8 Якуб Колас. Казкі жыцця (выбранае)

There is still time to download: 30 sec.



Thank you for downloading from us :)

If anything:

  • Share this document:
  • Document found in the public.
  • Downloading this document for you is completely free.
  • If your rights are violated, please contact us.
Type of: doc
Founded: 21.05.2016
Added: 01.05.2020
Size: 0.09 Мб

Якуб Колас. Казкі жыцця

Замест прадмовы
Не ў аднэй толькі нашай душы
Зерне ёсць хараства —
Аб ім казку складае ў цішы
Колас нівы, трава.
Не ў адным толькі сэрцы людзей
Іскра праўды гарыць —
Аб ёй песню пяе салавей,
Аб ёй рэчка журчыць.
У той песні, шырокай, як свет,
Чутны ветры і гром.
Дык прымі ж ты прывет,
Свет бязмежны, мой дом.

Камень
Такіх прыгожых месцаў, якім быў гэты куток, рэдка дзе можна знайсці. Прынамсі, так думаў даўганосы бусел, каторы меў тут, на старадрэвіне, пышны палац. А бусел усё ж такі трэцца па свеце, і на яго словы можна мець увагу.
Шумлівая рэчка, цёмны лес, поле, луг і гурт старасвецкіх дубоў, дзе асталяваўся бусел з сям'ёй, выглядалі весела, а падчас і шчасліва, і гэтым самым як бы пацвярджалі, што тут і сапраўды не кепска. Але бывалі і такія выпадкі, што ўсе тутэйшыя жыхары крыху сумавалі, крыху гаравалі, — без гэтага не абходзіцца ў жыцці. І хто ведае: быць можа, чым часцей даведваюцца да нас нягоды, тым глыбей пачуванне цаны жыцця, тым ясней яго светлыя моманты.
Але самым шчаслівым жыхаром быў тут, ведама, камень, — так злажылі і згадзіліся яго суседзі: рэчка, лес і другія. І праўда, як ні моцныя дубы, а ўсё ж іх матлашылі і сушылі вятры, іх паліла сонца, на іх меціліся цяжэрныя хмары залатымі стрэламі пякучых маланак, а ў час навальніцы па іх каранёх тапталіся людзі.
Таксама рэчка знывала ад сушы ў сваіх берагах пад косамі гарачага сонца і агаляла сваё няшчаснае дно. Яе чыстае лона не раз заносілася смеццем, гразёю і розным брудам няпрошаных гасцей ручаёў, што вынікалі з ласкі навальніцы. Пра лес і казаць няма чаго. Ой, колькі разоў даводзіцца яму, старому, перадрыжаць усімі жылкамі за долю сваіх сынкоў, як увойдзе сюды з бліскучай сякерай на плячах бязлітасны чалавек! Бывалі цяжкія часы і для бусла. Не патрапіш у пару вярнуцца з выраю, намерзнешся досыць, стоячы на гняздзе, і духі табе падцягне, бо дзе знойдзеш спажытак у такую сцюжу? А каменю што? Кажуць жа — моцны, як камень, і маўклівы, як камень. Дык што яму астаецца тут? Ляжаць сабе, як пан, у мяккім доле. Ні дождж, ні жар для яго не страшны. Блісне сонца, дзьмухне вецер — і сухі камень і цёпла яму.
І месца выбраў прыўдалае!
Тут і рэчка табе відаць, лес, і белыя хмаркі-гускі, што плаваюць па бязмежнаму прастору сініх небясоў.
А колькі жыцця навокал яго! Чарнабровыя плісачкі любяць крыху падурэць каля каменя, а то проста сядуць на самы яго верх і пачнуць такія гамонкі, што толькі і можна пачуць іх увесну. Лясная жаваранка прылятае сюды начаваць, і, пэўна, гэта каменю пяе яна такія прыгожыя песні, што душа замлявае. Што ж, шанцуе яму — і толькі! Кожнаму свая доля.
Так казалі суседзі шчаслівага каменя. Аднаго толькі не маглі сцяміць тутэйшыя жыхары: камень ніводным слаўцом не выявіў свае радасці, што нямала ўсіх тут здзіўляла.
