дамугъау æттæй еу,
нуриккон уруссаг æвзаги алфаblb
бу ндор.
Кириллица
(по имени одного из двух слаygkdboijhkет и-
телей 9  –=Кирилла и Мефодия, состаbших
слаygkdbcZen авит)
Одна из первых слаygkdboZa бук, лежащая
в основе современного русского алфав ита.
Клише
Цæттæй æ ист фразæ, разагъд, ныхасы
стереотип.
Клише
Цæттæй ист фразæ, разагъд, нихаси
стере отип.
Клише
(от франц. cliché )
Шаблонная фраза, выражение, речевой ст е-
ре отип.
Когнаттæ
Сæ форм æ дыууæ æвзаджы мидæг
æмхуызон к æмæн у, ах æм дзырдт æ.
Когнаттæ
Сæ форм æ дууæ æвзагей медæг æ æн-
хуз æн к æмæн æй, у æхæн дзурдт æ.
Когнаты
(от =лат. cognatus ‘кроgucjh^k т_ggbd)
Слова дmo языков, соiZ^Zxsb_ по фо р-
ме.
Когнит иhg
Базонын, хъуыды кæнынимæ баст.
Когнит иhg
Базонун, гъуди кæнуни хæццæ баст.
Когнити вный
(от франц. cognitif < лат. cognoscere ‘понимать,
сознаZlv)
Связанный с познанием, мышлен ием.
Когнитиhgebg]истикæ
Æвзагзонынады здæхт; æвзаг и ртасы,
адæймагæн хъуыды кæныны бынд у-
ры цы æмбар æн, зондагу рæн (когн и-
тивон) мех анизмтæ ис, уыдоны
Когнитиhgeb нгbklbdæ
Æвзагзонунади æздæх; æвзаг æрта-
суй, адæймагæн гъуди кæнуни бундо-
ри ци л æдæрæн, зундагор æн (когни-
тивон) механизмтæ ес, у они ‘рдигæй.
КогнитиgZyeb нгbklbdZ
(от франц. cognitif < лат. cognoscere ‘понимать,
сознаZlv)
Направление в лингвистике, изучающее и
описывающее язык с точки зрения познав а-

31
‘рдыгæй. тельных (когнитивных) механизмов, леж а-
щих в основе мыслительной деятельности
чел овека.
Кодификацигонд (литературон)
æaZ]
Бафæзминаг литературон ныхас цы
фæткойты фæрцы рæзы, у ыдонæй
æххæст æвзаг.
Кодификацигонд (литературон)
æaZ]
Бафæнзуйнаг литературон н ихас ци
фæткойти фæрци ирæзуй, уонæй
æнхæст æвзаг.
КодифицироZgguc (литер атурный)
язык
Язык, соответствующий соhdmighklb пр а-
вил, обеспечивающ их его образцовое лит е-
ратурное воспроизвед ение.
Комкоммæ нысаниуæг
Фæзыны, дзырд куы сæвзæры, уæд.
Баст у м иниуджыты, архæйдтыты,
нымæцты нæмттæ æвæрынимæ; фæл-
гонцджын нæ вæййы.
Комкоммæ нисанеуæг
Фæззиннуй, дзурд ку исæвзуруй, уæд.
Баст æй минеугути, арх æйдтити,
нимæдзити нæмттæ æвæруни хæццæ;
фæлгонцгун нæ фæууй.
Прямое знач ение
Возникает у сло при их появлении, сya а-
но с наименованием предметов, признако
действий, чисел и обычно лишено образн о-
сти.
Комкоммæ н ыхас
Хъуыдыйады мидæг искæй ныхас
æнæ ивдæ й цы дзырдтæй фæзæгъæм,
уыдон, аlhju ныхæстимæ. Кæс: А-
торы ныхæстæ.
Комкоммæ нихас
Гъудиади медæг æ еске нихас æнæ
æййивдæй ци дзурдтæй фæззæгъæн,
етæ, аlhjb нихæсти хæццæ. Кæсæ:
Аl ори нихæстæ.
Прямая речь
Дословная передача чьего -либо высказыв а-
ния, соп ровождаемого авторскими слов а-
ми. См.: СлоZZ втора.
Кон_j]_ нци
Æвзаджы дыууæ кæнæ фылдæр
фæзынды сæ истор ион рæзты мидæг
кæрæдзимæ куы фæхæстæгдæр
вæййынц, кæнæ куы баиу вæййынц,
уæд уый. Абар: Диверге нци.
Кон_j]_ нци
Æвзаги дууæ кенæ фулдæр фæззинди
сæ ист орион ирæзти медæг æ
кæрæдземæ ку фæхæстæгдæр унцæ,
кенæ ку байеу унцæ, у æд е. Рабарæ:
Ди_j]_gpb.
Кон_j]_ нция
(от лат. convergo ‘приближаюсь, сх ожусь’)
Сближение или соiZ^_gb_ дmo и более
язык овых явлений или языков в ходе их
исторического развития. Ср.: Ди_j]_ нция .
Кон_jkb
Дзырды синтаксисон функцийы ив ы-
над.
Кон_jkb
Дзурди синтаксисон функций æййе-
вуйнад æ.
Кон_jkby
(от лат. conve rsio ‘оборот’)
Изменение синтаксической фун кции слова.
Конко рданс
Тексты мидæг цы дзырдтæ кæнæ æм-
барынæдтæ ис, уыдоны алфаblhg
номхыгъд сæ ныс аниуæг æмæ кон-
текстимæ.
Конко рданс
Тексти медæг æ ци дзурдтæ кенæ
лæдæруйнæдтæ ес, уони алфаblhg
номхигъд сæ нисанеуæг æма конте к-
сти хæццæ.
Конкорданс
(от нем. Konkordanz < лат. concordare ‘согл а-
соZlvkygZoh^blvky соот_ тств ии’)
Алфаblguc перечень слов или понятий с
ук азанием их смысла и контекста.
Конкретон номдартæ
Банымайæн кæмæн ис, ахæм пре д-
метты нæмттæ – номдарт æ. Кæс: Ип-
пæрдон номдартæ.
Конкретон номдартæ
Банимайæн кæмæн ес, уæхæн пре д-
метти нæмттæ – номдарт æ. Кæсæ:
Еппæрдон номдартæ.
Конкретные имена существ ительные
Имена существительные, обозначающие
сч итаемые предметы. См.: Отe_q_ggu_
имена существ ительные.
Коннотатиhgg ысаниуæг
Сæйраг нысаниуæгимæ ма дзырдæн
Коннотатиhgg исанеуæг
Сæйраг нисанеуæги хæццæ ма
Коннотативное зн ачение
Значение, сопутствующее основному де-

32
цы уæлæмхасæн нысаниуæг ис, уый.
Вæййы функционалон -стилистикон
æмæ эмоционалон ахуырстæй ха й-
джын.
дзурдæн ци уæлæнхасæн нисанеуæг
ес, е. Фæууй функционалон -
стилистикон æма эм оционалон
хурстæй хайгин.
нот атиghfm значению и определяемое
функционально -стилистической и эмоци о-
нальной окраской языков ого выражения.
Коннотаци
Эмоционалон, аргъгæнæн кæнæ ст и-
лист икон ахуырст кæмæн ис,
æвзаджы нысаны ахæм уæлæмхасæн
нысаниуæг.
Коннотаци
Эмоционалон, аргъгæнæн кенæ ст и-
листикон хурст кæмæн ес, æвзаги н и-
сани уæхæн уæлæнхасæн нисанеуæг.
Коннотация
(от лат. connoto ‘имею дополнительное знач е-
ние’)
Дополнительное значение языков ого знака,
имеющее эмоционалную, оценочную или
стилистическую окр аску.
Конспект
Исты уацм ыс æн йæ мидисы цыбыр
фыст.
Конспект
Ести уадзимис æн æ медеси ц убур
финст.
Конспект
(от лат. cōnspectus ‘имею дополнительное зн а-
чение’)
Краткая запись содержания какого -нибудь
текста.
Контамин аци
Дыуу æ æмхуызон дзырды кæнæ дзы-
рдбасты б аиу к æнг æйæ ног формæ
ног нысаниуæгим æ куы фæзыны, у æд
уый.
Контамин аци
Дуу æ æмхузон дзурди кенæ
дзурдб асти хæлæмулæгонд æй æвзаги
нæуæг форм æ нæуæг нисанеу æги
хæцц æ ку ф æзиннуй, у æд е.
Контамин ация
(от лат. cont āmin ātio ‘см ешение’)
Появление новой формы, нового значения
при смеш ении, объединении дmo сходных
в чем -то слов или слоhkhq_l аний.
Контамин ацигонд
Контекстмæ гæсгæ б æлвырд к æнинаг.
Контамин ацигонд
Контекстмæ гæсгæ б æлвурд к æнуй-
наг.
Контаминир оZgguc
Определяемый контекстом, заbkysbc от
ко нтекста.
Контекст
Æвзаджы иуæгæй пайда кæнгæйæ, йæ
алыварс цы ли нгвистикон дуне
сæaæры, уый.
Контекст
Æвзаги еуæгæй пайда кæнгæй, æ ал и-
варс ци лингвистикон дуйн е ис æвзу-
руй, е.
Контекст
(от лат. contextus ‘соедин ение, сyav)
Лингвистическое окружение, в котором
употребляется та и ли иная языковая един и-
ца.
Контекстуалон с инонимтæ
Сæ нысаниуæг æрмæст конте ксты
мидæг кæмæн фæхæстæгдæр вæййы,
ахæм синонимтæ.
Контекстуалон с инонимтæ
Сæ нисанеуæг æрмæст конте ксти
медæг æ кæмæн фæххæстæгдæр уй,
уæхæн синонимтæ.
Контекстуальные синон имы
Си нонимы, сближающиеся сhbfb знач е-
ниями только mkeh\ иях контекста.
Контрастиhgeb нгbklbdæ
Ныхмæвæрды лингвистикæ –
æвзагзонынады хай, йæ нысан у, с æ
раa æрдм æ гæсгæ кæрæдзимæ дыуу æ
кæнæ цалд æр х æстæг æвзаджы æмæ
æцæгæлон æвзæгт æм иухуызонæй цы
ис æмæ, хицæн ц æмæй к æнынц, уый
Контрастиhgeb нгbklbdæ
Нихмæвæрди лингвистикæ –
æвзагзонунади хай, æ нисан æй, с æ
раamj^f æ гæсгæ кæрæдземæ дуу æ
кен æ цалд æр хæстæг æвзаги æма
æцæгæлон æвзæгт æмæ еух узонæй ци
ес æма, хецæн ц æмæй к æнунц æ, уой
КонтрастиgZyebg]и стика
Сопоставительная лингвистика – область
языкознания, целью которой является с о-
поставительное изучение дmo или н е-
скольких генетически родственных и н е-
родственных языков для выявл ения
сходств и различий на всех уровнях язык о-

33
рабæрæг кæнын æвзаджы алы стру к-
турон æмвæзады дæр.
рабæрæг кæнун æвзаги алли структ у-
рон æмвæзади дæр.
вой стру ктуры.
Концепт
Æмбарынадæн йæ мидис.
Концепт
Лæдæруйнадæн æ медес.
Концепт
(от лат. conceptus ‘мысль, пон ятие’)
Содержание понятия.
Конъюнкци
Бæттæг «æмæ» -йы логикон эквив а-
лент.
Конъюнкци
Бæттæг «æма» -й логикон экв ивалент.
Конъюн кция
(от лат. conjun ctio ‘союз, связь’)
Логический эквивалент союза «и».
Коррелят
Дыууæ кæнæ кæрæдзиимæ баст
цалдæр æвзаджы иуæгтæй иу.
Коррелят
Дууæ кенæ кæрæдзей хæццæ баст
цалдæр æвзаги еуæгтæй еу.
Коррелят
(от лат. correlatio ‘соотнош ение’)
Одна из дmo или нескольких соотнос и-
тельных языковых ед иниц.
Криптоним
Сусæг ном.
Криптоним
Сосæг ном.
Криптоним
(от греч. cryptos ‘тайный, скрытый’ и onyma
‘имя, н азZgb_)
Тайное имя.
Къæдзыг
Æрхæцæн н ысан, к æрæдзий æ хиц æн
кæны дзырдтæ, дзырдты къордтæ
æмæ хъуыдыйæдтæ.
Къæдзуг
Æрхуæцæн нисан, к æрæдзем æй
хец æн кæнуй дзурдтæ, дзур дти
къу æрттæ æма гъудиæдтæ.
Запятая
Знак препинания, разд еляющий слоZ
группы слов или предлож ения.
Къæлæттæ
Хъуыдыйады мидæг сæйраг текст
бæлвырддæр цы дзырд кæнæ дзырдты
къорд кæны, уыдон иртæстгонд цы
æрхæцæн нысанæй æрцæуынц, уый.
Къæлæттæ
Гъудиади медæг æ сæйраг текст бæл-
вурддæр ци дзурд кенæ дзурдти къуар
кæнуй, етæ æртæстгонд ци æрхуæцæн
нисанæй æрцæунцæ, е.
Скобки
Знак пр епинания, используемый для выд е-
ления отдельных сло или частей предл о-
жения, содержащих пояснения, уто чнения
к основному тексту.
Лабиализ аци
Ныхасы мыртæ дзурын, былтæ
ты мбыл цъупгонд æй.
Лабиализ аци
Нихаси муртæ дзорун, билтæ тумбул
цъопгонд æй.
Лабиализ аци я
(от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’)
Огубление, произнесение звуков речи с
округлением выт янутых вперед губ.
Лабиализ ацигонд
Лабиализациимæ цы мыр
фæзæгъынц, уый.
Лабиализ ацигонд
Лабиализаций хæццæ ци мур
фæззæгъунцæ, уой.
ЛабиализоZ нный
Звук, подвергшийся лабиализ ации.
Лабиалон
Былон, былты фæрцы цы мыр фæдзу-
рынц, уый. Кæс: Былон.
Лабиалон
Билон, билти фæрци ци мур
фæдздзорунцæ, е. Кæсæ: Билон.
Лабиальный
(от ср.лат. labialis ‘губной’ < лат. labia ‘губы’)
Губной, звук, произносимый с участием
губ. См.: Гу бной.
Лабиодент алон
Былон -дæндагон æмхъ æлæсон мыр.
Фæзæгъынц æй, бинаг был ра ззаг
Лабиодент алон
Билон -дæндагон æмгъ æлæсон мур.
Фæззæгъунц æ ‘й, бунккаг билæ ра ззаг
Лабиодентал ьный
(< лабиальный + де нтальный )=
Губно -зубной, согласный звук, произнос и-

34
уæллаг дæндæгтыл кæй бамбæлы,
уый фæрцы.
уæллаг дæндæгутæбæл ке бам бæлуй,
уой фæрци.
мый благодаря сближению нижней губы с
передними верхними зуб ами.
Лаконизм
Хъуыды цыбыр æмæ бæлвырдæй дз у-
рын зонын. У ыцы миниуæгæй,
таурæгъмæ гæсгæ, хайдж ын уыдысты
Лаконикты (Спартæйы) цæрджытæ –
спа ртайнæгтæ.
Лаконизм
Гъуди цубур æма бæлвурдæй дзорун
зонун. Еци минеуæгæй, таурæхъмæ
гæсгæ, хайгин адтæнцæ Лаконикти
(Спарти) цæргутæ – спа ртайнæгтæ.
Лаконизм
(от греч. lakonismos < соб. Lakonike )
Краткость и четкость в выражении мысли;
согласно преданию, этим качеством отл и-
чались жители древней Лаконики (Спарты)
– спарта нцы.
Лакунæ
1. Тексты мидæг уагъд бынат. 2. Иу
æвзаджы н ационалон реалиты
нæмттæн иннæ æвзаджы ле ксикон
эквиваленттæ куы нæ вæййы, у æд
уый.
Лаку нæ
1. Тексти медæг æ уæгъд æ бунат. 2. Еу
æвзаги националон реалити нæмттæн
иннæ æвзаги ле ксикон эквиваленттæ
ке нæ фæууй, у æд е.
Лакуна
(от франц.. lacune < лат. lacuna ‘углубление,
полость, пробел’)
1. Пропуск, пробел, недостающее место в
тексте. 2. Отсутствие л ексических эквив а-
лентов в одном языке, связанных с обозн а-
чением наци ональных реалий в другом.
Ларинг алон
= Хурхон, глоттализацигонд. Кæс:
Ху рхон.
Ларинг алон
= Хорхон, глоттализацигонд. Кæсæ:
Хо рхон.
Ларингал ьный
(от нем. laringal < греч. larynx ‘го ртань’) =
= Гортанный. Глоттализованный. См.:
Горта нный.
Латералон
Фæрсырдыгон æмхъæлæсон мыр.
Латералон
Фæрс æрдигон æмгъæлæсон мур.
Латерал ьный
(от лат. lateralis ‘бокоhc < лат. latus ‘бок’)
Боковой согласный звук.
Латинизм
Латинаг æвзагæй æрбайсгæ дзырд
кæнæ разагъд.
Латинизм
Латийнаг æвзагæй æрбайсгæ дзурд
кенæ ра загъд.
Латинизм
(от лат. (lingua ) Latina ‘лати нский язык’)
Слово или оборот речи, заимствованный из
латинского яз ыка.
Латиницæ
Рагон ромæгтæ цы фыссынадæй па й-
да кодтой, уый; дунейы уый бынд у-
рыл ра aæрд бирæ æвзæгтæ; латинаг
алф авит.
Латиницæ
Рагон ромæгтæ ци финсуйнадæй па й-
да кодтонцæ, е; дуйней æ бундорбæл
раamj^ æй берæ æвзæгтæ; латинаг
алф авит.
Латиница
(от лат. latinus ‘латинский’)
Письмо, которым пользовались древние
римл яне; легло в основу м ногих языков
мира; лати нский алфаbl.
Лексемæ
Дзырд, æвзаджы дзырдуаты иуæг.
Лексемæ
Дзурд, æвзаги дзурдуати еуæг.
Лексема
(от греч. lexis ‘слоhыраж ение’)
Слово, единица словаря яз ыка.
Лексикæ
1.Æ взаджы дзырдуатон сконд. 2.
Дзырдты иугонд истав æр м иниуæгмæ
гæсгæ.
Лексикæ
1. Æ взаги дзурдуатон сконд. 2.
Дзурдти еугонд естиав æр минеуæгмæ
гæсгæ.
Лексика
(от греч. lexikos ‘сло_kgucke оZjguc)
1. Словарный состав языка. 2. Группа сло
объединенных по какому -либо пр изнаку.
Лексикал изаци Лексикал изаци Лексикализ ация

35
Æвзаджы элемен т дзырд кæнæ дзы р-
ды эквивалент (зæгъæм, фразеол о-
гизм) куы свæййы, у æд ахæм фæзынд.
Æвзаги элемент дзурд кенæ дзурди
эквивалент (зæгъæн, фр азеологизм)
ку исуй, у æд уæхæн фæззинд æ.
ПреjZs_gb_ элемента языка в слоh или
экв ивален тную слоm единицу (напр., во
фразеол огизм).
Лексикогр афи
Дзырдуæттæ аразыны теори æмæ
практикæ.
Лексик ографи
Дзурдуæттæ аразуни те ори æма прак-
тикæ.
Лексикогр афия
(от греч. lexikos ‘сло_kguc слоZjguc и
grapho ‘пишу’)
Теория и практика составления сло варей.
Лексикол оги
Æвзагзонынады æвзаджы дзы рдуатон
сконд иртасæг хай.
Лексикол оги
Æвзагзонунади æвзаги дзурду атон
сконд æртасæг хай.
Лексикол огия
(от греч. lexikos ‘сло_kguckehарный’ и logos
‘учение’)
Раздел языкознания, изучающий словарный
состав я зыка.
Лексикон
1. Дзырдуат. 2. Æвзаджы дзырдтæ
æмæ разаг ъдты æвæрæн.
Лексикон
1. Дзурдуат. 2. Æвзаги дзурдтæ æма
ра загъдти æвæрæн.
Лексикон
(от греч. lexikon ‘сл оZjv)
1. Устар. Словарь. 2. Запас слоb\ujZ` е-
ний языка.
Лексикон æajkl
Дзырдæн йæ ныса ниуæг, й æ па йда
кæныны уаjl й æ раaj^ æмæ
æндæр дзырдтимæ й æ бастдзинæдтæ
æвзæрст кæм цæуынц, лингвистикон
ан ализы ахæм хуыз.
Лексикон æamjkl
Дзурдæн æ нисанеуæг, æ па йда кæну-
ни уаjl æ раamj^ æма æндæр
дзурдти хæццæ æ бастдзийнæдтæ
æвзурст кæми цæунцæ, лингвистикон
анал изи уæхæн хузæ.
Лексический ра збор
Вид лингвистического анализа, объектом
которого является слоhkhklhjhguagZq е-
ния, употребления, происхождения и вза и-
моотношений с другими словами яз ыка.
Лигатурæ
Ды ууæ дæмгъæйы элементтæй арæзт
дамгъæ.
Лигатурæ
Дууæ дæмугъайей элементтæй арæзт
дамугъа.
Лигатура
(от позднелат. lig atura ‘сyav)
Буква, образованная из соединения элеме н-
тов дmo[md\.
Лингаф онон
Æвзæгтæ æмæ ныхас техн икон
фæрæзты æххуысæй ахуыр кæны-
ним æ баст. Лингафонон каб инет.
Лингаф онон
Æвзæгтæ æма нихас техникон
фæрæзти æнхусæй ахур кæнуни
хæццæ баст. Лингафонон каб инет.
Лингафо нный
(от лат. lingua ‘язык’ и греч. phone ‘звук’)
Связанный с изучением языков, речи при
помощи технических средств. Линг афо н-
ный каб инет.
Лингbkl
Æвзагиртасæг, лингвистикæйы сп е-
циалист.
Лингbkl
Æвзагæртасæг, лингвистики специ а-
лист.
Лингbkl
(от франц. linguiste , нем. Linguist < лат. lingua
‘язык’)
Специалист по лингвистике, язык овед.
Лингb стикæ
Æвзагзонынад.
Лингb стик æ
Æвзагзонунадæ.
Лингbkl ика
(от франц. lingui stique < лат. lingua ‘язык’)
Наука о языке, языкознание, язык оведение.
Лингbklbdhgmg и_jkZeblæ Лин гbklbdhgmg и_jkZeblæ Лингbklbq_kdb_mgbерс алии