— Ну, што ж? Такая ўжо натура яго!
Але здарылася тут вось якая рэч. Прылятае раз на сваё гняздо бусел ды кажа да дубоў:
— А ведаеце, браткі, што?
— А што? — усе разам запыталі яго.
— Шчаслівы наш камень... рассыпаўся.
— Ну?!
— Не можа быць! — зашумела рэчка.
— Што ж гэта такое? — прагукаў лес.
І ўсе дзівіліся такому здарэнню.
— З чаго ж такое ліха прылучылася з ім?
І ніхто не ведаў, што сказаць на гэта.

Што лепей?
На зялёным грудку, дзе рос шорсткі сівец, стаяла Хвоя. Хіба толькі той не любаваўся ёю, хто пазіраў больш уніз, як угору. Адметнасць яе ад хвояў, што гадаваліся ў лесе, кідалася адразу кожнаму ў вочы. У лесе хвоям трэба было цягнуцца адной перад другою: там раслі зграбныя дубкі і паважныя грабы. Дык трэба было звяртаць увагу на сваё хараство, на сваю постаць і прынадзіць да сябе лесавых дзецюкоў, каб павярнуць іх сэрца ў свой бок. А каму прыемна ўпусціць прыгожага хлопца-малойца! Толькі хвоя-ядначка не ганялася за кавалерамі, можа, таму, што іх тут і не было, бо лес стаяў наводшыбе. У яе было сваё жыццё, свой клопат. Толькі ж адзінота налажыла на яе след сумнай задумы, і, стоячы тут, прыгожая Хвоя заўсёды сумавала. Аб чым? Трудна сказаць. І толькі зрэдку, бывала, раніцамі, на ўсходе сонейка, ад яе патыхала ціхай ласкай і радасцю; тады прасвятляліся яе нізка апушчаныя галіны, якія звычайна надавалі сумны выгляд прыгожай Хваіне.
Хто ведае: можа, гэты сум, гэтая туга — адвечныя спадарожнікі тых, хто многа разважае, хто жыве адзін з сабой, а можа, і праўда — такое ўжо наша жыццё, што не дае здавалення. Не раз жалілася наша Хвоя жаваранку на сваю адзіноту, на сваё непатрэбнае тут жыццё. Ну, каму з яе карысць?
— Ведаеш, мілы жаваранак: лепш не жыць зусім, чым мець такое жыццё!
Жаваранку шкада было Хвоі, і ён спяваў ёй такія мілыя песні!
Вецер пасмейваўся з гэтай гутаркі і не верыў таму, што казала Хвоя. Але з чаго і з каго не кпіць вецер? І верыць яму таксама не варта.
Прыляцеў раз Каршун і сеў на Хвоі, — на ёй была такая галіна, як бы сумыслу дзеля гасцей вырасла.
— Гм! — сказаў Каршун. — А агонь усё не гасне. Калі пойдзе так далей, дык і лес увесь згарыць.
— Пра які агонь кажаш ты, Каршун? — спытала Хвоя.
— Пра той, што паліць, — адказаў сярдзіта Каршун.
— А які агонь не паліць?
— Той, што не пячэ.
— А хіба ёсць такі агонь?
Каршун не адказаў, відаць было, што ён растрывожаны і болей гаварыць не мае ахвоты.
Можа б, яно і лепей было, каб Каршун зусім нічога не казаў, — лепей жыць без страху і трывогі, а паміраць усё роўна калі-небудзь ды трэба. Справа была ў тым, што недалёка гарэў торф!
У першую хвіліну Хвоя нічога не цяміла: была як бы аглушана гэтай весткаю. Вецер кожную раніцу разносіў ва ўсе бакі горкі дым, што збіраўся за ноч над гарэлым тарфяным балотам. І не раз гэты дым затрымліваўся ў пышнай ігліцы адзінокага дрэва. То той, то другі — кожны дзень так ці іначай казаў пра няшчасце, пра гэты тарфяны пажар. Ясна было нават і пням, што іх усіх тут чакае.