36
Æппæт æвзæгтæ дæр цы мин и-
уджытæй (æвзагон фæзындтæй) ха й-
джын сты, у ыдон (зæгъæм: номивæг,
нымæцы катег ори).
Æнккæт æвзæгтæ дæр ци мин еугутæй
(æвзагон фæззиндтæй) хайгин æнцæ,
етæ (зæгъæн: номе]gbf^abdZl е-
гори).
Языковые явления, признаки, сhckl\_ н-
ные всем языкам (напр.: местоимения, к а-
тег ория числа).
Лит ерат урон æaZ]
Æхсæнады т æкк æ уæлдæр ст атус æмæ
бæлвырд (кодификацигонд) нормæтæ
кæмæн ис, ист орийы дæргъы амад чи
цыд, æппæтадæмон æвзаджы уæлдиа-
лектон ахæм хуыз.
Литерат урон æaZ]
Æхсæнади т æкк æ уæлдæр ст атус æма
бæлвурд (кодификацигонд) нормитæ
кæмæн е с, ист орий æндæргъци амад
ка цудæй, æппæтадæмон æвзаги уæл-
диалектон уæхæн хузæ.
Литерату рный язык
Исторчески сложившаяся наддиалектная
разн овидность общенародного языка, име-
ющая кодифицированные нормы и с амый
высокий статус k оциуме.
Литотæ
1.Гиперболæй ы ныхмæвæрд троп,
барæй къаддæр кæнын. 2.Истæмæн
характеристикæ дæттын, йæ
ныхмæвæрд м иниуæг ын æппæрццæг
кæнгæйæ.
Литотæ
1.Гиперболи нихмæвæрд троп, барæй
минкъийд æр кæнун. 2.Естæмæн ха-
рактеристикæ дæттун, æ нихмæвæрд
минеуæг ин ид æнц æ кæнгæй.
Литота
(от греч. litotes ‘пр остота’)
1.Троп, противоположный гиперболе,
намеренное пр еуменьшение.
2.Характеристика чего -либо через отриц а-
ние противоположн ого.
Литуанизм
Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзырд.
Литуанизм
Литоваг æвзагæй æрбайсгæ дзурд.
Литуанизм
(от франц. lituanisme < lituanien ‘лито вский
язык’)
Слово, заимствованное из литовского яз ы-
ка.
Логопеди
Дефектологийы хай, ахуыр кæны дз у-
рыны аипдзинæдтæ, хъусæн органтæ
хъыгдард куы нæ вæййынц, афтæмæй,
стæй уыцы аипдзинæдтæ куыд
дзæбæхгæнгæ сты, уый.
Логопеди
Дефе ктологий хай, ахур кæнуй
дзоруни аййепдзийнæдтæ, иг ъосæн
оргæнтæ гъигæдард ку нæ фæуунцæ,
уотемæй, уæдта еци аййепдзийнæдтæ
куд дзæбæхгæнгæ ‘нцæ, уой.
Логопедия
(от греч. logos ‘слоh речь’ =и paideia ‘обуч е-
ние’)
Отрасль дефектологии, изучающая нар у-
шения речи при нормальном слухе и разр а-
батывающая пути их преод оления.
Локатив
Бынатон хауæн.
Локатив
Бунатон хауæн.
Локатив
(от лат. (casus) loc ativus )
Местный падеж.
Маркер
Истæй, зæгъæм, бирæон нымæцы,
æвдисæн.
Маркер
Естæй, зæгъæн, берæуон нимæдзи,
æвдес æн.
Маркер
(от англ. mark ‘поме тка’)
Показатель чего -либо, например, множе-
ственного чи сла.
Математикон ли нгbklbdæ
Æвзагзонынады æвзаг матем атикон
мадзæлтты фæрцы цы къабаз ирт асы,
уый.
Математикон ли нгbklbdæ
Æвзагзонунади æвзаг матем атикон
мадзæлтти фæ рци ци къабаз æ æрта-
суй, е.
Математическая лингb стика
Отрасль языкознания, использующая при
изучении языка математические мет оды.
Медиаль Медиаль Медиаль

37
Уæнджы (уидаджы, дзырды) астæук-
каг мыр.
Иуонги (уедаги, дзурди) астæуккаг
мур.
(от лат medi ālis ‘сре дний’)
Серединный звук слога (осн овы, слова).
Метатезæ
Мыртæ кæнæ уæнгты бынæтты ивд
иу дзырды мидæг.
Метатезæ
Муртæ кенæ иуæнгти бунæтти
æййивд æ еу дзурди медæг æ.
Метатеза
(от греч. metathesis ‘перестано вка’)
Взаимная перестановка звуков или сл огов в
пр еделах слова (напр.: нерв – невроз).
Метафорæ
Троп, дыууæ предметы æмхуызон-
дзинады бындурыл арæзт дзырдæн
ахæсгæ ныс аниу æг фæзыныны хуыз.
Метафорæ
Троп, дууæ предмети еухузондзий-
нади бундорбæл арæзт дзурдæн
рахæсгæ нисанеуæг фæззиннуни
хузæ.
Метафора
(от греч. metaphora ‘перенесение’)
Троп, способ образования переносного
значения на основе сходства между об о-
значаемыми предметами (напр.: нос ‘пе-
редняя часть кора бля ’)
Метоними
Троп, иу дзырд иннæмæй ба ивын, сæ
нысаниуджытæ кæрæдзимæ хæстæг
кæй сты, уымæ гæсгæ.
Метоними
Троп, еу дзурд иннемæй байй евун, сæ
нисанеугутæ кæрæдземæ хæстæг ке
‘нцæ, уомæ гæсгæ.
Метонимия
(от греч. metonymia ‘переим еноZgb_)
Троп, замена одного слова другим на осн о-
ве смежности их значений (напр.: «театр
рукоплескал» вместо «публ ика рукопл ес-
кала»).
Ми^bk]
Предметы архайд æвдисæг н ыхасы
хай. Йæ сæйрагдæр морфол огион ми-
ниуджытæ сты хуыз, афон, здæхæн
æмæ цæсгом. Хъу ыдыйады у æнгт æм
гæсгæ арæхдæр вæййы зæгъинаг.
Ми^_k]
Предмети архайд æвдесæг н ихаси
хай. Æ cæйрагдæр морф ологион
минеугутæ æнцæ хузæ, афонæ,
æздæхæн æма цæсгом. Гъ удиади
иу æнгт æмæ гæсгæ арæхдæр фæууй
зæгъуйнаг.
Глагол
Часть речи, выражающая действие или с о-
стояние как процесс. Основные морфол о-
гические признаки – вид, время, наклон е-
ние, лицо. Синтаксическая роль в предл о-
жении – ск азуемое.
Ми вдисæджы æбæлвырд формæ
Ома, инфинитив – мивдисæджы ра й-
диан формæ; йæ афон, цæсгом,
нымæц æмæ здæхæн бæрæг нæ
вæййынц.
Ми^_k]b[eурд формæ
Гъома, инфинитив – мивдесæги рай-
дайæн формæ; æ афонæ, цæсгон,
нымæдзæ æма æздæх æн бæрæг н æ
фæуунцæ.
Неопределе нная форма глагола
То же, что и инфинитив – начальная форма
глагола; не указывает на время, лицо, чи с-
ло, наклон ение.
Ми вдисæджы хуыз
Мивдисæджы грамматкон кат егори,
нысан кæны, архайд куыд цæуы, уый.
Æххæст хуызы мивдисæг амоны чи
фæци æмæ чи фæуыдзæн, ахæм а р-
хайд. Æнæххæст ху ызы мивдисæг та
– чи нæма фæуыдзæн (дæргъвæтин,
бирæхаттон), ахæм а рхайд.
Ми^_k]bomaæ
Мивдесæги грамматикон категори,
нисан кæнуй, архайд куд цæуй, уой.
Æнхæст хузи мивдесæг ам онуй, ка
фæцæй æма ка фæууодзæй, уæхæн
архайд. Æнæнхæст хузи мивдесæг
амонуй, ка нæма фæууодзæй
(дæргъвæтийнæ, берæхаттон), уæхæн
архайд.
Вид глагола
Грамматическая категория, обозначающая
характер протекания глагольного действия.
Глаголы со_jr_ggh]h вида означают де й-
ствие, ограниченное каким -либо пределом.
Глаголы несо_jr_ggh]h b^Z указывают
на повторяющееся или продолжающееся
де йствие.

38
Ми вдисæджы цæсгомон
формæтæ
Цæсгом æмæ нымæцы катег оритимæ
баст мивдисæджы формæ.
Ми^_k]bpk]hfhgnhjfblæ
Цæсгом æма нимæдзи катег орити
хæццæ баст мивдесæги формæ.
Личная форма гл агола
Форма глагола, сyaZggZy с катег ориями
лица и числа. В предложении является ск а-
зуемым.
Мидæгбына -тон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны
пре дметы бынат искæй (истæй)
мидæг æмæ дз уапп дæтты фæрстытæн
кæм? цæм? к æй мид æг? цæй мид æг?
Ирон диале кты ацы хауæны функ-
цитæ æххæст кæны гуыр ынон хауæны
формæ.
Медæгбунатон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, амонуй пре д-
мети бунат еске (естæй) медæг æ æма
дзуапп дæттуй фæрститæн кæми?
цæми? ке мед æгæ? ц æй медæг æ?
Ирон ди алекти аци хауæни функц итæ
æнхæст кæнуй г уринон хауæни
формæ.
Внутренне -местный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, указывающая
на местон ахождение предмета внутри кого -
либо (чего -либо). Отвечает на вопр осы 
ком? q_f"]^_" В иронском диалекте ос е-
тинского языка функции этого падежа вы-
полняет форма род ительного падежа.
Миздахæн
Архайды субъект æмæ объе кты
ахастдзинæдтæ æвдисæг мивдисæджы
категори. АктиIZ сси.
Бæрнæхст
Архайди субъект æма объекти ра-
хастдзийнæдтæ æвдесæг мивдесæги
категори. Уацæгадон бæрнæхст (а к-
ти Dhg^_k]hg[æ рнæхст (па сси .
Залог
Глагольная категория, выражающая отн о-
шения между субъектом и объектом дей-
ствия. Действительный залог (акти 
Стр адательный з алог (пасси .
Миниуæгæ^bk]fbg огонтæ
И] æ миниу æджы нысаниу æг к æмæн
ис, миногонты ах æм къæпхæн, н ысан
кæны, предметтæ цас фылдæр кæнæ
къаддæр хайджын сты уыцы ивгæ
миниуæгæй, уый. Кæс: Ахастæ^bk]
миногонтæ.
Минеуæгæ^_k]f инеуæгонтæ
Æййе] æ минеу æги нисанеу æг
кæмæн ес, минеуæгонти у æхæн
къæпхæн, н исан кæнуй, предметтæ
цæйб æрц æ фулдæр кенæ минкъийд æр
ха йгин æнцæ еци æййе] мине-
уæгæй, уой. Кæсæ: Рахастæ^_k]
минеуæгонтæ.
Качест_ggu_ имена прилагател ь-
ные
Разряд имен прилагательных со значением
изменчивого признака, который может
быть пр исущ предметам в большей или
меньшей степ ени. См.: Относительные
имена прилагател ьные.
Миногми
Мивдис æг æмæ миногоны æуу æлт æ
чи иу к æны, мивдисæджы у ыцы
сæрмагонд формæ.
Миногмий
Мивдес æг æма минеу æгони æуу æлт æ
ка еу к æнуй, мивдесæги еци сæрма-
гонд формæ.
Причастие
Особая форма глагола, объединяющая пр и-
знаки глагола и прил агательного.
Миногмион здæхт
Миногми йæ дæлбар дзырдтимæ
хъу ыдыйады иртæстгонд фæрссаг
уæнгты р олы.
Миногми йон æздæх
Миногмий æ дæлбарæ дзурдти хæццæ
гъ удиади æртæстгонд фæрсаг иуæнг-
ти роли.
Причастный оборот
Причастие с заbkbfufb слоZfb выпо л-
няющее роль обособленного второстепе н-
ного члена предлож ения.
Миногон
Предметы миниуæг, æууæл цы ных а-
сы хай æвдисы, уый.
Грамматикон категоритæй йын ис
бæрцбарæн, æрд (ирон æмæ дыгурон
Минеуæгон
Предмети минеуæг, æууæл ци нихаси
хай æвдесуй, е. Грамм атикон катего-
ритæй ин ес бæрцбарæн, æрд æ (ирон
æма д игорон диалектти н æййес),
Имя прилаг ательное
Часть речи, обозначающая признак пре д-
мета, имеющая грамматические категории
степеней сравнения, рода, числа и па дежа.
Отвечает на вопросы какой? какая? к акие?

39
ди алектты н æй), нымæц æмæ хауæн.
Дз уапп дæтты фæрстытæн: цаj"pu
хуызæн? кæцы? ц ахæм? Хъуыдыйады
мидæг мин огон арæхдæр вæййы
бæрæггæнæн æмæ зæгъинаджы номон
хай.
нимæдзæ æма хауæн. Дз уапп дæтту й
фæрститæн: циуаj" ци хуæзæн?
кæци? цæхуæн? Гъуди ади медæг æ
минеуæгон арæхдæр фæууй
бæрæггæнæн æма зæгъуйнаги номон
хай.
чей? чья? чьи? В предложении чаще всего
является определением или именной ч а-
стью ск азуемого.
Миногонты барæн бæрц
Бар æн б æрцы миногон нысан кæны,
предметы миниуæг æндæр пре дметты
ахæм миниуæгимæ баргæйæ фылд æр
кæй у, уый.
М инеуæгонти барæн бæрцæ
Бар æн б æрци минеуæгон нисан
кæнуй, предм ети минеуæг æндæр
предметти уæхæн мин еугути хæццæ
баргæй фулдæр ке æй, уой.
Сраgbl_evgZy степень имен прил а-
гател ьных
Прилагательное указывает на то, что кач е-
ство, сhck твенное данному предмету
(предметам) больше, чем у других предм е-
тов.
Миногонты бындурон бæрц
Миногон нысан кæны предм еты ми-
ниуæг, иннæ предметты ахæм мини-
уæгимæ йæ нæ б ары, афтæмæй.
Минеуæгонти бу ндорон бæрцæ
Минеуæгон нисан кæнуй пре дмети
минеуæг, иннæ предме тти уæхæн
минеуæги хæццæ ‘й нæ баруй, уо-
темæй.
Положительная степень сраg_gby
имен прилаг ательных
Прилагательное назыZ_l качество предм е-
та без сраg_gby его с тем же качеством
других пре дметов.
Миногонты уæлахизон бæрц
Миногон нысан кæны, иу пре дметы
мин иуæг иннæ предметты ахæм ми-
ниуджытæй æппæты фылдæр кæй у,
уый.
М инеуæгонти уæлахезон бæрцæ
Минеуæгон нисан кæнуй, еу предм е-
ти минеуæг æгас пре дметти уæхæн
минеугутæй фулдæр ке æй, уой.
Преhkoh^gZy степень сраg_gby
имен прилагател ьных
Обозначает проявлен ие названного призн а-
ка предмета в высшей ст епени.
Модалон
Хъуыдыйады мидисы ахаст æвдисæг
æцæгдзинадмæ.
Модалон
Гъудиади медеси рахаст æвдесæг
æцæгдзийнадæмæ.
Модальный
(от но. -лат. modalis < лат. modus ‘мера, сп о-
соб; наклон ение’)
Характеризующий отноше ние с одержания
предложения к действ ительности.
Модалондз инад
Дзурæджы ахаст ныхасы мидисмæ,
стæй уыцы ныхасы ахаст æцæгдзи-
надмæ æвдисæг категори.
Модалон дзийнадæ
Дзорæги рахаст нихаси медесмæ,
уæдта еци н ихаси рахаст æцæгдзий-
надæмæ æвдесæг катег ори.
Модал ьность
(от но. -лат. modalis < лат. modus ‘мера, сп о-
соб; наклон ение’)
Категория, выражающая отношение гов о-
рящего к содержанию высказывания, о т-
ношение последнего к действительн ости.
Монографи
Иу темæйыл фыст наукон к уыст.
Монографи
Еу темæбæл финст на укон куст.
Монография
(от греч. monos ‘один, единственный’ и grapho
‘пишу’)
Научный труд, посвященный исследов а-
нию о дной темы.
Монолог Монолог Монолог

40
Иу адæймаг искæмæн кæнæ йæхицæн
кæй фæдзуры, ахæм дæргъвæтин н ы-
хас.
Еу адæймаг ескæмæн кенæ æхецæн ке
фæдздзоруй, е ци дæргъвæтийнæ н их-
ас.
(от греч. monos ‘один, единственный’ и lógos
‘сл оh)
Пространная речь одного лица, обращенная
к слушателям или сам ому себе.
Монофтонг
Иу элементæй арæзт хъæлæсон мыр.
Монофтонг
Еу элементæй арæзт гъæлæсон мур.
Монофтонг
(от греч. monos ‘один, единственный’ и phtho n-
gos ‘звук’)
Гласный звук, состоящий из одного эл е-
мента.
Морф
Дзырды форм æйы æппынкъаддæр
нысаниуæгджын хай.
Морф
Дзурди форми т æкк æ минкъийдæр
нис анеуæггин хай.
Морф
(от греч. morph ē =‘фо рма’)
Минимальная значим ая часть сл овоформы.
Морфемæ
Дзырды æппынкъаддæр ныс ани-
уæгджын хай.
Морфемæ
Дзурди т æкк æ минкъийдæр ни-
санеуæггин хай.
Морфема
(от греч. mo rphē =‘форма’)
Минимальная значимая часть сл ова.
Морфемон æajkl
Дзырды æвзæрст йæ морфемæтæм,
ома йæ ныс аниуæгджын хæйттæм
гæсгæ. Уыдонмæ хауынц: уидаг, бы н-
дур, кæрон, разæфтуан æмæ
фæсæфтуан .
Морфемон æamjkl
Дзурди æвзурст æ морфемитæмæ,
гъома æ нисанеуæггин хæйттæмæ
гæсгæ. Уонæмæ хаунцæ: уедагæ, бу н-
дор, кæрон, разæфтауæн æма
фæсæфтауæн .
Морфемный ра збор
Вид лингвис тического анализа, при кот о-
ром в слове выделяются морфемы, или зн а-
чимые части слоZ корень, осноZ оконч а-
ние, пристаdZbkm ффикс.
Морфологи
1.Дзырдты ивыны æмæ араз ыны
раиртæстыты системæ. 2.Уыцы
раиртæстытæ гра мматикæйы цы хай
ахуыр кæны, уый.
Морфоло ги
1.Дзурдтæ æййеmgb æма ар азуни
рартæстити системæ. 2.Еци
рартæститæ грамматики ци хай ахур
кæнуй, е.
Морфология
(от греч. morph ē =‘фо рма’ и lógos ‘учение’)
1.Система праbe и средств изменения и
построения сло в языке. 2.Раздел грамм а-
тики, изучающий эт и пр авила.
Морфолог ион æajkl
Дзырд куыд ныхасы хай, афт æ
æвзæрст кæм цæуы, йæ грамматикон
æууæлтæн ын характеристикæ кæм
дæттынц, лингвист икон анализы
ахæм хуыз.
Морфолог ион æamjkl
Дзурд куд нихаси хай, уот æ æвзурст
кæми цæуй, æ грамм атикон
æууæлтæн ин характеристикæ кæми
дæттунцæ, лингвистикон анал изи
уæхæн хузæ.
Морфологический ра збор
Вид лингвистического анализа, объектом
которого служит слоh как часть речи, д а-
ется хара ктеристика его грамматических
призн аков.
Мыр
Минималон æнæдихгæнгæ дзургæ
ныха сы иуæг. Ныхасы алы мыр дæр
бæрæггонд цæуы йæ акустикон, арт и-
куляцион æмæ нысаниуæг-
хицæнгæнæн æууæлтæй.
Мур
Минималон æнæдехгæнгæ дзоргæ
них аси еуæг. Нихаси алли мур дæр
бæрæггонд цæуй æ акустикон, арт и-
куляцион æма нис анеуæгхецæнгæнæн
æууæлтæй.
Зmd
Минима льная неделимая единица произн о-
симой речи. Во всяком звуке речи выдел я-
ются акустическая, артикуляционная и
смыслоразл ичительная (функциональная)
стороны.
Мырты и^ Мурт и æййивд ЧередоZgb_aуков