Хвоіны думкі цяпер кружыліся каля аднаго... І так ёй міла стала жыццё і гэты свет. Здавалася, з вачэй яе апала пялёнка, і яна першы раз зірнула навокал.
І нейкі жаль агарнуў адзінокую Хвою. Ёй шкада стала ўзгоркаў, што беглі ва ўсе канцы. Як прыгожа выглядалі іх зялёныя пакаты! Жоўтыя пясочкі былі такія ласкавыя, такія прыветныя... Эх, колькі хараства навокал! І як гэта не бачыла яна раней усяго гэтага! Даўнейшы яе сум, яе нараканне на сваю долю, цяпер у яе ўласных вачах, былі такія нязначныя і непраўдзівыя.
А агонь усё блізіўся, ніклі астатнія надзеі. Паволі цягнуліся дні трывогі і страху. Сонца высушвала апошнія сокі з зямлі, і вецер разносіў па свеце яе жальбу — лёгкую, сіняватую смугу...
— Эх, якая сляпая была я, — казала Хвоя, — не ведала цаны жыцця, а пазнала яе тады, калі смерць ужо кінула цень на мае галінкі.
— А як табе здаецца, Хвоя, — спытаў вецер, — што лепей: пражыць свой век ціха, спакойна, не пазнаўшы, як міла жыццё, ці пазнаць яго хараство і вартасць цаной вялікага няшчасця?
Маўчала Хвоя, яшчэ ніжэй павіслі яе пышныя галіны.

Вадаспад
І
На гэты вадаспад, што так гучна сакатаў на ўсю ваколіцу, было шмат нараканняў. Наракалі на яго алешыны, якія звешвалі над ім зялёны вяночак злучаных угары верхавін; наракаў лес. Нават сярод птушак трапляліся такія, што не мелі вока на гэты шумлівы, заўжды парывісты і не ў меру гаманкі вадаспад.
— Ці дасі веры, любачка, — казала чарнагрудая пліска кропельцы расы, што выступіла на чарнабыльніку, — такі жаль, такі жаль! І навошта дае Бог сілу крыўдзіцелям? Ці ж для таго толькі, каб прыгнятаць слабых?
— А што такое, мілая плісачка? — спытала роска.
— Ох! несла я пушынку, — такое прыўдалае перачка. Ну, думаю, добрая будзе пасцелька для маіх дзетак. Аж лячу над вадаспадам, выпусціла пушынку, трапіла яна якраз у вір і прапала... От і вазьмі ж ты — такая самая, здаецца, вада, такая ж самая, як і ўсюды; дый ты сама, любка роска, такая ж самая вадзіца, як і ў тым вадаспадзе, а вось жа ты спакойная і з табою люба пагаманіць.
Прамень сонейка, прабіўшы гушчар зялёнага лісця, дакрануўся да расы, і яна ўся заіскрылася, зачырванелася, бы гожая дзяўчына, якой сказалі, што яна прыгожая і мілая.
— Я — частачка таго самага вадаспада, на які ты так крыўдуеш, — сказала расінка і яшчэ больш загарэлася: ёй прыкра было слухаць скаргу пліскі-даўгахвосткі, бо і сама яна, роска, была крыху вінавата ў гэтым яе горы.
— Ты?! — здзівілася плісачка.
— Я, я... Прабачай, мілая!
Чарнабыльнік, пачуўшы гэта, ціха засмяяўся і загайдаўся ад смеху. Беднай росачцы зусім сорамна стала, і яна, адбіўшы ў сабе апошні раз прамень сонца, упала на дол і знікла. Здзіўленая плісачка паківала галоўкай, пакруціла хвосцікам і паляцела на раздабыткі.
ІІ
У высокіх алешын, што стаялі непадалёку, таксама былі прычыны вялікай крыўды на вадаспад. Алешыны — кампанейскія дрэвы, яны любяць гурт, любяць жывую гутарку з ранішнімі вятрамі; і яшчэ — любяць алешыны сваіх дзетак. Старыя алешыны хацелі перакінуцца хоць словам, гаманілі адна з другой на вуха, але нічога не маглі расчуць за страшэнным шумам вады. Яны нахіляліся, злучаліся верхавінамі, — усё дарэмна: гінулі іх словы і думкі прападалі, не даходзілі да іх. Ці не здзек рабіў ім гэты неўтаймаваны вадаспад? Дзе іх дзеці? Хто пацешыць ім старыя вочы? Хто дасць палёгку ім у старасці? І толькі адна крайняя алешына зрэдку мела магчымасць загаварыць з дожджыкам. Старая кожны раз дзякавала дожджыку, што ён не пагарджаў ёю.