41
Морфемæйы мидæг иу бын аты цы
мыртæ фæлæууынц, уыдоны ивынад
ныхасы алыхуызон уаjlu
Морфеми медæг æ еу б унати ци
муртæ фæллæуунцæ, уони æййе-
вуйнад æ нихаси алл ихузи уаjlb.
Мена звуков, занимающих одно и то же
место в морфеме в разных случаях ее упо-
требл ения.
Мырты комбинаторон
и^ дзинæдтæ
Кæрæдзимæ хæстæг æвæр д кæй сты,
уый тыххæй мырты арт икуляци цы
ивддзинæдтæ баййафы, уыдон.
Мурти комбинат орон
æййи^^abcg^læ
Кæрæдземæ хæстæг æвæрд ке ‘нцæ,
уой туххæй мурти арт икуляци ци
æййивддзийнæдтæ баййафуй, етæ.
Комбинаторные изменения зв уков
Изменения, вызванные влиян ием артик у-
ляций близко расположенных звуков друг
на др уга.
Мырты позицион и вддзинæдтæ
Мырты ивд сæ дзурыны уаjlf
дзырды мидæг цы п озици ахсынц,
уымæ, ст æй ца^f æ гæсгæ.
Мурти поз ицион æййе^^abc-
нæдтæ
Мурти æййивд сæ дзор уни
уаjlf дзурди медæг æ ци поз и-
ци ахæссунцæ, уомæ, у æдта цавдм æ
гæсгæ.
Позиционные изменения зв уков
Изменения, вызванные произносительными
условиями, позициями: положением звука
по отношению к ударению и ме сту в сло_.
Мырфæзмæн дзырдтæ
Æдзард æрдзы мырт æ, цæрæгойты
æмæ мæргъты хъ æрт æй, ст æй ад æй-
маг кусг æйæ цы мырт æ дзуры, уы-
дон æй цы дзырдт æ раa æры, у ыдон.
Мырфæзмæн дзырдтæ сты
æвастхъæрты ‘нгæс, фæлæ не
‘вд исынц н æдæр æнкъарæнтæ, н æдæр
разæнгарддзинад. Ныхасы хайыл н ы-
мад нæ цæуынц.
Мурфæнзæн дзурдтæ
Æдзард æрдзи мурт æ, цæрæгойти
æма мæргъти гъ æрт æй, у æдта адæй-
маг косг æй ци мурт æ дзоруй, уон æй
ци дзурдт æ раa уруй, ет æ.
Мурфæнзæн дзурдтæ æнцæ
æвастгъæрти ‘нгæс, фал не ‘вд есунцæ
нæдæр æнкъарæнтæ, н æдæр разæн-
гарддзийнадæ. Нихаси хайбæл н имад
нæ цæунцæ.
Зmdhih^jZ`Zl_e ьные слоZ
Сло ва, которые воспроизводят звуки неж и-
вой природы, крики животных, птиц, а
также звуки, издаваемые чело_dhf в пр о-
цессе трудоhc деятельности. Внешне
напоминая междометия, звукоподража-
тел ьные слоZg_\ujZ`Zxlqm\kl\ih[m`-
дений. В системе частей речи не учи тыва-
ются.
Националон æaZ]
Нацийы иумæйаг æвзаг.
Национ алон æaZ]
Наций еумæйаг æвзаг.
Национал ьный язык
Общий язык всей нации.
Нейтралон лексикæ
Лексикæйы ф æлт æрт æй æппæты
егъаудæр, ныхасы функци оналон
стильтæй йын иуимæ дæр бæлвырд
бастдзинад нæй. Эк спрессивон
æгъдауæй ахуырст нæу.
Нейтралон лексикæ
Лексики субæлдæгтæй т æкк æ
егъаудæр, нихаси функцион алон
стильтæй ин еуей хæццæ дæр бæл-
вурд бастдзийнадæ нæййес. Эк спрес-
сивон æгъдауæй хурст нæй.
Нейтральная ле ксика
Самый большой пласт лексики, не закре п-
лен ный за к аким -либо функциональным
стилем речи. Эмоционально не окраш ена.
Немыцаг æaZ]
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
гермайнаг къорды æвзаг (ныгуылæн
дæлкъорд). Германи, Австри, Ш_ й-
цари, Люксембург æмæ Бельгийы
официалон æвзаг.
Немуцаг æaZ]
Индоевропаг æвзæгти муггаги ге р-
майнаг къуари æвзаг (нигулæн
дæлкъуар). Германи, Австри, Ш_ й-
цари, Люксембург æма Бельгийи
офици алон æвзаг.
Немецкий язык
Один из германских языков индоевропе й-
ской языковой семьи (западная подгруппа).
Официальный язык Герм ании, Австрии,
Ш_cpZjbbExdk_f[mj]Z;_e ьгии.

42
Неол огизмтæ
Ног дзырдтæ кæнæ дзырдбæстытæ
ног предметтæ, фæзындтæ кæнæ ны-
саниуджытæ н ысан кæнынæн.
Неол огизмтæ
Нæуæг дзурдтæ кенæ дзурдбæститæ
нæуæг предметтæ, фæзиндитæ кенæ
нисанеу гутæ н исан кæнунæн.
Неологизмы
(от греч. =morph ē =‘фо рма’ и lógos ‘учение’)
Новые слоZ или слоhkhq_lZgby для об о-
значения новых предметов или новых зн а-
чений.
Номдар
Предмет цы ныхасы хай н ысан кæны,
уый. Грамматикон категоритæй йын
ис æрд (ирон æмæ дыгурон диалектты
нæй), нымæц, хауæн. Номдарт æ
вæййынц удджын к æнæ æнæуд.
Дз уапп дæтты фæрстытæн чи? цы?
Хъуыдыйады мидæг но мдар вæййы
сæйрат, æххæстгæнæн, бæрæггæнæн,
фад атон дзырд, зæгъинаг.
Номдар
Предмет ци нихаси хай нисан кæнуй,
е. Грамматикон кат егоритæй имæ ес
æрд æ (ирон æма дигорон диалектти
нæййес), нимæдзæ, хауæн. Номдарт æ
фæуунц æ уодгун кен æ æнæуод.
Дз уапп дæттуй фæрститæн ка? ци?
Гъ удиади медæг æ но мдар арæхдæр
фæууй сæйрат, æнхæстгæнæн,
бæрæггæнæн, ф адуатон дзурд,
зæгъуйнаг.
Имя существ ительное
Часть речи, обозначающая предмет, име ю-
щая гр амматические категории рода (в ос е-
тинском языке отсутствует), числа, падежа,
одушевленности/неодушевленности. Отв е-
чает на вопросы кто? что? В предл ожении
чаще всего является подлежащим, допо л-
нением, несоглас ованным определением,
обстоятельством, ск азуемым.
Номи]
Предмет, предметы миниуæг кæнæ
предметы бæрц цы ныхасы хай ам о-
ны, уый. Цæсгомон, здæхгæ, амонæн,
æлZkg фарстон, ахастон, бæл-
uj^ æбæлuj^ æппæрццæг н оми-
джытæ.
Номе]
Предмет, предмети минеуæг кенæ
предмети бæрцæ ци нихаси хай ам о-
нуй, е. Цæсгомон, æздæхгæ, амонæн,
æлZkg фарстон, рах астон, бæл-
mj^[e\mj^b^ æнцон номе вгутæ.
Местоим ение
Часть речи, указывающая на предмет, пр и-
знак предмета или количество предмета, не
назыZy их. Личные, возjZlgu_ указ а-
тельные, притяжательные, hijhkbl ель-
ные, относительные, определенные, не-
определенные, отрицательные мест оиме-
ния.
Номинатиhgotm ыдыйад
Кæс: Номхуындон хъуыдыйад.
Номинатиhg]tm^ иадæ
Кæсæ: Номхундон гъудиадæ.
Номинатиgh_ij_^e ожение
См.: Назыgh_ij_^eh` ение.
Номон хауæн
Хауæнты формæт ы ‘хсæн фыццаг чи
лæууы, х онынц ма йæ комкоммæ
хауæн д æр ( абар: фæрссаг хауæнтæ )
æмæ фæрстытæ чи? цы? чи домы,
номдарты ахæм с æрибар форм æ.
Номон хауæн
Хауæнти формити ‘хсæн фи ццаг ка
лæууй, хонунцæ ма й комкоммæ
хауæн д æр (рабарæ: фæрсаг
хауæнтæ ) æма фæр ститæ ка? ци? ка
домуй, номдарти уæхæн с æребар æ
форм æ.
Именительный п адеж
Независимая слоhnhjfZ существител ь-
ных, первая в системе падежных форм,
назыZ_fZy прямой (ср.: ко с_ggu_ паде-
жи ), определяемая по вопр осам кто? что?
Номхуындон хъу ыдыйад
Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæй
æрмæст сæйрат кæм вæййы, ахæм
иувæрсыг хъу ыдыйад.
Номхундон гъудиадæ
Гъудиади сæйраг иуæнгтæй æрмæст
сæйрат кæми фæууй, уæхæн еувæрсуг
гъудиадæ.
Назыgh_ij_ дложение
Вид односостаgh]h именного предлож е-
ния, в котором выражается существовани е,
наличие предмета или явл ения.
Ныlcдыст дзырд уат
Дзырдуаты хуыз, арæзт у гр афикон
Хузтæй æ^bkl^am рдуат
Дзурдуати хузæ, арæзт æй гр афикон
Картинный сл оZjv
Вид слоZjy который содержит графич е-

43
иллюстрацитæй предм етон -тематикон
принципмæ гæсгæ дихгонд æй.
иллюстрацитæй предм етон -тематикон
принципмæ гæ сгæ дехгонд æй.
ские иллюстр ации, группирующиеся по
предметно -тематическому принц ипу.
Нымæц
Номдарæн предметты, арха йджыты
æ.æнд. нымæц цы морфологон кат е-
гори æвдисы, уый. Иууон нымæц.
Бирæон нымæц.
Нимæдзæ
Номдарæн предметти, архайг ути
æ.æнд. нимæдзæ ци морфологон кат е-
гори æвдесуй, е. Еу уон нымæдзæ.
Берæон нимæдзæ.
Число
Морфологический признак имен существ и-
тельных, обозначающий каличество пре д-
метов, де ятелей и др. Единст_ggh_ число.
Множест_ нное чи сло.
Нымæцон
Предметты нымæц кæнæ
рæнхъæвæрд цы ных асы хай æвдисы,
уый.
Нимæдзон
Предметти нимæдзæ кенæ
рæнгъæвæрд ци н ихаси хай æвдесуй,
е.
Имя числител ьное
Часть речи, обозначающая слоZ со знач е-
нием числа и п орядка.
Нырыккон афон
Дзурыны рæстæг чи цæуы, уыцы а р-
хайды афон. Кæс: Афон.
Нуриккон афонæ
Дзоруни рæстæг ка цæуй, еци ар-
ха йди афонæ. Кæсæ: Афонæ.
Настоящее j емя
Время действия, соiZ^Zxs__ с моментом
речи. См.: Вр емя.
Нысан
Æвзаджы нысаниуæджы æвдисæн.
Нисан
Æвзаги нисанеуæги æвдесæн.
Знак
Показатель языкового знач ения.
Нысанхæссæг ныхасы хæйттæ
Бæрæг б æлвырд лексикон нысаниуæг,
грамм атикон æмæ синтаксисон мини-
уджытæ кæмæн ис, ахæм дзырдтæ.
Нисанхæссæг н ихаси хæйттæ
Бæрæг б æлвурд лексикон нисанеуæг,
граммат икон æма синтаксисон мине-
угутæ кæм æн ес, уæхæн дзурдтæ.
Знаменательные части р ечи
Слова, обладающие определенными лекс и-
ческими значениями, набором характерных
грамматических и синтаксич еских сhckl\.
Ныхас
1. Хъуыды ныхæстæй дзур ын зонын.
2. Æвзаджы иу к æнæ æнд æр хуыз,
стиль (дзургæ ныхас , профессионалон
ныхас, чиныджы ныхас, комкоммæ
ныхас, фæрссаг ныхас).
Нихас
1. Гъуди нихæстæй дзорун з онун. 2.
Æвзаги еу кен æ æнд æр хузæ, стиль
(дзоргæ нихас, профессионалон н их-
ас, киунуги нихас, комкоммæ н ихас,
фæрсаг нихас).
Речь
1. Способность выражать слоZfb мысль,
гов орить. 2. Тот или иной вид языка, стиль
языка (разговорная речь, профе ссиональная
речь, книжная речь, прямая речь, кос_ нная
речь).
Ных асы и]ocllæ
Тасындзæг кæнæ ифтындзæг цы дзы-
рдтæ кæнынц, уыдон.
Них аси е]ocllæ
Тасундзæг кенæ ефтиндзæг ци
дзурдтæ кæнунцæ, етæ.
Изменяемые части речи
Склоняемые или спрягаемые сл ова.
Ныхасы культурæ
Æвзаджы цы нормæтæ ис, ныхас у ы-
донмæ гæсгæ аразын.
Нихаси культурæ
Æвзаги ци нормитæ ес, нихас уонæмæ
гæсгæ аразун.
Культура р ечи
Способность соответ ствия нормам, уст а-
новленным для да нного языка.
Ныхасы фигурæ
Кæс: Стилистикон фигурæтæ.
Нихаси ф игурæ
Кæсæ: Стилистикон фигуритæ.
Фигура речи
См.: Стилистические фиг уры.
Ныхасы хæйттæ
Æвзаджы дзырдтæ цы сæйраг лекс и-
кон -грамматикон къордтыл дихгонд
цæуынц сæ семантикон, морфологион
Нихаси хæйттæ
Æвзаги дзурдтæ ци сæйраг ле ксикон -
грамматикон къу æрттæбæл дехгонд
цæунцæ сæ семантикон, морфологион
Части речи
Основные лексико -грамматические разр я-
ды, по которым распределяются слова яз ы-
ка на основании семантического, морфол о-

44
æмæ си нтаксисон миниуджытæм
гæсгæ, уыдон. Сæрмагонд ных асы
хæйттæ. Æххуысгæнæг ныхасы
хæйттæ.
æма синтаксисон мине угутæмæ
гæсгæ, етæ. Сæрмагонд нихаси
хæйттæ. Æнхусгæнæг нихаси
хæйттæ.
гического и синтаксического пр изнаков.
Самостоятельные част и речи. Служе бные
части речи.
Ных асыздæхт
Иумæйаг æвзаджы хуыз, па йда дзы
кæнынц хицæн цæрæнбынаты
цæрджытæ. Цалдæр иухуызон ныха-
сыздæхты иум æ аразынц ди алект.
Них асиздæх
Еумæйаг æвзаги хузæ, пайда си
кæнунцæ хецæн цæрæнбунати цæр-
гутæ. Цалдæр еухузон ниха сиздæхи
еум æ аразунц æ ди алект.
Гоhj
Разновидность общенародного языка, сл у-
жащая для общения людей, проживающих
в какой -либо местности. Совокупность н е-
скольких однотипных говоров соста вляет
диалект.
Ныхмæj^u[ll]læ
Хъуыдыйады æмхуызон уæнгты
кæнæ бабæ тгæвазыгджын хъуы-
дый ады хæйтты ‘хсæн ныхмæвæрды
ахастдзинæдтæ чи ‘ вдисы, у ыцы
бæттæгтæ.
Нихмæвæрди бæттæгтæ
Гъудиади æмхузон иуæнгти кенæ
бабæтгæвазуггин гъуди ади хæйтти
‘хсæн нихмæвæрди рахастдзийнæдтæ
ка ‘^ есуй, еци бæттæгтæ.
Протиbl_evgu_kh юзы
Со юзы, предназначанные для выражения
отношений противопоставления между о д-
нородными членами или частями сложн о-
сочиненного предлож ения.
Ныхмæj^ueb нгbklbdæ
Кæс: Контрастиhgebg]и стикæ.
Нихмæвæрди ли нгbklbdæ
Кæсæ: Контрастиhgebg]и стикæ.
Сопостаbl_ev ная лингbkl ика
См.: КонтрастиgZyebg]ист ика.
Объект
Архайд цы предмет кæнæ цæсгоммæ
арæзт у, уый амонæг синтаксисон
сконды хай хъуыдый ады мидæг.
Объект
Архайд ци предмет кенæ цæсгонмæ
арæзт æй, уой амонæг синтаксисон
сконди хай гъуди ади медæг æ.
Объект
(от лат. objectum ‘пре дмет’)
Компонент синтаксической структуры
предл ожения, назыZxsbc предмет или
лицо, на которые направлено дейс твие.
Окказион ализм
Индивидуалон (контекстон) неол о-
гизм.
Окказион ализм
Индивидуалон (контекстон) неол о-
гизм.
Окказион ализ м
(от лат. occasionalis ‘случайн ый’)
Индивидуальный (контекстный) неол о-
гизм.
Оксюморон
Логикон æгъдауæй иумæ уæвæн
кæмæн нæй, ахæм дыууæ ныхмæвæрд
æмбарынадæй арæзт стил истикон фи-
гурæ.
Оксюморон
Логикон æгъдауæй еумæ уæн кæмæн
нæййес, уæхæн дууæ нихмæвæ рд
лæдæруйнадæй арæзт стил истикон
фигурæ.
Оксюморон
(от греч. oxymoron ‘остроу мно -глупое’)
Стилистическая фигура, состоящая из дmo
противоречащих друг другу понятий, лог и-
чески исключающих друг др уга.
Омографтæ
Ома графикон омонимтæ, фысг æйæ
æмхуызон, фæлæ дзург æйæ æмæ с æ
ныс аниуæгмæ гæсгæ та хицæн цы
дзырдтæ в æййынц, уыдон.
Омографтæ
Гъома графикон омонимтæ, финсг æй
æмхузон, фал дзорг æй æма сæ ни-
санеуæгмæ гæсгæ ба хецæн ка ф æууй,
уæхæн дзурдт æ.
Омографы
(от греч. homos ‘одинакоuc’ =и grapho ‘пишу’)
То же, что и графические омонимы – од и-
накоu_ по написанию, но разные по зв у-
чанию и знач ению слоZ.
Омонимтæ
Дзургæйæ æмæ фысгæйæ æмхуызон
Омонимтæ
Дзоргæй æма финсгæй æмхуз он ци
Омонимы
(от греч. homos ‘од инакоuc’ =и onyma ‘имя’)

45
цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ нысани-
уджытæ бы нтон æндæрхуызон кæмæн
сты, ахæм дзырдтæ.
дзурдтæ ‘нцæ, фал сæ нис анеу гутæ
бустæги æндæрхузи кæмæн æнцæ,
уæхæн дзурдтæ.
Слова, соiZ^Zxsb_ по звучанию, но ра з-
ные по знач ению и формам.
Омофонтæ
Ома фонетикон омонимтæ, дзургæйæ
æмхуызон цы дзырдтæ сты, фæлæ сæ
нысаниуджытæ бы нтон æндæрхуызон
кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.
Омофонтæ
Гъома фонетикон омонимтæ, дзоргæй
еух узи ци дзурдтæ, ‘нцæ, фал сæ ни-
санеу гутæ бустæги æндæрхузи
кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ.
Омофоны
(от греч. homos ‘од инакоuc’ =и ph one ‘имя’)
Фонетические омонимы, разные по знач е-
нию слоZa\mqZgb_d оторых совпадает.
Оном астикæ
Сæрмагонд нæмттæ иртасæг хай ле к-
сик ологийы.
Оном астикæ
Сæрмагонд нæмттæ æртасæг хай ле к-
сикологий.
Ономастика
(от греч. onomastikos ‘относящийся к им ени’)
Раз дел лексикологии, посys_gguc изуч е-
нию собстве нных имен.
Орф ограммæ
Дзырды ныффыст бæлвырд орфогр а-
фион фæткмæ гæсгæ.
Орф ограммæ
Дзурди ниффинст бæлвурд орфогр а-
фион фæткæмæ гæсгæ.
Орфограмма
(от греч. orthos ‘праbevguc’ =и gramma ‘пис ь-
ме нный знак’)
На писание слоZ соответствующее опр е-
деленному орфографич ескому правилу.
Орфографи
Дзырдтæ æмæ сæ формæтæ фыссыны
æгъдæуттæ чи ам оны, раиртæстыты
ах æм системæ.
Орфографи
Дзурдтæ æма сæ формитæ фи нсуни
æгъдæуттæ ка ам онуй, рартæстити
уæхæн системæ.
Орфографи я
(от греч. orthos ‘праbevguc’ =и grapho ‘пишу’)
Система правил, устанавливающий един о-
образное н аписание слоbbonhjf.
Орфограф ион æajkl
Растфыссынады æгъдæуттæ, стæй,
стыр æмæ чысыл дамгъæтæй куыд
пайда кæнын хъæуы, уый бамбарын
кæнын æн чи æххуыс к æны, лингви-
стон анализы ахæм хуыз. Йæ
домæнтæ сты: текст рафы ссын,
къæлæттæ гом кæнгæйæ, баххæст
кæнын цухгонд дамгъæтæ: зæгъын,
цавæр морфемæйы æрцыдысты цух-
гонд, уый фæнысан кæнын; бацам о-
нын орфограммæ æ.а.д.
Орфограф ион æamjkl
Растфинсуйнади æгъдæуттæ, уæдта
устур æма минкъий дамугъатæй куд
па йда кæнун гъæуй, уой балæдæрун
кæнун ка æнхус кæнуй, лингвистон
анал изи уæхæн хузæ. Æ домæнтæ
‘нцæ: текст рафи нсун, къæлæттæ игон
кæнгæй, банхæст кæнун цохгонд да-
мугъатæ: зæгъун, цæхуæн морфеми
æрцудæнцæ цохгонд, у ой фæннисан
кæнун; байам онун орфограммæ æ.у.и.
Орфографический ра збор
Вид лингвистического анализа, который
помогает об ъяснить принципы и правила
написания сло а также употребление
строчных и прописных букв. При этом ра з-
боре необходимо, сп исывая текст, раскрыть
скобки, вставить пропущенные буквы:
назвать их, указать мо рфему, в которой
была пропущена буква; привести орф о-
грамму и т.д.
Орфографион дзырд уат
Дзырдтæн сæ растфыссынад цы дзы-
рдуат ам оны, уый.
Орфографион дзу рдуат
Дзурдтæн сæ растфинсуйнадæ ци
дзурдуат ам онуй, е.
Орфографический сл оZjv
Словарь слов в их нормативном нап исании.
Орфоэпи
1. Дзырдтæ литературон нормæтæм
гæсгæ раст дзур ыны æгъдæуттæ чи
Орфоэпи
1. Дзу рдтæ литературон нормитæмæ
гæсгæ раст дзор уни æгъдæуттæ ка
Орфоэпия
(от греч. orthos ‘пр аbevguc’ =и épos ‘речь’)
1. Система правил, определяющих литер а-

46
бæрæг к æны, раиртæстыты ах æм си-
стемæ. 2.Растдзурынады æгъдæуттæ
иртасæг хай æвзагзонынады.
бæрæг к æнуй, рартæстити у æхæн си-
стемæ. 2.Растдзоруйнади æгъдæуттæ
æртасæг хай æвзагзонунади.
турное произн ошение. 2.Раздел языкозн а-
ния, занимающийся изучением нормати -
ного литературного произнош ения.
Палатализ аци
Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхас æн
æвзаджы астæуккаг хай хъæбæр ко-
марынгмæ сисын. = Æмхъæлæсоны
фæфæлмæнад.
Палатализ аци
Сæйраг артикуляцимæ уæлæмхас æн
æвзаги астæуккаг хай хъæбæр ко-
микъолæмæ ис есун. = Æмгъæлæсони
фæфæлмæйнадæ.
Палатализ ация
(от лат. palatum ‘нёбо’)
Дополнительный к основной артикуляции
подъем сре дней части языка к твёрдому
нёбу. = Смягчение согла сных .
Палаталон мыр
Æвзаджы астæукк аг хай хъæбæр ко-
марынгмæ сисг æйæ цы мыр сæвзæры,
уый - [j].
Палаталон мур
Æвзаги астæуккаг хай хъæбæр ко-
микъолæмæ исесг æй ци мур исæвзу-
руй, е – [j].
Палатал ьный зmd
Звук, образуемый поднятием спи нки языка
к твёрдому нёбу - [j].
Палеоазиаг æa]læ
Хурыск æсæн Сыбыр æмæ Дард
Хурыскæсæны цæрæг адæмыхæттыты
æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гил я-
каг æ.æнд.).
Палеоазиаг æa]læ
Хорискæсæн Сибир æма Идард Хо-
рискæсæни цæрæг адæмихæтт æлти
æвзæгтæ (чукотаг, камчадалаг, гил я-
каг æ.æнд.).
Палеоазиа тские языки
Языки народо в, населяющих Восточную
Сибирь и Дальний Восток (чукотский, ка м-
чадальский, гиля кский) и др.
Парадигмæ
И] æ чи к æны, ах æм дзырд кæнæ
конс трукцийы формæты системæ.
Парадигмæ
Æййе] æ ка к æнуй, у æхæн дзурд
кенæ конструкций фо рмити системæ.
Парадигма
(от греч . paradeigma ‘пример, обр азец’)
Система форм изменяющегося слоZ ко н-
стру кции.
Парали нгbklbdæ
Æнæдзургæй æ ныхасы фæрæзтæ
(къух амынд, мимикæ, ныхасы уаj
æ.æнд.) æвзагзонынады цы хай ахуыр
кæны, уый.
Парали нгbklbdæ
Æнæдзоргæй нихаси фæрæзнитæ
(къ охаму нд, мимикæ, нихаси уаj
æ.æнд.) æвзагзонунади ци хай ахур
кæнуй, е.
Паралингbkl ика
(от греч. para ‘hae_bnj linguistique ‘язык’)
Раздел языкознания, изучающий сферу н е-
сл овесной коммуникации: жесты, мимику,
ситу ации речи и др.
Пароним
Йæ нысаниуæг æмæ йæ формæмæ
гæсгæ æндæр дзырдм æ хæстæг чи у,
ахæм дзырд.
Пароним
Æ нисанеуæг æма æ формæмæ гæсгæ
æндæр дзурдмæ хæстæг ка ‘й, уæхæн
дзурд.
Пароним
(от греч. para ‘hae_b onyma ‘имя’)
Слово, близкое по значению и по форме
друг ому слоm.
Пассиhg^au рдуат
Стæм хатт пайдагонд кæмæй цæуы,
ахæм дзырдтæ.
Пассиhg^amj^mZl
Ефстагмæ пайдагонд кæмæй цæуй,
уæхæн дзурдтæ.
Пассиgucke оZjv
Запас сло редко употребляемых в повс е-
дневном общ ении.
Период
Йæ хæйттæ кæрæдзиимæ синтакс и-
сон, ле ксикон æмæ интонацион
æгъдауæй баст кæмæн сты, тексты
ахæм фра гмент.
Период
Æ хæйттæ кæрæдзей хæццæ синта к-
сисон, лексикон æма интон ацион
æгъдауæй баст кæмæн æнцæ, те ксти
уæхæн фрагмент.
Период
Относительно законченный фрагмент те к-
ста, части которого сyaZgu между собой
синтакси чески, лексически и интонацио н-
но.

47
Перифраз, п арафраз
Æндæр дзырд кæнæ разагъды ныса-
ниуæг æрфысты фæрцы цы ра загъд
æвдисы, уый.
Перифраз, п арафраз
Æндæр дзурд кенæ разагъди ни-
санеуæг æрфинсти фæрци ци ра загъд
æвдесуй, е.
Перифраз(а), п арафраз(а)
(от греч. periphrasis ‘опис ание’)
Выражение, описательно переда ющее
смысл другого выраж ения или слоZ.
Пиктогр афи
НыlcnukkugZ^.
Пиктогр афи, аbppZ
Хузтæй финсуйнадæ.
Пиктогр афия
(от лат. pictus ‘рисунок’ и grafo ‘пишу’)
Рисуночное письмо.
Полисеми
Бирæнысан иуæгад.
Полисеми
Берæнисанеуæгадæ.
Полисемия
(от греч. poly ‘мн ого’ и sema ‘знак’)
Многозначность.
Постпозици
Домгæвазыгджын хъуыдыйады
мидæг уæлæмхæст хайы л æуд сæйраг
хайы фæстæ.
Постпозици
Домгæвазуггин гъудиади медæг æ
уæлæнхæст хаййи л æуд сæйраг хайй и
фæсте.
Постпоз иция
(от лат. post ‘после’ и positio ‘полож ение’)
Расположение придаточной части после
гла вной в составе сложноподчиненного
предлож ения.
Постфикс
Бындур кæнæ кæроны фæстæ дзы-
рд æн цы хай лæууы, уый.
Постфикс
Бундор кенæ кæрони фæсте дзурд æн
ци хай лæууй, е.
Постфикс
(от лат. post ‘после’ и fixus ‘прикре пленный’)
Часть слоZ находящаяся п осле основы
или окончания.
Предикат
1.Рæстæгмæ хаст миниуæг æвдисæг
хъуыдый ады уæнг. 2. Зæгъинаг.
Предикат
1.Рæстæгмæ хаст минеуæг æвдесæг
гъуди ади иуонг. 2. Зæгъуйнаг.
Предикат
(от лат. praedicatum ‘сказа нное’)
1.Член предложения, обозначающий отн е-
сенный ко времени признак. 2. Сказу емое.
Предикатиhg дзинад
Предикаты уæвынад.
Предикатиhg^ab йнадæ
Предикати уйнадæ.
Предикати вность
Наличие предиката.
Препози ци
Домгæвазыгджын хъуыдыйады
мидæг уæлæмхæст хай сæйраг хайы
разæй куы ф æлæууы, у æд уый.
Препозици
Домгæвазуггин гъудиади медæг æ
уæлæнхæст хай сæйраг хаййи разæй
ку ф æлл æууй, у æд, е.
Препозиция
(от лат. prae ‘перед’ и positio ‘полож ение’)
Расположение при даточной части перед
гла вной в составе сложноподчиненного
предлож ения.
Префикс
Кæс: Разæфтуан.
Префикс
Кæсæ: Разæфтауæн.
Префикс
(от лат. prae ‘перед’ и fixus ‘прикре пленный’)
См.: ПристаdZ.
Просоди
Ныхасы мидæг цавдон æмæ æнæцав-
дон, дæргъвæтин æмæ цыбы р уæнгтæ
дзур ыны системæ.
Просоди
Нихаси медæг æ цавдон æма æнæцав-
дон, дæргъвæтийнæ æма ц убур
иуæнгтæ дз оруни системæ.
Просодия
(от греч. prosodia ‘ударение, пр ипе)
Система произношения ударных и неуда р-
ных, долгих и кратких сл огов в речи.
Профессион ализ мтæ
Хицæн дæсныйады кусджытæ сæ н ы-
Профессион ализмтæ
Хецæн дæсниади косгутæ сæ нихаси
Профессион ализмы
Слова, характеризующие речь представ и-

48
хасы мидæг цы дзырдтæй пайда
кæнынц, у ыдон.
медæг æ ци дзурдтæй па йда кæнунцæ,
етæ.
телей определенной пр офессии.
Пун ктуаци
1. Æрхæцæн нысæнттæ. 2. Æрхæцæн
нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ.
Пун ктуаци, орфографиимæ иумæ, у
фысгæ н ыхасы сæйрагдæр фæрæз.
Уый фæрцы фæлындгонд цæуы
текст: дих æй кæнынц хæйттыл,
рабæрæг вæййы йæ интонацион ныв.
Пунктуацийы æгъдæуттæ фысгæйæ
алкæмæн дæр æххæстгæнинаг сты.
Пунктуаци
1. Æрхуæцæн нисæнттæ. 2.
Æрхуæцæн нисæнттæ æвæруни
æгъдæуттæ. Пунктуаци, орф ографий
хæццæ еумæ, æй финсгæ нихаси
сæйрагдæр фæрæзн æ. Уой фæрци
фæлунст цæуй текст: дех æй кæнунцæ
хæйттæбæл, рабæрæг уй æ интонац и-
он хуз æ. Пун ктуаций æгъдæуттæ
финсгæй алкæмæн дæр
æнхæстгæнуйнаг æнцæ.
Пунктуация
(от лат. punktum ‘то чка’)
1. ПраbeZ постановки знако препинания.
2.Знаки препинания. Пунктуация, наряду с
орфографией, является основным сред-
ством письменной речи. С ее п омощью
оформл яется текст: происходит его член е-
ние, определ яется интонационный рисунок.
ПраbeZ пунктуации обязательны для всех
пиш ущих.
РагæaZ][u ндурон æaZ]
Иу æвзаджы диалекттæй кæрæдзимæ
хæстæг цы æвзæгты къорд (мыггаг)
фæзынд, уый.
РагæaZ][mg^hjhgзаг
Еу æ взаги диалекттæй кæрæдземæ
хæстæг ци æвзæгти къуар (му ггаг)
фæззиндт æй, е.
Праязык, язык -осноZ
Язык, из диалектов которого произошла
группа родственных яз ыков (семья).
Разæj^
Цы дзырды раз æй л æууы, уый ахаст
æндæр дзырдтæм цы æххуысгæнæг
ных асы хай æвд исы, уый.
Разæj^
Ци дзурди раз æй л æууй, уой р ахаст
æндæр дзурдтæмæ ци æнхусгæнæг
них аси хай æвдесуй, е.
Предлог
Служебная часть речи, которая ук азыZ_l
на отношение слоZ перед которым она
стоит, к другим сл овам.
Разæнгардгæнæн хъу ыдыйад
Дзурæг искæм æй исты архайд
бакæнын кæй домы, уый æвдисæг
хъу ыдыйады хуыз йæ загъды ны-
санмæ гæсгæ.
Разæнгардгæнæн гъ удиадæ
Дзорæг ескæмæй ести архайд
бакæнун ке домуй, уой æвдесæг
гъ удиади хузæ æ з агъди нисанмæ
гæсгæ.
Побудительное предлож ение
Вид предложения по цели в ысказывания,
передающий побуждение к действию, а д-
ресованное собесе днику.
Разæфтуан, префикс
Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр
разæфтуаны разæй чи лæууы, ахæм
нысаниуæгджын хай.
Разæфтауæн, пр ефикс
Дзурди медæг æ уедагæ кенæ æндæр
разæфтауæни разæй ка лæууй, уæ хæн
нис анеуæггин хай.
Приставка, пр ефикс
То же, что и префикс – значимая часть сл о-
ва, стоящая перед корнем или другой пр и-
ста вкой.
Разагъд
Ныхасы мидæг арæх кæмæй фæпайда
кæнынц, ахæм фразæ кæнæ дзы-
рдбаст.
Разагъд
Нихаси медæг æ арæх кæмæй фæп-
пайда кæнунцæ, уæхæн фразæ кенæ
дзурдбаст.
Выражение
Фраза или слоhkhq_lZgb_ часто употре б-
ляемые в речи.
Раныхас
Хъуыдыйады вариант, йæ бæлвырд
хуыз ныхасы мидæг.
Ранихас
Гъудиади вариант, æ бæлвурд хузæ
нихаси медæг æ.
Высказыв ание
Вариант предложения, его конкретная ре а-
лизация в р ечи.
Рæнхъ Рæнгъæ Строка

49
Дзырдты, дамгъæты кæнæ æндæр
нысæнтты рæнхъ æвæрд иу хаххыл .
Сырх рæнхъ .
Дзурдти, дамугъати кенæ æндæр
нисæнтти рæнгъæв æрд еу ханхæбæл.
Сурх рæнгъæ.
Ряд сло букв или иных знако напеч а-
танных h^gmebgbx Кра сная строка.
Редукци
Æнæцавдон хъæлæсон мыртæ куы
фæлæмæгъдæр вæййынц æмæ куы
аивынц, у æд ахæм фæзынд.
Редукци
Æнæцавдон гъæлæсон муртæ ку
фæллæмæгъдæр унцæ æма ку райй е-
вунцæ, у æд уæхæн фæззинд æ.
Редукция
(от лат. reductio ‘уменьшение, сокращ ение’)
Ослабление и изменение безударных гла с-
ных звуков.
Редуплик аци
Грамматикон нысаниуæг æвдисыны
фæрæз уæнг, уидаг кæнæ дзырд
фæзмыны фæрцы.
Редуплик аци
Грамматикон нисанеуæг æвдесуни
фæрæзн æ иуонг, уедагæ кенæ дзурд
фæнзуни фæрци.
Редуплик ация
(от лат. reduplicatio ‘удh_gb_)
Способ выражения грамматического знач е-
ния при помощи повтор ения слога, корня
или слоZ.
Ремæ
Кæс: Хъуыдыйады актуалон дихдз и-
над.
Ремæ
Кæсæ: Гъудиади актуалон дех дзий-
надæ.
Рема
См.: Актуальное членение предл ожения.
Репликæ
Алы дзурæджы ныхас дæр ди алоджы
мидæг. Фысгæйæ алы репликæ дæр
ра йдайы сырх рæнхъæй æмæ тирейæ.
Кæс: Ди алог.
Репликæ
Алли дзорæги нихас дæр диал оги
медæг æ. Финсгæй алли репликæ дæр
райдайуй сурх рæнгъæй æма ти-
рейæй. Кæсæ: Ди алог.
Реплика
Слова каждого из собесе дников в диалоге.
На письме каждая реплика диалога начин а-
ется с красной строки и предваряется тире.
См.: Ди алог.
Риторикон фарст
Стилистикон фигурæ, дзуапп чи нæ
домы, ахæм фарст.
Риторикон фарст
Стилистикон фигурæ, дзуапп ка нæ
домуй, уæхæн фарст.
Риторический в опрос
Сти листическая фигура, вопрос, не тр ебу-
ющий ответа.
Ромайнаг æa]læ
Индоевропæйаг æвзæгты мыггаджы
къорд. Ромайнаг æвзæгтæм хауынц
французаг, италиаг, испайнаг, порт у-
гайлаг, румынаг, молдаbZ] прова н-
сайлаг, сардинаг, каталайнаг, ретор о-
майнаг, л атинаг ( мард æвзаг ) æ.æнд.
Ромайнаг æa]læ
Индоевропаг æвзæгти муггаги къуар.
Ромайнаг æвзæгтæмæ хаунцæ фра н-
цузаг, италиаг, испайнаг, португа й-
лаг, румийнаг, молдаbZ] прованса й-
лаг, сардинаг, каталайнаг, реторома й-
наг, лат инаг ( мард æaZ] ) æ.æнд.
Романские яз ыки
Групп а языков, входящих в индоевропе й-
скую языковую семью. К романским яз ы-
кам относя тся французский, итальянский,
испанский, по ртугальский, румынский,
молдаkdbc прова нсальский, сардинский,
каталанский, реторома нский, латинский
(мер тucyaud ) и др.
Сæйраг хъ уыдыйад
Йæ дæлбар уæлæмхасæн хай к æмæн
ис, ах æм вазыгджын хъу ыдыйады
сæйраг хай.
Сæйраг гъудиадæ
Æ дæлбарæ уæлæмхасæн гъудиадæ
кæмæн ес, у æхæн вазуггин гъ удиади
сæйраг хай.
Глаgh_ij_^eh` ение
Та часть сложного предложения, которая
зан имает господствующее положение по
отношению к придаточной ча сти.
Сæйрат
Хъуыдыйады мидæг ныхас кæуыл
фæцæуы, уыцы пре дмет нысангæнæг
Сæйрат
Гъудиади медæг æ нихас кæбæл
фæццæуй, еци предмет н исангæнæг
Подлежащее
Главный член предложения. Обозначает
предмет, действие (признак) которого