— На сэрцы робіцца лягчэй, калі хоць слоўкам перамовішся, — казала старая. — І чаму не ўсе роўныя на свеце: і ты, дожджык, — вада, і там вада... А вазьмі ж ты...
— І я — тая самая вада, што ў вадаспадзе; яшчэ тыдзень таму я грымеў там разам з мільёнамі іншых кропелек, — з гордасцю прамовіў ён тысячамі дажджынак.
У гэты момант хмары разарваліся, сонейка зірнула на зямлю бліскучымі стрэламі яркіх праменняў, і дрыготнымі зоркамі заварушыліся, заззялі дажджавыя кроплі на старой алешыне.
— Не, не можа быць, не можа быць! — здзівілася яна. — Ці ж можна раўняць іх?
Ах, як хацелася ёй пагаманіць аб гэтым з суседкамі!
ІІІ
Старасвецкі лес, асабліва тыя сыны яго, што стаялі непадалёку ад вадаспада, даўно ўжо сярдзіта шумелі, сварыліся і гразілі вадаспаду. Лес любіў спакой, у яго ёсць важныя думкі, мары. Лес хацеў паслухаць, як спяваюць прыгожыя птушкі, як шэпчацца зялёнае лісце з ціхімі кроплямі цёплага дожджыку; лес хацеў пранікнуць у цішыню і зразумець таемнасць свету. Лес любіў і буру, любіў паспрачацца з ветрамі-вар'ятамі, любіў рух-сілу, але вечнага няўпыннага шуму вадаспада ён не мог слухаць, — можа, таму, што вадаспад заўсёды балабоніў адно і тое. Праз гэты лес бегла быстрая, жвавая рачулка. Адвечныя хвоі з гладкаю карою стаялі на берагах і часамі любілі пагутарыць з рачулкай. І як было не любіць яе, калі яна так уважна, так прыветна вілася між карэннямі!
— Вось у каго трэба вучыцца вадаспаду, гэтаму балбатуну, млыну пустому, — казала старая бярэзіна, выгнуўшыся над рачулкай.
— Праўда, — падхоплівалі хвоі, — дзеці як бы адных бацькоў: і там вада, і тут вада, а нораў не той.
— А можа, не ўся вада аднакая, — уставіў сваё слова высачэзны вяз, — і не заўсёды ў яе роўны нораў? Ці не ўрода тут мае галоўную сілу? Тады няма чаго раўняць вадаспад, ну, хоць бы з нашай рачулкай. Можа, каб наліў у яе вады з вадаспада, дык і яна зверам загула б.
Дрэвы змоўклі і задумаліся: а можа, і праўда? Крыху паразважаўшы, зноў зашумелі яны, шукаючы пачатку і канцоў, і не маглі іх знайсці.
— Скажы ты нам, рачулка, разваж нашу спрэчку, — звярнуліся дрэвы да рачулкі, — чаму ты такая ўважная, такая спакойная, што сэрца цешыцца, пазіраючы на цябе, а чаму вадаспад такі ганарысты, такі надзіманы? Ёсць у цябе што-небудзь супольнага з вадаспадам? Адна ў вас натура ці не?
Рачулка ледзь-ледзь здрыганулася.
— Ведаеце, мае мілыя: часта бывае так, што праўда часамі кладзе непраходную сцяну між найлепшымі сябрамі.
— Затое ж праўда і раскідае гэтыя сцены! — сказаў стары дуб.
— Так... Ну, калі вы ўжо так хочаце, дык скажу вам, толькі ж не крыўдуйце: я — частка таго самага вадаспада! Справа ж уся ў тым, што калі сіла высока забіраецца ўгору і яе там набіраецца дужа многа, дык яна можа прычыніць вялікую шкоду, калі даць ёй поўную волю і не паставіць у пэўныя межы. І ніхто няхай не забывае, што ён частка вялікай прыроды.