50
сæйраг уæнг. сæйраг иуонг. назыZ_lkdZam емое.
Сæйраты къорд
Сæйрат, йæ дæлбар цы фæрссаг
уæнгтæ ис, уыдонимæ.
Сæйрати къуар
Сæйрат, æ дæлбарæ ци фæрсаг
иуæнгтæ ес, у они хæццæ.
Состаih^e ежащего
Подлежащее вместе с зависимыми от него
второст епенными чл енами.
Сæрмагонд (специ алон) лексикæ
Адæймаджы алыхуызон архайдмæ
хауæг пре дметты æмæ æмбарынæдты
нæмттæ цы дзырдтæ нысан кæнынц,
уыдон. Хаст сæм цæуынц терминтæ
æмæ профессионализмтæ .
Сæрмагонд (сп ециалон) лексикæ
Адæймаги алихузи архайдмæ хау æг
пре дметти æма лæдæруйнæдти
нæмттæ ци дзурдтæ нисан кæнунцæ,
етæ. Хаст сæмæ цæунцæ терминтæ
æма профессионализмтæ .
Специальная ле ксика
Слова и слоhkhq_lZgbydhl орые назыZxl
предметы и понятия, относящиеся к ра з-
личным сферам деятельн ости чело_dZ и
не являются общеупотребительными. К
специальным сл овам относятся термины и
професси онализмы .
Сæрмагонд номдартæ
Иугай предметты нæмттæ цы ном-
дартæ амонынц, уыдон. Уыдонмæ
хауынц адæймæгты нæмттæ, фæсно-
мыгтæ, горæтты, цæугæдæтты,
бæстæты нæмттæ æ.а.д.
Сæрмаг онд номдартæ
Еугай предметти нæмттæ ци ном-
дартæ амонунцæ, етæ. Уонæмæ
хаунцæ адæймæгути нæмттæ, фæсно-
мугтæ, горæтти, цæугæдæнтти,
бæстити нæмттæ æ.у.и.
Собст_ggu_ имена сущестbl_e ь-
ные
Существительные, служащие названиями
ед иничных предметов. К ним относя тся
имена л юдей, клички животных, названия
гор одоj_dkljZgbl^.
Семæ
Минималон нысаниуæг
Семæ
Минималон нисанеуæг
Сема
(от греч. sema ‘знак’)
Минимальное значение.
Семантикæ
Æвзаджы иуæгты нысаниуджытæ
æвзагзонынады цы хай ахуыр кæны,
уый, семасиол оги.
Семантикæ
Æвзаги еуæгти (дзурдти, мо рфемити
æ.æнд.) нисанеугутæ æвзагзонунади
ци хай ахур кæнуй, е, сем асиологи.
Семантика
(от греч. semantikos ‘обозн ачающий’)
Наука, изучающая значения языковых ед и-
ниц (слов, морфем и т.д.), семасиология.
Семантикон ф æз
Иу тематикон рæнхъмæ хауæг дзыр д-
ты къорд.
Семант икон фæзæ
Еу тематикон рæнгъæмæ хауæг
дзурдти къуар.
Семантическое п оле
Группа слов одного тематического р яда.
Семи отикæ
Нысæнттæ æмæ нысæнтты системæтæ
иртасæг зонынад, с емиологи.
Семи отикæ
Нисæнттæ æма нисæнтти сист емитæ
æртасæг зонунадæ, сем иологи.
Семиотика
(от греч. semeiotike ‘учение о знака х’)
Наука о знаках и знаковых системах, сем и-
ол огия.
Сидæн
Ныхас кæмæ здæхт у, уый æвдисæг
дзырд кæнæ дзырдты къорд.
Седæн
Нихас кæмæ æздæхт æй, уой æвдесæг
дзурд кенæ дзурдти къуар.
Обращение
Слово или группа сло назыZ ющие лицо,
предмет, к которому о бращаются с речью.
Синекдохæ
Троп, метонимийы хуызтæй иу, ны-
саниуæджы рахаст иу пре дметæй ин-
нæмæ, се ‘хсæн цы бæрцон
Синекдохæ
Тро п, метонимий хузтæй еу, н и-
санеуæги рахаст еу предметæй ин-
немæ, се ‘хсæн ци бæрцон р а-
Синекдоха
(от греч. synekdoche ‘подразумев ание’)
Троп, разновидность метонимии, перенес е-
ние значения с одного предмета на другой

51
ахастдзинæдтæ ис, у ыдонмæ гæсгæ. хастдзийнæдтæ ес, уонæмæ гæсгæ. по пр изнаку количественного отношения
ме жду ними.
Синонимтæ
Сæ нысаниуджытæ иухуызон кæнæ
хæстæг кæмæн сты, ахæм дзырдтæ.
Син онимикон рæнхъ – синонимикон
ахастдзинæдтæй баст дзырдты къорд.
Æххæст (абсолютон) синонимтæ –
æмхуызон нысаниуæг кæмæн ис,
ахæм дзырдтæ. Се мантикон сино-
нимтæ – сæ нысаниу джытæ
цавæрдæр фæлгъуызтæй кæмæн
хицæн кæнынц, ахæм дзырдтæ;
хауынц иу стильмæ. Стилистикон
синонимтæ – иу пре дмет, æмбарынад,
æууæл кæнæ архайд цы дзырдтæ н ы-
сан кæнынц, фæлæ хицæн стильты
кæмæй цæуы пайд агонд, ахæм дзы-
рдтæ.
Синонимтæ
Сæ нисанеугутæ еухузи кенæ хæстæг
кæмæн æнцæ, уæхæн дзурдтæ. Син о-
нимикон рæнгъæ – синонимикон ра-
хастдзийнæдтæй баст дзур дти къуар.
Æнхæст (абсолютон) синонимтæ –
еухузи нисанеуæг кæмæн ес, уæхæн
дзурдтæ. Сема нтикон син онимтæ –
сæ нисанеугутæ ци аj^j
фæлгъузтæй кæмæн хецæн кæнунцæ,
уæхæн дзурдтæ; хаунцæ еу стильмæ.
Стилист икон синонимтæ – еу пред-
мет, лæдæруйнадæ, æууæл кенæ а р-
хайдт ци дзурдтæ нисан кæнунцæ,
фал хецæн стильти кæмæй цæуй пай-
дагонд, уæхæн дзурдтæ.
Синонимы
(от греч. synonymos ‘од ноимё нный’)
Слова, тождественные или очень близкие
по сh_fmagZq_gbx Синонимический ряд –
группа сло объединенных синонимич е-
скими отношениями. Полные (абсолю т-
ные) синонимы – сл ова, значение которых
соiZ^Z_l Семантич еские (смыслоu_
синоним ы – слоZ , отличающиеся оттенк а-
ми значения, но относящиеся к одному
стилю речи. Стилистич еские синонимы –
слоZ которые употребляются в разных
стилях речи, назыZy один и тот же пре д-
мет, понятие, признак, дейс твие.
Синтаксис
1. Æвзаджы граммат икон ар æзты
ахсджиагд æр хай, й æ сæйраг иу æгтæ
сты хъуыдыйад æмæ дзы рдбаст.
2. Грамматикæйы хай, ахуыр кæны
дзырдтæ кæрæдзийыл бæттыны
æгъдæуттæ æмæ хъу ыдыйады сконд.
Синтаксис
1. Æвзаги грамматикон ар æзти ахсги-
агд æр хай, æ сæйраг еу æгтæ ‘нц æ
гъудиад æ æма дзу рдбаст.
2. Грамматики х ай, ахур кæнуй
дзурдтæ кæрæдзебæл бæттуни
æгъдæуттæ æма гъ удиади сконд.
Синтаксис
(от греч. syntaxis ‘построение, пор ядок’)
1.Высшая область грамматического строя
языка, основными единицами которой я -
ляются предложение и словосочетание. 2.
Раздел гра мматик и, в котором изучаются
основные синтаксические единицы – пре д-
ложение и слоhkhq етание.
Синтакс исон æajkl
Лингвистон анализы хуыз; æвзæрст
дзы фæцæуы синтаксисон иуæг (дзы-
рдбаст, хуымæтæг хъуыдыйад, ва-
зыгджын хъу ыдыйад) йæ сæйраг ми-
ниуджытæм гæсгæ. Хъу ыдыйад
æвзаргæйæ ма фæхъæуы æрхæцæн
нысæнттæ æвæрыны æгъдæуттæ ба м-
барын к æнын.
Синтакс исон æamjkl
Лингвистон анализи хузæ; æвзурст си
фæццæуй синтаксисон еуæг
(дзу рдбаст, хумæтæг гъудиадæ, вазуг-
гин гъудиадæ) æ сæйраг мине-
угутæмæ гæсгæ. Гъудиадæ æвзаргæй
ма фæгъгъæуй æрхуæцæн нисæнттæ
æвæруни æгъдæуттæ бал æдæрун
кæнун.
Синтаксич еский разбор
Вид лингвистического анализа, при кот о-
ром рассматривается синтаксическая ед и-
ница (словосочетание, простое предлож е-
ние, сложное предложение) по основным ее
признакам. При р азборе предложения об ъ-
ясняется постановка знаков препин ания.
Синтаксисон ах астытæ
Дзырдбасты хæйтты ‘хсæн, стæй
хъу ыдыйады уæнгты астæу цы
Синтаксисон рах аститæ
Дзурдбасти хæйтти ‘хсæн, уæдта
гъ удиади иуæнгти астæу ци ра-
Синтаксические отнош ения
Отношения, которые возникают между
компонентами слоhkhq_lZgby а также

52
ахастдзинæдтæ сæвзæрынц, уыдон.
Сæ хуызтæ: атрибут ивон, объектон,
фад атон.
хастдзийнæдтæ исæвзурунцæ, етæ.
Сæ хузтæ: атрибутивон, объектон,
фаду атон.
между членами предложения. Их виды: а т-
рибути вные, объектные, обстоятельстве н-
ные.
СлаygZ]зæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгты мыггагмæ
хауæг æвзæгтæ. Дихгонд цæуынц
æртæ къордыл: 1) скæсæйнаг: уыры с-
саг, украинаг æмæ б елоруссаг
æвзæгтæ; 2) ныгуылæн: польшæйаг,
чехаг, словак иаг æ.æнд.; 3) цæгатаг:
болгайра г, сербаг -хорватаг, македо й-
наг, рагонслав янаг æ.æнд.
СлаbZcgZ]зæгтæ
Индоевропæйаг æвзæгти муггагмæ
хауæг æвзæгтæ. Де хгонд цæунцæ
æртæ къуаребæл: 1) скæс æйнаг: уру с-
саг, украинаг æма бел оруссаг
æвзæгтæ; 2) нигулæн: польшаг, чехаг,
слоZdbZ] æ.æнд.; 3) цæ гатаг:
болга йраг, сербаг -хорватаг, македой-
наг, р агонслаbZcgZ]g^.
Слаygkdb_yaudb
Языки, входящие в индоеjhi_ckdmx с е-
мью и образующие в ней ветвь с рядом
групп: 1) во сточную: русский, украинский
и белору сский; 2) западную: польский,
чешский, словацки й, и др.; 3) южную: бо л-
гарский, сербохорватский, мак едонский,
старослаy нский и др.
Сленг
1. Жаргон. 2. Литературон нормæйæ
чи хицæн кæны, дзургæ ныхасы ахæм
хуыз.
Сленг
1. Жаргон. 2. Литерат урон нормæй ка
хецæн кæнуй, дзоргæ нихаси уæхæн
хузæ.
Сленг
(от англ. slang )
1. Жаргон. 2. Вариант разговорной речи, не
соiZ^Zxsbckghjfhcebl_jZlmjgh]hya ы-
ка.
Сомихаг æaZ]
Сомихæгты æвзаг. Генеалог ион клас-
сификацимæ гæсгæ хауы индоевро-
пæйаг æвзæгты мы ггагмæ.
Сомехаг æвзаг
Сомехæгти æвзаг. Генеалог ион клас-
сификацим æ гæсгæ хауй индое вропаг
æвзæгти муггагмæ.
Армянский язык
Язык армянского народа. По генеалогич е-
ской классификации языков относится к
индоевропейской яз ыковой семье.
Сонант
1. Бæлвырд уаju йæ бон уæнг
ар азын кæмæн у, ахæм æмхъæлæсон.
2. Сонорон æмхъæлæс он.
Сонант
1. Бæлвурд уаjb æ бон иуонг ар а-
зун кæмæн æй, уæхæн æмгъæлæсон.
2. С онорон æмгъæлæсон.
Сонант
(от лат. sonans ‘зв учащий’)
1. Согласный звук, способный в опред е-
ленной позиции выступать в качестве сл о-
гообразующего. 2. Сонорный согла сный.
Сонорон
Йæ дзургæйæ хъæлæс сыбырттæй
фылдæр цы æмхъæлæсонæн вæййы,
ахæм.
Сонорон
Гъæлæс с ибирттæй фулдæр ци
æмгъæлæсонæн фæууй æ дзоргæй,
уæхæн.
Сонорный
(от лат. sonōrus ‘зву чный’)
Согласный, образующийся с преобладан и-
ем голоса над ш умом.
Спиранттæ
Уæлдæф хæстæ г лæууæг дзурæн
оргæнтыл й æхи хафгæ куы рацæуы,
уæд цы æмхъæлæсонтæ ф æзæгъ æм,
уыдон. = Зыхъхъырон
æмхъæлæсонтæ. Фрикат иhg
æмхъæлæсонтæ.
Спиранттæ
Уæлдæф хæстæг лæууæг дзорæн
оргæнт æбæл æхе хафгæ ку рацæуй,
уæд ци æмгъæлæсонтæ ф æззæгъ æн,
етæ. = Зихъирон æм гъæлæсонтæ.
Фрик атиhgf]tekhgl.
Спиранты
(от лат. spirans ‘u^uoZ ющий’)
Согласные, образующиеся трением воздуха
о сближенные органы речи. = Щелевые с о-
гласные. Фрикатиgu_kh]eZ сные.
Стил истикæ
1.Æвзаджы стильтæ æвзагзонынады
Стил истикæ
1.Æвзаги стильтæ æвзагзонунади ци
Стилистика
(от фр. stylistique < греч. stylos ‘палочка с ос т-

53
цы хай ахуыр кæны, уый. 2 .Аивадон
уа цмысы æвзаджы миниуджытæ æмæ
аивгæнæн фæрæзтæ.
хай ахур кæнуй, е. 2.АййеZ^hg
уа дзимиси æвзаги минеугутæ æма
аййе]ggnjal.
рым концом для писания на наhs_gguo до с-
ках’)
1.Раздел языкознания, изучающий систему
стилей языка. 2.Свойства и выразительные
средства языка художественного произв е-
дения.
Стилист икон ахуырст
Сæйраг, предметон -логикон нысани-
уæгмæ чи æрцæуы æфтыд æмæ эм о-
ционалон -эксп рессивон кæнæ ар-
гъгæнæн функци чи æххæст кæны,
ахæм уæлæмхасæн ф æлгъуызт æ.
Стилист икон хурст
Сæйраг, предметон -логикон н и-
санеуæгмæ ка ‘рцæуй æфтуд æма
эм оцион алон -экспрессивон кенæ ар-
гъгæнæн функци ка æнхæст кæнуй,
уæхæн уæлæнхасæн ф æлгъузт æ.
Стилистическ ая окр аска
Дополнительные оттенки, которые накл а-
дыв аются на основное, предметно -
логическое значение и выполняют эмоци о-
нально -экспрессивную или оценочную
функцию.
Стилистикон ф игурæтæ
Аивадон уацмыс фæлгонцджындæр
кæнынæн цы сæрмагонд синтаксисон
конструкц итæй пайда кæнынц, у ы-
дон. = Ныхасы фигурæ.
Стилистикон фиг уритæ
АййеZ^hgmZ^abfbkne]hgp]mg^j
кæнунæн ци сæрмагонд синтаксисон
конструкцитæй пайда кæнунцæ, етæ.
= Нихаси фигурæ.
Стилистич еские фигуры
Особые синтаксические конструкции, и с-
пользуемые, как правило, в художестве н-
ной речи для усиления ее образности. =
Фиг ура речи.
Стиль
1.Бæлвырд ныхасы кæмæй фæпайда
кæнынц, æвзаджы ахæм хуыз. 2.
Æвзаджы фæрæзты иугонд сæ эк с-
прессивон -стилистикон ахуырстмæ
гæсгæ.
Стиль
1.Бæлвурд нихаси кæмæй фæппайда
кæнунцæ , æвзаги уæхæн хузæ. 2.
Æвзаги фæрæзнити еугонд сæ эк с-
прессивон -стилистикон хурстмæ
гæсгæ.
Стиль
(от греч. stylos ‘палочка с острым концом для
писания на наhs_gguo^h сках’)
1.Разновидность языка, используемая в
опред еленной речевой ситуации.
2.Совокупност ь языковых средств выраж е-
ния с точки зр ения их экспрессивно -
стилистической окрашенн ости.
Стъæлф
Хъуыдыйæдтæ кæрæдзийæ дихгæнæг
æрхæцæн нысан (.).
Стъæлфæ
Гъудиæдтæ кæрæдземæй дехгæнæг
æрхуæцæн нисан (.).
Точка
Знак препинания (.), разделяющий предл о-
жения.
Стъæлф къæдзыгимæ
Æрхæцæн нысан (;). Пайда дзы
кæнынц бабæтгæвазыгджын хъу ы-
дыйады даргъ хæйттæ хицæн
кæнгæйæ.
Стъæлфæ къæдзуги хæццæ
Æрхуæцæн нисан (;). Пайда си
кæнунцæ бабæтгæвазуггин гъ удиади
даргъ хæйттæ хецæн кæнгæй.
Точка с зап ятой
Знак препинани я (;), употребляемый для
разделения распространённых, более сам о-
стоятел ьных частей сложносочинённого
пре дложения.
Стыр дамгъæ
Рæнхъон дамгъæйæ йæ ас, стæй
иуæй -иу хатт йæ фы сты хуызæй чи
хицæн кæны, ахæм дамгъæ.
Устур д амугъа
Рæнгъон дамугъайæй æ ас æ, уæд та
ха тгай ба æ финсти хузæй ка хецæн
кæнуй, уæхæн дамугъа.
Прописная бу кZ
Буква, отличающаяся от стро чной высотой,
а иногда и наче ртанием.
Субстант иZpb
Æндæр ныхасы хæйтты дзырдты
Субстант иZpb
Æндæр нихаси хæйтти дзурдти р ахизт
Субстантив ация
(от лат. substantivum ‘существ ительное’)

54
рахызт номдартæм. номдар тæмæ. Переход сло других частей речи в разряд
имен сущес твительных.
Субстрат
Бынæттон цæрджыты æвзаджы
тæваджы ф æд æрцæуæг адæмы
æвзаджы.
Субстрат
Бунæттон цæргути æвзаги т æваги
фæд æрцæуæг адæми æв заги.
Субстрат
(от лат. substratum ‘осноZih^deZ дка’)
Следы влияния языка коренн ого населения
на язык пришел ьцев.
Субъект
Грамматикон сæйрат.
Субъект
Грамматикон сæйрат.
Субъект
(от лат. subje ctum )
Грамматическое подлеж ащее.
Суинаг афон
Архайд дзурыны фæстæ кæй цæуд-
зæн, уый æвдис æг мивдисæджы афо-
ны хуыз.
Исуйнаг афонæ
Архайд дзоруни фæсте ке цæуд-
зæнæй, уой æвдес æг мивдесæги афо-
ни хузæ.
Будущее j емя
Форма времени глагола, обозн ачающая то,
что действие произойдет после момента
речи.
Суперстрат
Æрцæу æг адæмы æвзаджы т æваджы
фæд бынæттон цæрджыты æвзаджы.
Суперстрат
Æрцæуæг адæми æвзаги т æваги ф æд
бунæттон цæргути æвзаги.
Суперстрат
(от лат. superstratum ‘настланное п о_jo)
Следы влияния языка пришельце на язык
коренного насел ения.
Супплет ивизм
Иу дзырды формæты равзæрд хицæн
уидæгтæй.
Супплет ивизм
Еу дзурди формити ра взурд хецæн
уедæгтæй.
Супплет ивизм
(от позднелат. suppletivus ‘допо лняющий’)
Образование форм одного и того же слоZ
от разных о снов.
Сыбырттон æмхъæлæсонтæ
Сыбыртт æмæ хъæлæсы фæрцы чи
сæвзæры (зылангонтæ) кæнæ æрмæст
сыбыртты фæрцы (æзылангонтæ),
ахæм æмхъæлæсонтæ. Æмхъæлæсон
мыртæ иууылдæр, соноронтæй
фæстæмæ, сты сыбыр ттон.
Сибирттон æмгъæлæсонтæ
Сибиртт æма гъæлæси фæрци ка
исæвзуруй (зæллангонтæ) кенæ
æрмæст сибиртти фæрци (æзæлл ан-
гонтæ), уæхæн æмгъæлæсонтæ.
Æмгъæлæсон муртæ еугуремæй дæр,
соноронтæй ф æстæмæ, æнцæ с и-
бирттон.
Шумные согла сные
Согласные, образуемые шумом и голосом
(звонкие с огласные) или только шумом
(глухие согласные). К шумным относятся
все согласные, кроме соно рных.
Таlheh]b
Иууидагон дзырдтæй хъуыдыйады
па йда кæнын.
Таlheh]b
Еууедагон дзурдтæй гъ удиади пайда
кæнун.
Таlheh]by
(от греч. tauto ‘то же самое’ =и logos ‘слоh)
Повторение в предложении однокоре нных
сло.
Тасындзæг
Нæмтты (номдарты, миного нты,
ны мæцонты æмæ номив джыты) ивд
хауæнтæм гæсгæ.
Тасундзæг
Нæмтти (номдарти, минеуæгонти,
нимæдзонти æма н омевгути) æййивд
хауæнтæмæ гæсгæ.
Склонение
Изменение имени (имен существительных,
прилагательных, числительных и мест о-
имений) по пад ежам.
Таурæгъон хъуыд ыйад
Истæуыл кæм фæцæуы ныхас, хъу ы-
Таурæхъон гъудиадæ
Естæбæл кæми фæццæуй нихас,
По_klоZl_evgh_ij_^e ожение
Вид предложения по цели высказывания,

55
дыйады ахæм хуыз йæ з агъды ны-
санмæ гæсгæ.
гъ уди ади уæхæн хузæ æ загъди ни-
санмæ гæсгæ.
содержащий с ообщение о чем -либо.
Тезаурус
Æвзаджы æппæт дзырдты дзы рдуат.
Тезаурус
Æвзаги æнккæт дзурдти дзу рдуат.
Тезаурус
(от греч. thesauros ‘сокр оbs_, =
=сокроbsg ица’)
Словарь, отражающий словарный соста
данного языка ih лном объеме.
Текст
Фыст кæнæ мыхуыргонд ран ыхас.
Текст
Финст кенæ мухургонд ран ихас.
Текст
(от лат. textum ‘связь, соедин ение’)
ВысказыZgb_ воспроизведенное на пис ь-
ме или в печ ати.
Темæ
Кæс: Хъуыдыйады актуалон дих.
Темæ
Кæсæ: Гъудиади акту алон дех.
Тема
(от греч. thema ‘то, что положено h снову’)
См.: Актуальное членение предл ожения.
Терминтæ
Техникæ, наукæ, аивады сæрмагонд
æмбарынæдты нæмттæ.
Терминтæ
Техникæ, наукæ, аййев ади сæрмагонд
лæдæруйнæдти нæмттæ.
Термины
(от лат. terminus ‘пр едел’)
Названия специальных понятий техники,
науки, ис ку сства.
Тире
Æрхæцæн нысан даргъ горизонталон
хаххы ху ызы ( –).
Тире
Æрхуæцæн нисан даргъ горизонталон
ха нхи хузи ( –).
Тире
(от франц. tiret из tirer ‘тянуть’)
Знак препинания в виде длинной горизо н-
тальной че рточки ( –).
Тобæгонд дзырдтæ
Экстралингвис тикон аххосæгты
тыххæй (дин кæнæ æгъдаумæ гæсгæ)
дзурæн цы дзырдтæн нæй, уыдон.
Тобæгонд дзурдтæ
Экстралингвистикон анхосæгти
туххæй (дин кенæ æгъдаумæ гæсгæ)
дзорæн ци дзурдтæн нæййес, етæ.
Табуизмы
(от полинезийского tapu ‘сys_gguc запре т-
ный’)
Слова, у потребление которых запрещено
или ограничено под влиянием экстрали нг-
вистических факторов (религией, трад ици-
ями и т.д.).
Топоним
Исты географион объекты (горæты,
цæугæдоны, хохы æ. æнд.) сæрмагонд
ном.
Топоним
Ести географион объекти (горæти,
цæугæдони, хо нхи æ. æнд.) сæрма-
гонд ном.
Топоним
(от греч. topos ‘место, мес тность’ и onyma
‘имя’)
Собственное название какого -либо геогр а-
фич еского объекта (города, реки, горы и
др.).
Топоними
Географион нæмттæ ли нгвистикæйы
цы хай ахуыр кæны, уый.
Топоними
Географио н нæмттæ лингви стики ци
хай ахур кæнуй, е.
Топонимия
Раздел лингвистики, занимающийся изуч е-
нием географических н азваний.
Топон имикæ Топон имикæ Топонимика

56
Исты бæлвырд бынаты географион
нæмтты и угонд.
Ести бæлвурд бунати географ ион
нæмтти еугонд.
Совокупно сть географических названий
какой -либо определе нной местности.
Транскри пци
Дзырды хъæд цы с æрмагонд
нысæнттæй æвдыст фæцæуы, уыдоны
иугонд.
Транскри пци
Дзурди хат ци с æрмагонд нисæнттæй
æвдист фæццæуй, уони е угонд.
Транскри пция
(от лат. transcriptio ‘пере писыв ание’)
Совокупность специальных знако при
помощи которых передается произнош е-
ние.
Транслит ераци
Иу фыссынады дамгъæтæ иннæ фы с-
сын ады дамгъæтæй нысан кæнын.
Транслит ераци
Еу финсуйнади дамугъатæ иннæ фи н-
суйнади дамугъатæй нисан кæнун.
Транслитер ация
(от лат. trans ‘через’ и litera ‘бу кZ)
Передача букв одной письменности п о-
средством букв другой письме нности.
Троп
Ахæсгæ нысаниуæджы кæмæй
æрцæуы пайд агонд, ахæм дзырд кæнæ
здæхт.
Троп
Рахæсгæ нисанеуæги кæмæй æрцæуй
па йдагонд, уæхæн дзурд кенæ æздæх.
Троп
(от греч tropos ‘поhjhl)
Слово или оборот речи, употребленные в
переносном зн ачении.
Тюркаг æa]læ
Тюркаг æвзæгты мыггаг. Хауынц æм
туркаг, азербайджайнаг, казахаг,
киргизаг, узбекаг, каракалпакаг, уйг у-
раг, тæтæйраг, башкираг, чувашаг,
хъæрæсейаг , балхъайраг, хъуы-
мых ъхъаг, ног ъайаг, якутаг æ.æнд.
Тюркаг æa]læ
Тюркаг æвзæгти муггаг. Хаунцæ имæ
тур ккаг, азербайджайнаг, казахаг,
киргизаг, узбекаг, каракалпакаг, у й-
гуйраг, тæтæйраг, башки йраг, чув а-
шаг, хъæрæсейаг, балхъайраг,
хъ умухъаг, ног ъайаг, як утаг æ.æнд.
Тюркские языки
Тюркская языковая семья. К ней относятся
турецкий, азербайджанский, казахский,
киргизский, узбекский, каракалпакский, у й-
гурский, татарский, башкирский, чуZ ш-
ский, карачае вский, балкарский, кумыкский,
ногайский, яку тский и др.
УæugZ^ud атегори
Хицæн ныхасы хайы дзырдтæ, нысан
кæнынц уæвынад. Дзуапп дæттынц
фæрстытæн куыд? куыд у? Сæ
иумæйаг грамматикон нысаниуæг
бæрæг вæййы æрдзы, адæймаджы
æмæ у дгойм æгты уаj\^bk]c.
Уйнади к атегори
Хецæн нихаси хаййи дзурдтæ, нисан
кæнунц æ уйнадæ. Дз уапп дæттунцæ
фæрститæн куд? куд æй? Сæ еумæйаг
грамм атикон нисанеуæг бæрæг
фæууй æрдзи, адæймаги æма уод-
гойм æгти уаj\^_k]c.
Категория с остояния
Слова особой части речи, которые обозн а-
чают состо яние. Отвечают на вопросы как?
какоh" Общее грамм атическое значение
состояния проявляется в названии состо я-
ний природы, окружающей среды, физич е-
ского состояния человека и живых с у-
ществ.
Уæлæмхæст хъу ыдыйад
Сæйраг хайы дæлбар чи ис, у ыцы хай
домгæвазыгджын хъуыдый ады
мидæг. Уæлæмхæст хъуыдыйæдтæ
сæйраг хъу ыдыйæдтимæ баст
вæййынц домгæбастдзинады
бæттæгтæ æмæ бæттæг дзыр дты фæр-
цы. Уæлæмхæст хъуыдыйæдты
сæйраг хуызтæ сты: æмбарынгæнæн,
Уæлæнхæст гъудиадæ
Сæйраг хаййи дæлбарæ ка ес, еци хай
домгæвазуггин гъудиади медæг æ.
Уæлæнх æст гъудиæдтæ сæйраг
гъудиæдти хæццæ баст фæуунцæ
домгæбастдзийнади бæттæгтæ æма
бæттæг дзурдти фæрци. Уæлæнхæст
гъудиæдти сæйраг хузтæ æнцæ:
лæдæрунгæнæн, бæрæггæнæн æма
Придаточное предл ожение
Синтаксически заbkbfZy часть сложн о-
подчиненного пр едложения, в состав кот о-
рой входит подчинительный союз или с о-
юзное слоh О сновные виды придаточных
предложений: изъяснительное, определ и-
тельное, образа де йствия.

57
бæрæггæнæн æмæ фад атон. фадуатон.
Уæнг
Иу раулæфтæй загъд чи ‘рцæуы, ахæм
мыр кæнæ мы рты къорд ныхасы
мидæг. Гом уæнг – хъæл æсонæй чи
фæвæййы, ахæм уæнг . Æхгæд уæнг –
æмхъæлæсонæй чи фæвæййы, ахæм
уæнг . Ца^hg уæнг – цавд к æуыл
хауы, ах æм у æнг. Æнæца^hg уæнг –
цавд к æуыл н æ хауы, ах æм у æнг .
Иуонг
Еу рауолæфтæй загъд ка ‘рцæуй,
уæхæн мур кенæ мурти къуар нихаси
медæг æ. Иг он иуонг – гъæлæсонæй ка
фæууй, уæхæн иуонг . Æхгæд иуо нг –
æмгъæлæсонæй ка фæууй, уæхæн и у-
онг . Ца^hg иуо нг – цавд кæбæл
ха ууй, уæхæн иуонг. Æнæца^hg иу-
онг – ца^ кæбæл нæ хаууй, уæхæн
иуонг.
Слог
Звук или сочетание звуков, произносимых
одним тол чком выдыхаемо го воздуха в
процессе речи. Открытый слог – слог,
оканчивающийся на гласный. Закрытый
слог – слог, оканчивающийся на со гла сный .
Ударный слог – слог, на который падает
ударение. Безударный слог – слог, на кот о-
рый не падает уд арение.
Уmeyjhgfotekhglæ
Мæнгæвзагон æмхъæлæсонтæ, ома,
сæ аразгæйæ активон дзурæн оргæн
мæнгæвзаг кæмæн вæййы, ахæмтæ.
Уmeyjhgf]tekhglæ
Мæнгæвзагон æмгъæлæсонтæ, гъ ома,
сæ аразгæй активон дзорæн оргæн
мæнгæвзаг кæмæн фæууй, уæхæнттæ.
Уmeyjgu_k огласные
(от лат uvula ‘яз ычок’ )
Язычкоu_ согласные, т.е. согласные, при
обр азовании которых активным органом
является мален ький язычок.
Угораг -финнаг æa]læ
Æвзæгты мыггаг. Хауынц æм: 1) уг о-
раг къорды æвзæгтæ: мадьяраг (_g-
гриаг), мансийаг, ха нтыйаг; 2) фин-
наг къорды æвзæгтæ: финнаг , эстой-
наг, карелаг, коми, марийаг, морд оZ]
æ.æнд.
Угойраг -финнаг æa]læ
Æвзæгти муггаг. Хаунц æ им æ: 1) уг о-
раг къуари æвзæгтæ: мадьяраг (_g-
гриаг), манси йаг, ха нтийаг; 2) финнаг
къуари æвзæгтæ: финнаг, эстойнаг,
карелаг, коми, марийаг, морд оZ]
æ.æнд.
Уг ро -финские языки
Языковая семья, в которую входят: 1) яз ы-
ки угорской группы: мадьярский (_g]_ р-
ский), мансийский, ханты йский; 2) языки
финской группы: финский, эстонский, к а-
рельский, коми, марийский, мо рдоkdbc и
др.
Удон номдартæ
Цард æгас æрдзы предметт æ амонæг
дзырдтæ. У иудадзыгон морфологион
категори. Кæс: Æнæудон но мдартæ.
Уодон номдартæ
Цард æгас æрдзи предметтæ амонæг
дзурдтæ. Æй еудадзугон морфоло-
гион категори. Кæсæ: Æнæуодон
но мдартæ.
Одушеe_ggu_ имена сущестbl_e ь-
ные
Разряд слов, которые назыZ ют предметы
живой природы. Постоянная морфологич е-
ская категория. См.: Неодушеe_ggu_ им е-
на сущес тbl_evgu_.
Узус
Æвзагыл дзурджытæ иумæйаг
фæткм æ гæсгæ дзырдт æ, с æ
формæт æ, конструкцит æ, окк азиона-
лондзинад æй хъауджыд æр куы
фæдзурынц, у æд уый.
Узус
Æвза гбæл дзоргутæ еумæйаг
фæтк æмæ гæсгæ дзурдт æ, с æ фор-
митæ, конструкцит æ, окк азионалон-
дзийнад æй игъаугид æр ку
фæдздзорунц æ, у æд е.
Узус
(от лат usus ‘обычай, правило, примен ение’)
Общепринятое носителями да нного языка
употребление сло форм, конструкций в
пр отивоположность окказионал ьному .
Уырзæгон но мдар
Банымайæн кæмæн нæй (массæ,
уырзæг), ахæм предмет нысангæнæг
но мдар.
Урзæгон номдар
Банимайæн кæмæн нæййес (массæ,
урзæг), уæхæн предмет нисангæнæг
но мдар.
Вещест_ggh_kms_klител ьное
Имя существительное, обозначающее н е-
считаемые предметы (массу, вещес тво).

58
Фадатон дзырд
Хъуыдыйады фæрссаг уæнг; амоны
афон, бынат, архайды хуыз, æфсон,
нысан æ.а.д.
Фадуатон дзурд
Гъудиади фæрсаг иуонг; ам онуй
афонæ, бунат, архайди хузæ, æфсон,
нисан æ.у.и.
Обстоятельс тh
Вт оростепенный член предложения, указ ы-
вающий время, место, образ действия, пр и-
чину, цель и т.д.
Фарст
Дзуапп чи домы, искæмæ ах æм
сидæны хуыз. Риторикон фарст –
дзуапп чи нæ д омы, ахæм фарст.
Фарст
Дзуапп ка домуй, ескæмæ у æхæн
седæни хузæ. Риторикон фарст –
дзуапп ка нæ д омуй, уæхæн фарст.
Вопрос
Обращение к кому -либо, требующее отв е-
та. Риторический hijhk – утверждение,
выраженное в форме вопроса, но не тр ебу-
ющее ответа.
Фарстон хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз йæ загъды ны-
санмæ гæсгæ. Вæййы дзы фарст ног
инфо рмаци баз онынæн.
Фарстон гъуд иадæ
Гъудиади хузæ æ загъди нисанмæ
гæсгæ. Фæууй си фарст нæуæг и н-
форм аци базонунæн.
Вопросительное предлож ение
Вид предложения по цели высказывания,
заключающий в себе вопрос и служащий
для получения новой инфо рмации.
Фарстон -ахастон номи]
Фарстон хъуыдыйады мидæг фарст
кæй фæрцы рæзы, кæнæ домгæва-
зыгджын хъуыдый ады мидæг бæттæг
дзырд чи вæййы, ахæм номивæг.
Фарстон -рахастон номе]
Фарстон гъудиади медæг æ фарст ке
фæрци ирæзуй, кенæ домгæвазуггин
гъ удиади медæг æ бæттæг дзур д ка
фæууй, уæхæн н омевæг.
Вопросительно -относительное м е-
стоимение
Местоимение, употребляющееся в вопр о-
сительном предложении для оформления
вопроса или в соста_keh`ghih^qbg_ggh]h
предложения в качестве союзн ого слоZ.
Фарсты н ысан
Фарстон кæнæ риторикон хъуы-
дый ады кæрон цы æрхæцæн нысан
феjugpmuc.
Фарсти н исан
Фарстон кенæ риторикон гъ удиади
кæрон ци æрхуæцæн н исан
феjmgp_.
Вопросител ьный знак
Знак препинания, который ставится в конце
вопросительного предл ожения.
Фæдзæхстон здæхæн
Æцæгæй чи нæ цæуы, фæлæ чидæр
кæй к уры, домы, уынаффæ кæны
бакæнын, ах æм архайд цы мивдис æг
æвдисы, уый.
Фæдзæхстон æздæхæн
Æцæгæй ка нæ цæуй, фал кадæр ке
коруй, домуй, унаффæ кæнуй
бакæнун, уæхæн а рхайд ци мивдесæг
æвдесуй, е.
По_ebl_evgh_gZdehg ение
Глагол указыв ает на действие, к оторое
просят, требуют, приказыZxl со_lmxl
со_ ршить.
Фæдыj
1. = Геминаци, редупликаци. Мырæн
йæ дæргъвæтиндзинад дыууæ хатты
фылдæр к æнын. 2. Хъæлæсоны
дæргъвæтиндзинад дыууæ дамгъæйæ
нысан к æнын. 3. Дыв æргонд дзырдт æ
фæлхат к æнын . Дыв æргонд уæнгт æ.
Фæддуj
1. = Геминаци, редупл икаци. Мурæн
æ дæргъвæтиндзийнади дууæ хатти
фæфулдæрдзийнад æ. 2. Гъæлæсони
дæргъвæтиндзийнад æ дууæ да-
мугъайем æй н исан к æнун. 3. Дув æр-
гонд дзурдт æ. Дув æргонд иуæнгт æ.
Удh_gb_
1. = Геминация, редупликация. ДmdjZlgh_
ув еличение долготы звука. 2. Повторение
буквы на письме для обозначения долгого
качества гла сного. 3. Повтор. Удвоение
слоM^оение сл огов.
Фæлмæнад
Кæс: Палатализаци.
Фæлмæнадæ
Кæсæ: Палатализаци.
Смягчение
См.: Палатализация.
Фæрсдзырд Фæрсдзурд Наречие

59
Ар хайд кæнæ миниуæджы æууæл æв-
дисæг æнæивгæ ных асы хай.
Архайд кенæ минеуæги æууæл
æвдесæг æнæййе]gboZkboZc
Неизменяемая часть речи, обозначающая
признак действия или к ачества.
Фæрссаг
Комкоммæ чи нæу, ахæм.
Фæрсаг
Комкоммæ ка нæй, уæхæн.
Кос_gguc
Не прямой, не непосредстве нный.
Фæрссаг н ыхас
Искæй ныхас домгæвазыгджын хъу ы-
ды йады формæйы хуызы; аlhju
ныхæстæ дзы вæййынц сæйраг хай,
искæй ныхас та – æмбарынгæнæн
уæлæмхасæн хай.
Фæрсаг н ихас
Еске нихас домгæвазуггин гъудиади
форми хузи; аlhjb нихæстæ си фæу-
унцæ сæйраг хай, еске нихас ба –
лæдæрунгæнæн уæлæнхасæн хай.
Кос_ggZyj_qv
Речь какого -либо лица, переданная в форме
сложноподчиненного предложения, в кот о-
ром слоZ аlhjZ представлены глаghc
частью, а чужая речь – придаточной изъя с-
нительной.
Фæрссагми
Мивдисæгæй арæзт сæрмагонд
формæ, æвдисы фæрссаг
(уæлæмхасæн) архайд. Фæрссаг-
мийæн ис мивдисæджы æмæ фæрсд-
зырды миниу джытæ.
Фæрсагмий
Мивдесæгæй арæзт сæрмагонд
формæ, æвдесуй фæрсаг (уæлæн-
хасæн) архайд. Фæрсагмийæн ес
мивдесæг и æма фæрсдзурди мине-
угутæ.
Дееприч астие
Особая форма глагола, обозначающая д о-
бавочное действие. Совмещает в себе пр и-
знаки глагола и н аречия.
Фæрссагмион здæхт
Фæрссагми йæ дæлбар дзырдтимæ;
хъу ыдыйады мидæг вæййы иртæст-
гонд фæрссаг уæнг.
Фæрсагмийон æзд æх
Фæрсагмий æ дæлбарæ дзурдти
хæццæ; гъуди ади медæг æ фæууй
æртæстгонд фæрсаг и уонг.
Деепричас тный оборот
Деепричастие с заbkbfufb слоZfb в ы-
полняет в предложении роль обособленн о-
го второстепенного чл ена.
Фæсæj^
Цы дзырды фæстæ æвæрд ccumuc
ахаст æндæр дзырдтæм цы
æххуысгæнæг ныхасы хай æвдисы,
уый.
Фæсæj^
Ци дзурди фæсте æвæрд фæууй, уой
рахаст æндæр дзурдтæмæ ци æнхус-
гæнæг нихаси хай æвдесуй, е.
Послелог
Служебная часть речи, которая ук азыZ_l
на отношение слова, после которого она
стоит, к др угим сл овам.
Фæсæфтуан, суффикс
Дзырды мидæг уидаг кæнæ æндæр
фæсæфтуаны фæстæ чи лæууы, ахæм
нысаниуæгджын хай.
Фæсæфтауæн, су ффикс
Дзурди медæг æ уедагæ кенæ æндæр
фæсæфтауæни фæсте ка лæууй,
уæхæн нис анеуæггин хай.
Суффикс
(от лат. suffixus ‘прибитый, приколоче нный’)
Значимая часть слова, стоящая п осле корня
или другого суффи кса.
Фæсрæстæг (диахр они)
Æвзаджы системæйы истор ион рæзт
рæстæджы дæргъы, стæй æвзаг ирт а-
сын уыцы рæзты пр оцессы.
Фæсрæстæг (ди ахрони)
Æвзаги системи историон ирæзт
рæстæги æндæр гъци, уæдта æвзаг
æртасун еци ирæзти процесси.
Диахрония
(от греч. dia ‘через’ и chronos ‘j емя’)
Историческое развитие язык овой системы
во времени, а также исследование языка в
процессе да нного развития.
Филологи
Æвзаг æмæ литературон сфæлдыстад
ахуыр к æныны фæрцы искæцы
адæмыхатты культурæ иртасæг
Филологи
Æвзаг æма литературон исфæлди-
стадæ ахур кæнуни фæрци ескæци
адæмихатти культурæ æртасæг
Филология
(от греч phile ō=‘люблю’ и logos ‘учение’)
Совокупность наук, изучающих культуру
как ого -либо народа, выраженную в языке и
литературном творчес тве.