Як птушкі дуб ратавалі
Напэўна не скажу, над якою рэчкаю векаваў стары дуб: ці то над Нёманам, ці то над Свіслаччу. Ды гэта не мяняе сутнасці справы. Важна тое, што няўзнакі год за годам на дуб навальвалася старасць. Верхавіна яго лысець пачала, і ўжо некалькі голых, як пальцы рук, галін, нібы свечкі, высока свяціліся ў небе. Вакольнае насельніцтва — лазовыя кусты, круглаверхія вербы, старадрэвіны хвоі з краю луга і маладое пакаленне дубоў з іх жыхарамі не маглі не заўважыць, што шматгадовы дуб над рэчкаю пачынае паддавацца старасці. Гэта акалічнасць выклікала ў саміх наглядальнікаў невясёлыя думкі аб сваім уласным лёсе. А важней за ўсё — шкада было старога дуба, усе да яго папрывыкалі, любілі грозны шум яго ў часе летніх навальніц. Наогул прыемна было глядзець, як дуб ваяваў з бурамі і непагодамі, не кланяўся ім, а стаяў моцна. Галіны і лісце на галінах былі зялёныя, сакаўныя, поўныя жыцця. Здавалася, і зносу не будзе асілку дубу. І раптам такая прыкрая праява: захварэў дуб і павольна засыхае! Сарока, зразумеўшы думкі лазовых кустоў, першая зачычыкала, зашыкала, забалбатала на ўсе галасы:
— Чуеце, чуеце! Дуб старэе! Дуб старэе! Недалёка час, калі ён, небарака, рухне на дол!
На крык сарокі адгукнуліся галкі, вароны, сіваваронкі, гарласты драч, бакас-музыкант, чапля і шмат іншых птушак. Да іх далучыўся паважны крумкач. За даўгавечнасць, за веданне жыцця, за мудрасць адны называлі яго прафесарам, другія — акадэмікам. Усё птаства, як па сігналу, сабралася каля дуба, пад дубам і на самім дубе.
— Ой, што ж прыключылася з дубам, суседачкі мае! — трашчала сарока.
— Такі дзябёлы, такі моцны, і — на табе! Засыхае, бедненькі, — журыліся сіваваронкі.
Некаторы час каля дуба стаяў такі гармідар, што цяжка было разабраць, хто што гаворыць. Дзюбаты крумкач, седзячы на засохлым дубовым суку, раптам падаў нягромкі голас, але яго ўсе пачулі. Голас гэты быў нейкі зусім асаблівы, гарлавы, нібы ён зарадзіўся ўнутры валляка і там заграз. Цяжка было дакладна азначыць голас мудрага крумкача. Голас гэты нагадваў словы гррук, крруп, кррум. А некаторым нават здалося, што крумкач выразна вымавіў трруп. На гэты час падляцелі сюды сойка, дрозд і голуб.
— А матачкі мае! — у роспачы ціха прамовіла сойка. — Гэта ён варожыць, што памрэ дуб і ад яго астанецца труп!
— Не, не гэта гаворыць мудры прафесар, — уставіў слова голуб, — прафесар дае параду, што хвораму дубу трэба круп, грэцкіх ці прасяных.
— Вы не разумееце слоў прафесара, бо ён гаворыць па латыні, — заўважыў дрозд.
— Ціха вы! — зашыкала сарока. — Прафесар хоча сказаць прамову!
— Акадэмік, — паправіла яе сіваваронка.
І сапраўды, крумкач заварушыўся, лапануў крыллямі, зляцеў на самы нізкі дубовы сук, сеў і акінуў вокам усю птушыную грамаду. Грамада заціхла, замерла.
— Кррак! — ціха пачаў сваю прамову крумкач, так ціха, як звычайна пачынаюць свае выступленні акадэмікі на вучоных прэзідыумах.