60
наукæты и угонд. наукити е угонд.
Финаль
Уæнджы (уидаджы, дзырды) кæрой-
наг мыр.
Финаль
Иуонги (уедаги, дзурди) кæройнаг
мур.
Финаль
(от лат finalis ‘конечный’)
Конечный звук слога (основы, сл ова).
Флекси
Дзырды к æрон.
Флекси
Дзурди кæрон.
Флексия
(от лат flexio ‘сгибание, пер еход’)
Окончание слова.
Флектиhgзæгтæ
Флективон дзырдивынад, ома фле к-
ситы фæрцы дзырдивынад, цы
æвзæгты ис, уыдон; ахæм æвзæгты
флекси фе вдисы цалдæр грамматикон
формæйы. Абар: Агглютин атиhg
æa]l.
Флектиhgзæгтæ
Флективон дзурд æййеmcgZ^ гъ ома
флексити фæрци дзурд æййеmcgZ^
ци æвзæгти ес, етæ; уæхæн æвзæгти
флекси фе^_kmc цалдæр граммат и-
кон форми. Рабарæ: Агглютинат иhg
æa]l.
Флективные языки
Языки, которым присуще флективно е сл о-
воизменение, т.е. слоhbaf_g_gb_ посре д-
ством флексий, которая м ожет являться
выражением нескольких категориальных
форм. Ср.: Агглютин ативные языки.
Фонемæ
Дзырдтæ æмæ морфемæты нысани-
уæг ныхасы цы мыры фæрцы иртæст-
гонд фæцæуы, уый.
Фонемæ
Дзурдтæ æма морфемити нисанеуæг
нихаси ци м ури фæрци æртæстгонд
фæццæуй, е.
Фонема
(от греч. phōnēma ‘голос, зmd)
Звук речи, рассматриваемый как средство
для различения значений слоbfh рфем.
Фонемæйы дифференциалон
миниуæг
Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи
аивы, фонемæйы ахæм акустикон -
артикуляцион м иниуæг.
Фонеми дифференциалон мин е-
уæг
Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка
раййеmc фонеми уæхæн акуст икон -
артикуляцион минеуæг.
Дифференциальный признак фон е-
мы
(от лат. differentia ‘разл ичие’)
Акустико -артикуляционный призн ак ф о-
немы, который различает звуковые оболо ч-
ки значимых ед иниц языка.
Фонемæйы интегр алон миниуæг
Æвзаджы иуæгæн йæ мырон хуыз чи
нæ а ивы, фæлæ йын йæ сконд æххæст
чи кæны, ф онемæйы ахæм акустикон -
артикуляцион миниуæг. Абар: Фо-
немæйы дифференци алон миниуæ г.
Фонеми и нтегралон минеуæг
Æвзаги еуæгæн æ мурон хузæ ка нæ
райй евуй, фал ин е сконд ка æнхæст
кæнуй, ф онеми уæхæн акустикон -
артикуляцион минеуæг. Рабарæ: Фо-
неми диффере нциалон минеуæг.
Интегральный признак фон емы
(от лат. integratio ‘hkiheg_gb_ hkk тановл е-
ние’)
Акустико -артикуляционный признак ф о-
немы, который не различает значимые ед и-
ницы языка, а лишь дополняет состав ф о-
немы. Ср.: Дифференциальный признак ф о-
немы.
Фонетикæ
1. Æвзаджы мырон сконд. 2.
Æвзаджы мырон сконд иртасæг хай
æвзагзонынады.
Фо нетикæ
1. Æвзаги мурон сконд. 2. Æвзаги м у-
рон сконд æртасæг хай
æвзагзонунади.
Фонетика
(от греч. phōnetik ē=‘звук оhc)
1. Звуковой строй, звуковой состав языка.
2. Раздел языкознания, изучающий звук о-
вой строй языка.
Фонетикон æajkl
Фонетикон дзырд уæн гтыл æмæ мы р-
Фонетикон æamjkl
Фонетикон дзурд иуæнгтæбæл æма
Фонетич еский ра збор
Вид лингвистического анализа, при кот о-

61
тыл ди хгонд кæм æрцæуы æмæ сын
сæ миниуджытæ кæм ра^bkugp
лингви стон анализы ахæм хуыз.
муртæбæл дехгонд кæми ‘рцæуй æма
син сæ минеугутæ кæми ра^_kmgp
лингвистон ан ализи уæхæн хузæ.
ром выделяются слоги и звуки в фонетич е-
ском слове, дается их характер истика.
Фонетикон дзырд
Дзырд, цы æнæцавдон æххуысгæнæг
дзырдтæ æмæ хайыгтæ ма йæм
хауынц, уыд онимæ иумæ.
Фонетикон дзурд
Дзурд, ци æнæ цавдон æнхусгæнæг
дзурдтæ æма хайæгтæ ма ‘ймæ
хаунц æ, у они хæццæ еумæ.
Фонетическое сл оh
Самостоятельное слоh вместе с прим ыка-
ющими к нему безударными служебн ыми
слоZfbbqZ стицами.
Фонетикон принцип
Орфографийы – морфемæтæ куыд
хъу ысынц, уымæ гæсгæ сæ фыссын.
Фонетикон при нцип
Орфографийи – морфемитæ куд
игъусунцæ, уомæ гæсгæ сæ финсун.
Фонетический при нцип
В орфографии – написание морфем в соо т-
ветствии с их звучан ием.
Фонетикон тран скрипци
Кæс: Транскрипци.
Фонетикон транскри пци
Кæсæ: Транскрипци.
Фо нетическая тран скрипция
См.: Транскрипция.
Фонологи
Æвзаджы фонемæтæ æмæ сæ иртасæн
миниуджытæ æвзагзонынады цы хай
ахуыр кæны, уый, ома фонемæты
теори.
Фонологи
Æвзаги фонемитæ æма се ‘ртасæн
минеугутæ æвзагзонунади ци хай
ахур кæнуй, е, гъома фонемити т еори.
Фонология
(от греч. phōnē=‘зmdb logos ‘уч ение’)
Раздел языкознания, изуча ющий систему
фонем языка и их различительные призн а-
ки, т.е. теория ф онем.
Формант
1. = Аффикс. 2. Дзырды кæронимæ чи
баиу, ахæм фæсæфтуан.
Формант
1. = Аффикс. 2. Дзурди кæр они
хæццæ ка байеу æй, уæхæн
фæсæфтау æн.
Формант
(от лат. formans ‘обр азующий’)
1. = Аффикс. 2. Суффикс, слившийся с
оконч анием.
Фразæ
Йæ хъуыды æмæ интон ацимæ гæсгæ
æмб æрст чи у, н ыхасы ахæм лыггонд.
Фразæ
Æ гъудимæ æма интон ации
мæ гæсгæ хебаргонд ка ‘й, нихаси
уæхæн лухдз æг.
Фраза
(от греч. phrasis ‘ujZ`_gb_h[ орот речи’)
Отр езок речи, относительно самостоятел ь-
ный в смысловом и интонационом отнош е-
нии.
Фразеологи
1. Фразеологон здæхтытæ иртасæг
хай æвзагзонынады. 2. Æвзаджы фр а-
зеол огизмты сконд.
Фразеологи
1. Фразеологон æздæхтæ æртасæг хай
æвзагзонунади. 2. Æвзаги фразеол о-
гиз мти сконд.
Фразеология
(от греч. phrasis ‘ujZ`_gb_ оборот речи’ и
logos ‘уч ение’)
1. Раздел языкознания, изучающий фразе о-
логические обороты. 2. Состав фразеол о-
гизмов данного яз ыка.
Фразеол огизм
= Æнæфех æлгæ дзырдбаст, фразеол о-
гон здæхт , фразеол огон иуæ г.
Фразеол огизм
= Æнæфех æлгæ дзурдбаст, фразеол о-
гон æздæх , фразеол огон еуæг.
Фразеол огизм
= Устойчивое словосочетание, фразеолог и-
ческий оборот , фразеологическая ед иница.
Фразеол огон баст
Хибар нысаниуæг æмæ йæ нысаниу æг
фразеологизмимæ баст цы дзырдтæн
Фразеологон баст
Хебарæ нисанеуæг æма æ нисанеу æг
фразеол огизмти хæццæ баст ци
Фразеологическое соч етание
Фразеологический оборот, в состав котор о-
го входят слоZ со сh[h^guf и фразеол о-

62
у, уыдонæй арæзт фразеол огон здæхт.
Йæ иумæйаг нысаниуæг ын бамбарæн
ис хицæн дзыр дты нысаниуæгтæй.
дзурдтæн æй, уонæй арæзт фразеол о-
гон æздæх. Æ еумæйаг нисанеуæг ин
балæдæрæн е с хецæн дзур дти ни-
санеу гут æй.
гически сyaZgguf значением, причем ц е-
лостное значение вытекает из значения о т-
дельных сло
Фразеол огон здæхт
Æвзаджы цæттæйæ чи ‘мбæлы æмæ
хицæн дзырды хуызæн иу, æрмæст
ахæсгæ, нысаниуæг чи ‘вдисы, ахæм
æнæфех æлгæ дзырдбаст.
Фразеологон æздæх
Æвзаги цæттæй ка ‘мбæлуй æма
хецæн дзурди хузæн еу, æрмæст
рахæсгæ нисанеуæг ка ‘^ есуй,
уæхæн æнæфех æлгæ дзурдбаст.
Фразеологиче ский об орот
Устойчивое слоhkhq_lZgb_ которое
встречается в языке в готовом виде и, п о-
добно слову, имеет единое, но перено сное,
значение.
Фразеологон и угонд
Йæ нысаниуæг, цы дзырдтæй ар æзт у,
уыдоны хицæн ныс аниуæгтæй
æмбæрстгонд кæмæн в æййы, ахæм
фразе ологон здæхт.
Фразеологон е угонд
Æ нисанеуæг, ци дзурдтæй ар æзт æй,
уони хецæн нис анеу гут æй лæдæргæ
кæмæн фæууй, уæхæн фр азеологон
æздæх.
Фразеологическое еди нстh
Фразеологический оборот, целостное зн а-
чение которого мотивировано отдельными
значениями с оста вляющих его сло.
Фразеол огон ныхæст
= Идиомæ – йæ хæйттæ сема нтикон
æгъдауæй кæрæдзиимæ æнгом баст
кæмæн сты æмæ йæ аразæг дзырдты
хицæн ныс аниуæгтæй иумæйаг ныса-
ниуæг бамбарæн кæмæн нæй, ахæм
фразе ологон здæхт.
Фразеологон нихæст
= Идиомæ – æ хæйттæ сем ант икон
æгъдауæй кæрæдзей хæццæ æнгом
баст кæмæн æнцæ æма æ аразæг
дзурдти хецæн нис анеу гут æй
еумæйаг нисанеуæг балæдæрæн
кæмæн нæййес, уæхæн фразе ологон
æздæх.
Фразеологическое сращ ение
= Идиома – фразеологический оборот с а б-
солютной семантической спаянн остью ча-
стей, целостное значение которого не вы-
водится из значений составля ющих его
сло.
Фрикат иhgfotekhglæ
= Спиранттæ. Зыхъхъырон
æмхъæлæсонтæ.
Фрикат иhgf]tekhglæ
= Спиранттæ. Зихъирон
æмгъæлæсонтæ.
Фрикативные согла сные
= Спиранты. Щелеu_k огла сные .
Функцион алон стильтæ
Адæймаджы архайдимæ баст æвзагæн
цы стильтæ ис раи ртасæн æвзаджы
сæйраг функцитæм гæсгæ, уыдон.
Функционалон стильтæ сты фондз:
хуымæтæг ныхасы стиль, официалон
хъуыддаджы стиль, наукон стиль,
публиц истон стиль, аив литера-
ту рæйы стиль.
Функцион алон стильтæ
Адæймаги архайди хæццæ баст
æвзагæн ци стильтæ ес рартасæн
æвзаги сæйраг функцитæмæ гæсгæ,
етæ. Функционалон стильтæ ‘нцæ
фондз: хумæтæг нихаси стиль, оф и-
циалон гъуддаги стиль, на укон стиль,
публицистон стиль, аййев литерат ури
стиль.
Функциональные ст или
Стили, выделяемые в соответствии с о с-
новными фун кциями языка, сyaZggufb с
той или иной сферой деятельности челов е-
ка. Функциональных стилей пять: разг о-
ворный стиль, дел овой (официальный)
стиль, научный стиль, пу блицистически й
стиль, стиль художественной литерат уры.
Фыссынад
Графикон нысæнтты системæ ныхас
ныффыссын æн.
Финсу йнадæ
Графикон нисæнтти системæ нихас
ниффинсун æн.
Письмо
Система графических знаков для пер едачи
речи.
Хайыг Хайæг Частица

63
Хъуыдыйады кæнæ хицæн дзырды
нысаниуæгмæ ма уæлæмхасæн
фæлгъуыз цы æххуысгæнæг ныхасы
хай æфтауы, уый. Дихгæнæг,
тых джындæргæнæг, амонæг,
æппæрццæг хайыгтæ.
Гъудиади кенæ хецæн дзурди ни-
санеуæгмæ ма уæлæнхасæн фæлгъуз
ци æнхусгæнæг нихаси хай æфтауй, е.
Дехгæнæг, ту хгиндæргæнæг, амонæг,
ид æнцон хайæгтæ.
Служебное слоh придающее дополн и-
тельный смысловой оттенок предложению
или отдельному слоm Огр аничительные,
усилительные, указательные, отрицател ь-
ные частицы .
Хауæн
Нæмтты дзырдивæн категори, амынд
цæуы флекситæй (кæрæттæй).
Хау æн
Нæмтти дзурд æййеg катег ори,
амунд цæуй флекситæй (кæрæнттæй).
Падеж
Словоизменительная категория имени, в ы-
ражаемая фле ксиями (окончаниями).
Хурхон
1.Хурхуадындзтæ куы бангом
вæййынц, уæд уый фæрцы цы мыр
раaju уый. Хурхон æмхъæлæсон.
2.Увулярон, фари нгалон, фæсæвзагон
æмхъæлæсон.
Хорхон
1.Хорхауиндзгут æ ку бангон унцæ,
уæд уой фæрци ци мур раajmc е.
Хорхон æмгъæлæсон. 2.Увулярон, ф а-
ринг алон, фæсæвзагон æмгъæлæсон.
Гортанный
1.Образуемый в голосоhcs_ebk[eb`_g и-
ем или смыканием голосовых сya ок. Го р-
танный согласный. 2.Увулярный, фари н-
гальный, заднеязычный согла сный.
Хуызæнон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, амоны иу
пре дметы абарст иннæимæ; дзуапп
дæтты фæрстытæн кæйау? цæйау?
куыд?
Хузæнон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, амонуй еу
предмети рабарст инн ей хæццæ;
дзуапп дæттуй фæрститæн кейау?
цæййау?
Уподобительный п адеж
Кос_ggZy падежная форма, выражающая
сравнение одного предмета с другим; отв е-
чает на hijhku с кем? с чем?
Хуымæтæг н ыхасы дзырдтæ
Дзургæ ныхасы лексикæ.
Хумæтæг н ихаси дзурдтæ
Дзоргæ нихаси лексикæ.
Просторечные сл оZ
Лексика разговорной речи.
Хуымæтæг хъуыды йад
Æрм æст иу грамматикон бы ндур кæм
ис, ахæм хъуыдыйад. К æс: Ва-
зыг джын хъу ыдыйад.
Хумæтæг гъудиадæ
Æрм æст еу грамматикон бу ндор
кæми ес, уæхæн гъудиадæ. К æсæ: Ва-
зуггин гъудиадæ.
Простое предл ожение
Предложение, в котором только одна гра м-
матическая основа. См.: Сложное предл о-
жение.
Хъæлæсон мыр
Æрмæст хъæлæсы фæрцы цы мыр
сæвзæры, уый. Хъæлæсон мырты
хуызтæ сты: уæллаг, астæуккаг æмæ
бинаг систы хъæлæсонтæ; раззаг,
астæуккаг æмæ ф æстаг рæнхъы
хъæлæсонтæ; лабиализ ацигонд æмæ
æнæлабиализацигонд; цыбыр æмæ
дæргъвæтин; тыхджын æмæ лæмæгъ;
ца вдон æмæ æнæцавдон; уæнгаразæг
æмæ æнæуæнгаразæг; реду кцигонд
хъ æлæсонт æ æ.а.д.
Гъæлæсон мур
Æрмæст гъæлæси фæрци ци мур
исæвзуруй, е. Гъæлæсон му рти хузтæ
æнц æ: уæллаг, астæуккаг æма бунккаг
ис исти гъæлæсонтæ; раззаг, астæук-
каг æма фæстаг рæнгъи гъæлæсонтæ;
лаби ализацигонд æма æнæлабиализа-
цигонд; ц убур æма дæргъвæтийнæ;
тухгин æма лæмæгъ; ца вдон æма
æнæцавдон; уæнгаразæг æма
æнæуæнгаразæг; реду кциг онд
гъ æлæсонт æ æ.у.и.
Гласный зmd
Звук, состоящий из голосового тона. Разн о-
видности гласных: гласные верхнего, сре д-
него и нижнего подъема; гласные передн е-
го, среднего и заднего ряда; лабиализова н-
ные (огубленные) и нелабиализованные
(неогубленные); долгие и краткие; сильные
и слабые; ударные и безударные, слогоо б-
разующие и неслогообразующие; редуц и-
рованные и т.д.

64
Хъæрон хъу ыдыйад
Хъуыдыйады хуыз йæ эмоци оналон
ахуырстмæ гæсгæ. Æвдисы дзурæджы
æнкъарæнтæ.
Гъæрон гъудиадæ
Гъудиади хузæ æ эмоцион алон
хурстмæ гæсгæ. Æвдесуй дзорæги
æнкъарæнтæ.
Восклицательное предлож ение
Вид предложения по эмоциональной окр а-
шенности. Выражает чувства говорящ его.
Хъæры н ысан
Æрхæцæн нысан, æвæрынц æй: 1)
хъæрон хъуыдыйады кæрон ныхасы
эмоцион алондзинад равдисынæн; 2)
разæнгар дгæнæн хъуыдыйады кæрон,
эмоционалон ахуырст куы вæййы,
уæд; 3) фарстон хъуыдыйады кæрон,
эмоцион алон ахуырст куы вæййы,
уæд (ахæм хъу ыдыйады кæрон
феjugp^umm æрхæцæн нысаны –
фарсты æмæ хъæры); 4) сидæны
фæстæ; 5) æвастхъæры фæстæ.
Гъæри н исан
Æрхуæцæ н нисан, æвæрунцæ ‘й: 1)
гъæрон гъудиади кæрон них аси эмо-
ционалондзийнадæ ра^ есунæн; 2)
разæнгардгæнæн гъудиади кæрон,
эм оционалон хурст ку фæууй, уæд; 3)
фарстон гъудиади кæрон, эмоцион а-
лон хурст ку фæууй, уæд (уæхæн
гъ уди ади кæрон феjmgp дууæ
æрхуæцæ н нисани – фа рсти æма
гъæри); 4) седæни фæсте; 5)
æвастгъæри фæсте.
Восклицател ьный знак
Знак препинания, который может быть п о-
ставлен: 1) в конце восклицательного пре д-
ложения для обозначения эмоционального
характера сообщения; 2) в конце побуд и-
тельного пр едложения, если оно эмоци о-
нально окрашено; 3) в конце вопросител ь-
ного предложения, если оно имеет эмоци о-
нальную окраску (в этом случае ставятся
дZ знака – вопросительный и восклиц а-
тельный); 4) после обращения; 5) после
междом етия.
Хъæсæрейаг -балхъайраг æ aZ]
Хъæрæсейæгты æмæ балхъайрæгты
æвзаг, генеал огион классификацимæ
гæсгæ хауы тюркаг æвзæгты мыгга-
джы цæгат -ныгуылæн къордмæ.
Хъæрæсейаг -балхъайраг æaZ]
Хъæрæсейæгти æма балхъайрæгти
æвзаг, генеалогион классификацимæ
гæсгæ х ауй тюркаг æвзæгти муггаги
цæгат -нигулæн къуармæ.
Карачаеh -балкарский язык
Язык карачаеp_ и балкарцев. По генеал о-
гич еской классификации языков относится
к северо -западной группе тюркской язык о-
вой семьи.
Хъуыдыйад
Хъусынг æнинаг кæнæ фарст загъд
кæй ф æрцы æрцæуы, ахæм дзырд
кæнæ гра мматикон æгъдауæй æмæ
хъæлæсы уагм æ гæсгæ кæрæдзийыл
баст дзыр дты къорд. Хъуыдыйад у
синта ксисы сæйраг иуæг.
Гъудиадæ
Игъосунк æнуйнаг кенæ фарст загъд
ке ф æрци æрцæуй, уæхæн дзурд кенæ
граммат икон æгъдауæй æма гъæлæси
уаг æмæ гæсгæ кæрæдзебæл баст
дзур дти къуар. Гъудиадæ æй синта к-
сиси сæйраг еуæг.
Предлож ение
Основная единица синтаксиса, грамматич е-
ски и интон ационно оформленная группа
сло или слоh выражающая с ообщение
или вопрос.
Хъуыдый ады æмхуызон уæнгтæ
Уыцы иу фарстæн дзуапп чи дæтты,
уыцы иу хъ уыдыйады уæнгимæ баст
чи вæййы æмæ æмхуызон синтакс и-
сон функцитæ чи æххæст кæны,
хъуыды йады ахæм уæнгтæ.
Гъудиади æмхузон иуæнгтæ
Еци еу фарстæн дзуапп ка дæттуй,
еци еу гъудиади иуо нги хæццæ баст
ка фæууй æма æмхузон синтаксисон
функцитæ ка æнхæст кæнуй, гъуди а-
ди уæхæн иуæнгтæ.
Однородные члены предл ожения
Члены предложения, которые отв ечают на
один и тот же вопрос, относятся к одному и
тому же члену предлож ения и выполняют
одинакоmxkbglZdkbq_kdmxnmg кцию.
Хъуыдыйады акту алон дих
Хъуыдыйад йæ мидисмæ гæ сгæ цы
хæйттыл дих кæны сæ ахадындзи-
надмæ æмæ инфо рмацийы актуалон-
дзинадмæ гæсгæ, уый: темæ – зонгæ
Гъудиади а ктуалон дех
Гъудиадæ æ медесмæ гæсгæ ци
хæйттæбæл дех кæнуй сæ ахадун-
дзийнадæмæ æма информ аций актуа-
лондзийнадæмæ гæсгæ, уой: темæ –
Актуальное членение предлож ения
Деление предложения как единицы выр а-
жения мысли; по степени важности, акт у-
альности выражаемой информации в ко н-
кретной речевой ситуации выделяются

65
кæй кæнæм, уыцы информ аци; ремæ
– ног, актуалондæр инфо рмаци.
зонгæ ке кæнæн, еци инфо рмаци;
ремæ – нæуæг, актуалон и нформаци.
следующие компоненты: тема – информ а-
ция, которая в данной речевой ситуации
является известной (исходная часть мы с-
ли); рема – информация, которая в данной
речеhckblmZpbby\ey_lkygh\hcgZb[he__
важной, актуал ьной.
Хъу ыдый ады бæл-
uj^^j]ggmg]læ
Цы дзырдмæ хауынц, уый н ысаниуæг
æргомдæрæй, бæлвырдд æрæй цы
дзырдтæ æвдисынц, уыдон.
Гъудиади бæлmj^^j]gg
иуæнгтæ
Ци дзурдмæ хаунцæ, уой нис анеуæг
æргомдæрæй, бæлвурдд æрæй ци
дзурдтæ æвдесунцæ, етæ.
Уточняющие члены пред ложения
Члены предложения, конкретизирующие
значение слова, к которому они отн осятся.
Хъуыдыйады грамматикон
бы ндур
Кæс: Хъуыдыйады сæйраг уæнгтæ.
Гъудиади граммат икон бундор
Кæсæ: Гъудиади сæйраг иуæнгтæ.
Грамматическая осноZij_^e ожения
См.: Глаgu_qe ены предлож ения.
Хъуыдый ады сæйраг уæнгтæ
Хъуыдыйады грамматикон бындур.
Дывæрсыг хъуыдый ады сæйраг уæнг-
тæ сты сæйрат æмæ зæгъинаг,
иувæрсыг хъуыды йады та вæййы иу
сæйраг уæнг – сæйрат кæнæ
зæгъинаг.
Гъудиади сæйраг иуæнгтæ
Гъудиади грамматикон бундор.
Дувæрсуг гъ удиади сæйраг иуæнгтæ
æнцæ сæйрат æма зæгъуйнаг,
еувæрсуг гъудиади ба фæууй еу
сæйраг и уонг – сæйрат кенæ зæгъуй-
наг.
Глаgu_qe_guij_^eh` ения
Грамматическая основа предложения. Для
дmkhklZ\gh]h предложения глаgufb чл е-
нами я вляются подлежащее и сказуемое. В
однососта вном предложении один глаguc
член, который может быть в форме подл е-
жащего или сказу емого.
Хъуыдый ады уæнгтæ
Сæ хъуыдымæ г æсгæ æмæ граммат и-
кон æгъдауæй кæрæдзиимæ баст
хъуыды йад аразæг хæйттæ (дзырдты
хуызтæ æмæ дзырдбæстытæ).
Гъуди ади иуæнгтæ
Сæ гъудим æ гæсгæ æма граммат икон
æгъдауæй кæрæдзей хæццæ баст
гъудиад æ аразæг хæйттæ (дзур дти
хузтæ æма дзурдбæститæ).
Члены предл ожения
Компоненты предложения (слоhnhjfu и
сл овосочетания), сyaZggu_ между собой
по смыслу и грамматич ески.
Хъ уыдый ады фæрссаг уæнгтæ
Сæйраг уæнгтæй фæстæмæ ма цы
уæнгтæ вæййы хъуыдый ады, уыдон.
Фæрссаг уæнгтæ вæййынц сæйраты,
зæгъинаджы, кæнæ æндæр фæрссаг
уæнгты дæлбар дзырдтæ.
Гъудиади фæрсаг уæнгтæ
Сæйраг иуæнгтæй фæстæмæ ма ци
иуæнгтæ фæууй гъудиади, етæ.
Фæр саг иуæнгтæ фæуунцæ сæйрати,
зæгъуйнаги кенæ æндæр фæрсаг
иуæнгти дæлбарæ дзурдтæ.
Второстепенные члены предл ожения
Распространители структуры простого
предл ожения. Могут подчиняться глаguf
членам, образуя состав подлежащего и с о-
став сказуемого, или други м второстепе н-
ным членам пре дложения.
Ца^
Дзырды мидæг уæнгтæй иу (кæнæ
синтагмæйы мидæг – дзырдтæй иу,
кæнæ та фразæйы мидæг – син-
тагмæтæй иу) раиртасын алыху ызон
фон етикон фæрæзты фæрцы (хъæлæс,
Ца^
Дзурди медæг æ иуæнгтæй еу (кенæ
синта гми медæг æ – дзурдтæй еу,
кенæ ба фрази медæг æ – синтагмитæй
еу) рартасун аллихузи фонетикон
фæрæзнити фæрци (гъæлæс, интона-
Ударение
1.Выделение одного из слогов в составе
слоZ (или сл ова в составе синтагмы, или
синтагмы в с оставе фразы) различными
фонетическими средствами: усилением г о-
лоса, интонацией и т.д. 2. Значок над бу к-

66
интонацийæ æ.æнд.). 2. Ахæм
раирт æст амонæг н ысан дамгъæйы
сæрмæ.
цийæй æ.æнд.). 2. Ауæхæн рарт æст
амонæг нисан д амугъай сæрмæ.
вой, указывающей на такое u^ еление.
Ца^hgotekhglæ
Тыхджындæр хъæ лæсы уагæй кæй
фæдзурынц, ахæм хъæлæсонтæ. Кæс:
Æнæцавдон хъæлæсонтæ.
Ца^hg]tekhglæ
Тухгиндæр гъæлæси уагæй ке
фæдздзорунцæ, уæхæн гъæлæсонтæ.
Кæсæ: Æнæцавдон гъæлæсонтæ.
Ударные гла сные
Гласные, выделяемые в слове большей с и-
лой произнесения. См.: Без ударные гла с-
ные.
Цæдисон хауæн
Фæрссаг хауæны формæ, ам оны
иумæйагдзинады ахастдзинæдтæ;
дзуапп дæтты фæрстытæн кæимæ?
цæимæ?
Цæдесон хауæн
Фæрсаг хауæни формæ, ам онуй
еумæйагдзийнади рахастдзийнæдтæ;
дзуапп дæттуй фæрститæн ке хæццæ?
цæй хæццæ?
Соf_klgu й п адеж
Кос_ggZy падежная форма, выражающая
соf_klghklv соучастие и сопутствие; о т-
вечает на вопросы с кем? с чем?
Цæсгом
Архайгæ чи кæны, уый æвдисæг
грамм атикон миниуæг. Фыццаг
цæсгом, дыккаг цæсгом, æртыккаг
цæсгом.
Цæсгон
Архайгæ ка кæнуй, уой æвде сæг
грамм атикон минеуæг. Фиццаг
цæсгон, ду ккаг цæсгон, æртиккаг
цæсгон.
Лицо
Грамматический признак, указывает на то,
кто со_jrZ_l действие. Перh_ лицо, l о-
рое лицо, третье лицо.
Цæсгомон номив джытæ
Номивджыты семантикон къæпхæн,
хаст æм цæуынц номивдж ытæ æз, ды,
мах, с ымах, уый, уыдон .
Цæсгомон номе]mlæ
Номевгути семантикон къæпхæн, хаст
имæ цæунцæ номе]ml æз, ду, мах,
сумах, е, етæ .
Личные мест оимения
Семантический разряд местоимений, вкл ю-
чающий сл ова я, ты, мы, u он, она, оно,
они .
Цæугæ ми^bk æг
Комкоммæ æххæстгæнæн цы мив-
дисæджы дæлбар ис бакæнæн, ахæм.
Кæс: Æдзæугæ мивдисæг.
Цæугæ ми^_k]
Комкоммæ æнхæстгæнæн ци
мивдесæги дæлбарæ ес бакæнæн,
уæхæн. Кæсæ: Æдзæугæ ми вдесæг.
Переходный гл агол
Глагол, который может иметь при себе
прямое дополнен ие. См.: Непереходный
глагол.
Цитатæ
Тексты скъуыддзаг æнæиудзы-
рдхъуаг æй.
Цитатæ
Тексти æскъуддзаг æнæйеуд-
зурдгъ æуаг æй.
Цитата
(от лат. citatum из citare ‘призыZlvgZa ыZlv ’)
Дословная выдержка из те кста.
Цуркфыст
Рагзаманты Раззаг Азийы цы фыссы-
надæ й пайда кодтой, уый, дамгъæтæ
дзы арæзт уыдысты цур кгонд
хæххытæй.
Цоркфинст
Рагдзаманти Раззаг Азий ци фин-
суйнадæй па йда кодтонцæ, е, да-
мугъатæ си арæзт адтæнцæ цор кгонд
хæнхитæй.
Клинопись
Один из древнейших видов письма, ра с-
пространенного в Передней А зии, знаки
которого предстаeyeb комбинации клин о-
образных че рточек.
Цыбыр хъу ыдыйад
Æрмæст сæйраг уæнгтæй арæзт
дывæрсыг кæнæ иувæрсыг хъуы-
ды йад. Кæс: Даргъ хъу ыдыйад.
Цубур гъ удиадæ
Æрмæст сæйраг иуæнгтæй арæзт
дувæрсуг кенæ еувæрсуг гъуд иадæ.
Кæсæ: Дарг ъ гъудиадæ.
Нераспространенное предл ожение
ДmkhklZ\gh_ или односоставное предл о-
жение, в котором есть только глаgu_ чл е-
ны. См.: Распространенное предлож ение.
Чиныгон дзырдтæ Киунугон дзурдтæ Книжные сл оZ

67
Чиныджы стильтимæ баст лексикæ. Киунуги стильти хæццæ баст лек-
сикæ.
Лексика, сyaZggZy с книжными стил ями
речи.
Эn_fbaf
Исты предмет кæнæ фæзынд
фæлмæндæр загъд æй, аивдæр
ахор æнт æй æвдисын.
Эn_fbaf
Ести предмет кенæ фæззинд æ
фæлмæндæр загъд æй, аййе^j ху-
ар æнт æй æвдесун.
Эn_fbaf
(от греч. euph ēmismo s ‘хорошо гов орю ’)
Смягчающее обозначение какого -либо
предмета или явления, более мягкое выр а-
жение f_klh]jm[ ого.
Экз отизмтæ
Алыхуызон адæмыхæттыты царды уаг
æвдисæг дзырдтæ: дарæсы, æхцайы,
æгъдæутты æ.æнд. нæмттæ.
Экз отизмтæ
Аллихузи адæмихæтт æлти цард и-
уагæ æвдесæг дзурдтæ: дарæси,
æхцайи, æгъдæутти æ.æнд. нæмттæ.
Экзотизмы
(от греч. exōtikos ‘чужой, инозе мный ’)
Слова, характеризующие быт разных нар о-
до названия одежды, денежных единиц,
обыч аеb^j.
Экспресс иhg
Экспресси кæм ис, ахæм. Экспресс и-
hg р азагъд. Экспрессивон лексикæ.
Экспре ссиhgZomujkl.
Экспресс иhg
Экспресси кæми ес, уæхæн. Экспре с-
сиhg разагъд. Экспрессиhg лексикæ.
Экспресс иhgomjkl.
Экспресси вный
(от лат. expressio ‘ujZ` ение ’)
Содержащий, сообщающий экспрессию.
Эк спрессивное ujZ`_ ние. Экспрессивная
лексика. Экспрессивная о краска.
Экстралингb стикон
Æвзаг цы уав æрты архайы æмæ рæзы
æмæ æвзагм æ бар чи н æ дары, у ыцы
æддагон уаг æвæрдт æ. Экстрали нгви-
стикон уав æрт æм хауынц æпп æты
фыццаг æхс æнадон -политикон фак-
торт æ.
Экстралингbkl икон
Æвзаг ци уав æрти архайуй æма
ир æзуй, æма æвзагм æ бар æ ка н æ да-
руй, еци æндагон уаг æвæрдт æ.
Экс тралингвист икон уав æрт æмæ
хаунц æ тæкк æ фиццагд æр
æхс æнадон -политикон факторт æ.
Экстралингbklbq еский
(от лат. extra ‘g_ с_jo ’ и франц. linguistique
‘яз ыкоhc ’)
Внеязыковой, относящийся к реальной
действительности, в услоbyo которой ра з-
вивается и функционирует язык. К экстр а-
лингвистическим условиям относятся в
первую очередь общес твенно -
политические фа кторы.
Элизи
Иуæй -иу æвзæгты дзырды кæройнаг
хъæлæсоны рахауд , иннæ дзырд дæр
хъæлæсонæй куы ра йдайы, уæд.
Элизи
Еуæй -еу æвзæгти дзурди кæройнаг
гъæлæсони рахаудт, иннæ дзурд дæр
гъæлæсонæй ку ра йдайуй, уæд.
Элизия
(от лат. elisio ‘u`bfZgb_\ulZed иZgb_ ’)
Отпадение конечного гласного зв ука слоZ
на стыке с началь ным гласным следующего
слоZ\g_d оторых языках.
Эллипсис, э ллипс
Бæлвырд контексты кæнæ уаju
æнцонæй баххæстгæнæн кæмæн ис,
уыцы элементы фæуагъд ныхасы
мидæг.
Эллипсис, э ллипс
Бæлвурд контексти кенæ уаjb æн-
цонæй банхæстгæнæн кæмæн ес, еци
элементи фæууагъд н ихаси медæг æ.
Эллипсис, э ллипс
(от греч. ellipsis ‘uiZ^_gb_hi ущение ’)
Пропуск элемента высказыZgby который
легко восстанавливается в данном конте к-
сте или ситу ации.
Элятив
= Миногонты уæлахизон бæрц. Ми-
ниуæджы т æкк æ бæрзондд æр
Элятив
= Минеуæгонти уæлахезон бæрцæ.
Минеуæги т æкк æ бæрзондд æр
Элятив
(от лат. elatus ‘haыше нный ’)
= Преhkoh^gZy степень прилагательных.

68
къæпхæн (бæрц) æвдисæг. къæпхæн (бæрцæ) æвдесæг. Обозначающий высокую степень кач ества.
Эмоционалон ле ксикæ
Æвзаджы фæрæзтæй æвд ыст эмоци о-
налон ахуырст цы дзырдтæн ис, у ы-
дон.
Эмоционалон ле ксикæ
Æвзаги фæрæзнитæй æвдист эмоци о-
налон хурст ци дзурдтæн ес, етæ.
Эмоционал ьная лексика
Слова, имеющие выраженную языковыми
средствами эмоциональную окраше нность.
Эпентезæ
= Мырты бавæрд. Б æрæг фонетикон
кæнæ мо рфологон уаjlu аххосæй
дзырды мидæг, раздæр дзы чи нæ
уыд, ахæм мыры фæзынд.
Эпентезæ
= Мурти байвæрд æ. Бæрæг фонет и-
кон кенæ морфологон уаjlb
ангъосæй дзурди медæг æ, раздæр си
ка нæ адтæй, уæхæн м ури фæззинд æ.
Эпентеза
(от греч. epenthesis ‘klZ вка’)
= Вставка звуков. Появление в сло_ под
влиянием фонетических или морфологич е-
ских у словий звука, отсутствоваr_]h в
первоначал ьной форме этого слова.
Эпитет
Аивадон, фæлгонцджын
бæрæггæнæн.
Эпитет
АййеZ^hg фæлгонцгун
бæрæггæнæн.
Эпи тет
(от греч. epitheton ‘прилож ение ’)
Художественное, образное опред еление.
Эпоним
Адæмыхатты, бæстæйы, горæты
æ.а.д. ном кæй номæй раaj^ уый.
(Зæгъæм: Америго Веспуччи – Аме-
рикæ, Колумб – Колумби, Яр ославль,
Влад имир æ.а.д.).
Эпоним
Адæмихатти, бæсти , горæти æ.у.и.
ном ке номæй раamj^c е. (Зæгъæн:
Амер иго Веспуччи – Америкæ, Колумб
– Колумби, Ярослаev Владимир
æ.у.и.).
Эпоним
(от греч. epōnymos из epi ‘после ’ + onyma ‘имя ’ -=
‘дающий сh_bfy ’)
Лицо, от имени которого произведено
название народа, страны, города и т.д.
(например: Америго Веспуччи – Америка,
Колумб – Колумбия, Яр ославль, Владимир
и т.д.).
Эсперанто
Æппæтдунеон æрымысг æ æвзаг. 1887
азы йæ æрхъуыды кодта польш æйаг
дохтыр Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр е -
ропæйаг æвзæгты лексикæйы бынд у-
рыл. Йæ хицæндзинад ис дзырдарæзт
æмæ грамм атикæйы æнцондзинады.
Эсперанто
Æппæтдуйнейон æримисг æ æвзаг.
1887 анзи ‘й æргъуди кодта польшаг
дохтир Л.Л.Заменгоф сæйрагдæр е -
ропаг æвзæгти ле ксики бундор æбæл.
Æ хецæндзийнадæ дзурдарæзт æма
грамм атики æнцондзийнади æй.
Эсперанто
(от этом языке =‘надеющийся ’)
Искусственный международный язык, со-
зда нный в 1887 г. варшавским врачом
Л.Л.Заменгофом на основе лекс ики, общей
для наиболее распространенных еjhi_ й-
ских яз ыков, отличающийся легкостью
слоhh[jZah\Zgbyb]jZ мматики.
Этимологи
1. Дзырдты æмæ морфемæты раaj^
иртасæг хай æвзагзонынады. 2. Дзы-
рдты æмæ морфемæты равзæрд.
Этимологи
1. Дзурдти æма морфемити ра взурд æ
æртасæг хай æвзагзонунади. 2. Дзур д-
ти æма морфемити раamj^ æ.
Этимология
(от греч. etymologia из etymon ‘истина, основное
значение слоZ ’ + logos ‘понятие, уч ение ’)
1. Раздел языкознания, изучающий прои с-
хождение и историю отдельных сло и
морфем. 2. Происхождение и ист ория сло
и морфем.
Этимон
Нырыккон æвзаджы дзырд кæмæй
Этимон
Нуриккон æвзаги дзурд кæмæй
Этимон
(от греч. etymon ‘истина, осноgh_ значение

69
раaj^ уыцы дзырд (йæ райдиан
фо рмæ кæнæ н ысаниуæг).

раamj^c еци дзурд (æ райдай æн
формæ кенæ нис анеуæг).

слоZ’)
Исходное слоh _]hi_j\hgZqZevgZynhjfZ
или значение), от которого произошло с у-
щес твующее khременом языке сл ово.
Этнонимтæ
Адæмыхæттыты нæмттæ.
Этнонимтæ
Адæмихæттæлти нæмттæ.
Этнонимы
(от греч. ethnos ‘народ ’ + onyma ‘имя ’)
Названия народов, племен.

Сообщить о нарушении / Abuse

Все документы на сайте взяты из открытых источников, которые размещаются пользователями. Приносим свои глубочайшие извинения, если Ваш документ был опубликован без Вашего на то согласия.