— Ясна ўсім, шаноўнае птушынае грамадства, — казаў далей крумкач, — наш глыбокапаважаны дуб хворы: галава яго аблысела, а знізу пачало ўтварацца дупло. Трэба даследаваць, у якім стане знаходзіцца сэрцавіна дуба. Папрашу вас, шаноўнае птаства, пашукаць дзятла і запрасіць яго сюды. Дзяцел, як вядома вам, — выдатнейшы хірург, лепшы доктар і друг дрэва.
Цэлыя чароды птушак шуганулі ў лес, каб знайсці дзятла. Знайсці яго было не цяжка: дзяцел сядзеў на дрэве і выстукваў аднастайныя гукі, нібы тэлеграфіст перадаваў тэлеграму. Птушыная грамада абкружыла дзятла.
— Міленькі ты наш! — звярнулася да дзятла галка. — Прыляцелі мы да цябе ад птушынай грамады.
— Дуб стары занядужаў, той, што стаіць над рэчкаю, — далучыўся да галкі дрозд. — Слаўны такі дуб, і ты, дзятлік, прылятаў да яго ў госці. А што да мяне, дык лепшай пазіцыі для музыкі, як на гэтым дубе, нідзе няма. Дык патурбуйся, будзь ласкаў, і адведай хворага. Усе мы просім цябе.
Дзяцел прыпыніў сваю работу і сабраўся ў дарогу. Дарога, праўда, была не доўгая, ды дзяцел па часці лётніцтва не вялікі мастак: падляціць трохі ды прысядзе, а разам з гэтым у сілу сваёй прафесіі зірне на адно, на другое дрэва. Нарэшце, усё ж такі дзяцел з птушкамі-пасланцамі прыбыў да старога дуба. Не спяшаючыся, як і належыць сталаму доктару, дзяцел агледзеў усе дубовыя галіны і невялікія дуплінкі. Агляд рабіў уважна, старанна, залазіў сям-там і ў самае дупло. Часамі ён, нібы доктар-неўрапатолаг, стукаў сваім доўгім і вострым дзюбам-малаточкам па дубовай кары, па галінках. Птушкі з заміраннем сэрца сачылі за кожным спрактыкаваным рухам дзятла і дзівіліся яго ў высокай ступені спрытным доктарскім прыёмам і захоўвалі ўрачыстае маўчанне. Нарэшце дзяцел скончыў агляд хворага, пасля чаго, як спрытны акрабат, зрабіў надзіва прыгожы паварот на пальцах сваіх лапак.
— Дуб хворы, але не настолькі, каб можна было трывожыцца за яго жыццё. Дубу патрэбен поўны спакой. Усе дзіркі, што вядуць у нутро дуба, трэба пазатыкаць, а разам з тым паклапаціцца, каб паўночныя і ўсходнія вятры не турбавалі старога дуба. А больш за ўсё глядзець, каб ані кроплі вільгаці, будзе гэта дождж ці снег, не пападала ў нутро дуба. Жалуды пазнімаць і лісце сям-там прарадзіць, каб умацаваць дубу карані. Ну, вось і ўсё.
Дзяцел пакланіўся птушынай грамадзе, сказаўшы на развітанне чык, і наладзіўся ляцець у сваю дарогу.
— Дзякуем, дзякуем табе, дарагі доктар! — адказала птаства і таксама пакланілася дзятлу.
Голуб з драздом падхапілі дзятла пад крыллі і так ляцелі з ім без усякіх перасадак да самай дзятлавай рэзідэнцыі, а потым далучыліся да птушак, што заставаліся каля дуба.
— Тррак! — звярнуўся з другою прамоваю да птушак крумкач. — Будзем лячыць дуб. Перш за ўсё — павесіць пасцілку, каб захаваць дуб ад паўночных вятроў. Дзе мы яе возьмем?
— Нарвем дзеразы і такую выштукуем заслону, што дуб аж ахне! — азваліся сарокі.
— Добра! — згадзіўся крумкач і дадаў: — Трэба ж і накррыць дуб.
— Мохам накрыем, сухім, белым, баравым, — закаркалі вароны, — такі выштукуем каптур яму, што ні адна кропля не пападзе ў нутро дуба.
— Усе шчылінкі пазатыкаем, каб ніякая кропля вільгаці не прасачылася, — загракалі сіваваронкі.
Дружна ўзяліся птушкі за работу. Наўперад пастрасалі жалуды на дубе, паабшчыпалі лісце, а без жалудоў і без лісця дуб амаль тое самае, што чалавек без нагавіц. Шырокая посцілка-заслона захоўвала дуб ад паўночных і сухіх усходніх вятроў, хоць яна замінала дубу пазіраць у далечы, у шырокі свет, што дужа вабіў старога дуба. Пазатыканыя шчыліны не прапускалі ў дуб ні вільгаці, ні кіслароду. А птушкі былі проста шчаслівыя, што так апекавалі дуб.
Застаецца сказаць не многа, каб закончыць казку.
Прайшла зіма, а за зімою, як вядома, ідзе вясна. Вярнуліся з выраю буслы. Яны не прымалі ўдзелу ў лячэнні і ахове дуба, бо іх ужо не было тут: яны падаліся ў вырай. Як зірнулі яны на дуб, дык з гора і здзіўлення ўгору дзюбы пападымалі: што сталася з дубам? На яго лысай верхавіне адзеты быў каптур, як у старой бабкі. З двух бакоў віселі шырокія заслоны. Усе акенечкі ў дубовым камлі былі шчыльна пазатыканы. Буцвець пачаў стары дуб і, здавалася, ледзь на нагах трымаўся.
— Што сталася з нашым дубам? Што будзе з нашым домам? — гаварыла бусліха, закінуўшы нос высока ўгору.
— Ой, мілыя! Як апекаваліся над ім! Як лячылі! — адказала буслам сарока-шчабятуха.
— Апекаваліся, лячылі! — з горыччу перадражніў яе бусел. — Заапекавалі і залячылі! Давай, жонка, самі будзем даваць раду нашаму дубу.
Разбурылі яны заслону, сатканую з дзеразы, скінулі з старой галавы дуба каптур, павыцягвалі канапатку з дубовых шчылін.
Дыхнуў дуб свежага паветра, і адразу лягчэй стала яму. А калі прайшоў дождж і напаіў сухое нутро дуба спажыўнаю вільгаццю, ён зусім акрыяў. Зазелянела на ім лісце, а пад канец лета на дубе выраслі і жалуды.
— Дзякую вам, дзеці мае, — звярнуўся дуб да сваіх жыхароў, — адсланілі вы мне свет, і я нібы другі раз прыйшоў у яго.
А потым усміхнуўся і дадаў:
— Усюды і ва ўсім трэба мець розум і ведаць меру.

Цвіркун
У кожнага чалавека сваё жыццё, свой талент і сваё шчасце. Па характару людзі розныя, але ёсць у некаторых з іх адно агульнае: яны імкнуцца ўгору і стараюцца стаць як мага вышэй. Разважаючы гэтак, я ўяўляю сабе цыркуль, што стаіць на стале з акуратна разведзенымі ножкамі. Самае высокае месца ў цыркулі — шарнір, што злучае і замацоўвае ножкі цыркуля. Шмат каму здараецца ўзлезці на шарнір, што значыць стаць высока ў людскіх вачах, падбіраць плады славы і пазіраць на ўсё звысака. Ды, глядзіш, раптам нечакана сарвецца з шарніра — ці то па сваёй віне, ці то па чужой волі, і стрымгалоў коціцца наніз, як гэта здарылася з цвіркуном, пра якога я і хачу расказаць.
З краю пасёлка, на самым канцы вуліцы і крыху наводшыбе, пры лесе, стаяла старэнькая, закінутая хатка. У хатцы жыла бабка-бабылка. Нішто не кідалася ў вочы ў гэтай хатцы, хіба толькі шырокая, прасторная, прысадзістая печ з рознымі пячуркамі, з прыпечкам, падпрыпечкам і ямкамі з двух бакоў прыпечка. Бабка-бабылка заграбала сюды жар і прысыпала яго попелам, каб не гаслі вугельчыкі. Што ажыўляла хатку-хібарку і скрашвала адзіноту бабкі-бабылкі, дык гэта — цвіркун. Жыў ён зімою на печы, і ўсю ноч нястомна цвірчэў. Песня яго была просценькая, без усякіх кампазітарскіх завітушак. Кампазітарам жа быў сам цвіркун. Самаю адданаю слухачкаю яго была бабка-бабылка — яна любіла свайго спевака, называла яго мой музыканцік-цвіркунок.
— Хораша, сардэчна цвіркаеш ты, міленькі мой цвіркуночак! З табою на свеце жыць весялей. Каб не ты, ад нуды зайшлася б тут адна, — не раз казала бабка-бабылка.
Цвіркун проста рос у сваіх вачах ад такіх слоў бабкі-бабылкі і цвіркаў яшчэ харашэй і, я сказаў бы, яшчэ болей лірычна. Ён мяняў пазіцыі на печы, па коміне прабіраўся пад самую столь на пячны карнізік, садзіўся там і цвіркаў. Цвірканне яго адтуль даносілася яшчэ галасней. Здаралася і так, што цвіркун залазіў на гару, а зрабіць гэта было не цяжка: паміж комінам і столлю была невялічкая шчыліна. Праз яе і пралазіў цвіркун. На гары ён выбіраў адпаведнае месца і распачынаў сваю песню. Голас яго ледзь-ледзь далятаў да вуха бабкі-бабылкі.
— Ото жэўжык! — цешылася бабка-бабылка. — Захацелася, бач ты, пацвіркаць на волі. Ну, цвіркай, цвіркай на здаровейка, родненькі мой!
Бабка-бабылка ведала, што яе цвіркунок зноў вернецца на печ, бо печ для цвіркуна — тое самае, што эстрада для аркестра. Такія штукі прарабляў цвіркун не адзін раз. Праўда, рабіў ён гэта ў цёплае надвор'е пад канец лета. Але цвіркуну адной гары-вышкі паказалася мала. Захацелася яму аднойчы сысці не толькі з гары-вышкі, але і за межы дворыка бабкі-бабылкі выбрацца. На гары пад шчытом было незашклёнае акенечка. Праз яго цвіркун па сцяне апусціўся на зямлю. Ноч была цёплая і ціхая-ціхая.
Натаміўся за дзень вецер і прылёг на ўскрайку лесу, пад пышнымі лугавымі кустамі, пад стагамі і наогул у спакойных мясцінах, каб адпачыць. Яму ж таксама патрэбен адпачынак. А вецер у тутэйшых краях быў найбольшаю і найважнейшаю асобаю. Усё мясцовае жыхарства, пераважна птушкі, кузуркі, матылькі, паважалі яго, услаўлялі, складалі яму песні, як хто ўмеў. Кожны подых ветра, кожнае слова яго зараз жа падхоплівалі тысячы галасоў. Ды, праўду сказаць, было за што паважаць вецер: ён ачышчаў паветра ад смугі, дыму і туманаў, падмятаў дарогі і сцежкі, наганяў хмары, калі зямлі і рознаму стварэнню патрэбен быў дождж. Але калі, бывала, вецер узлуецца, дык тады сцеражыся: наробіць такой бяды і такога разбурэння, што і за два тыдні не ачухаешся. Вось чаму так паважала вецер насельніцтва лесу, палёў і лугоў.
Вецер пачынаў драмаць, натупаўшыся за дзень, вандруючы па свеце. І раптам ён чуе голас, нязвыклы для слыху. Вецер злёгку паварушыўся і стаў услухоўвацца. Гэта спяваў цвіркун, забраўшыся ў верхавіну высачэннай хвоі.
— Што гэта? хто так ціўкае? — ціха, нібы сам сабе, прамовіў вецер.
— А гэта, шаноўны ветру, цвіркун так спявае, — пачціва адказала ветру сава-начніца, пралятаючы на гэты час непадалёку ад хвоі, дзе наладзіў сабе новую эстраду цвіркун.
— Скажыце, калі ласка, — цвіркун! Які голас! Ды гэта проста — здольнасць, талент! — гаварыў вецер (ён быў у добрым гуморы).
— Так вось і здаецца, — казаў ён далей, — што гэта круціцца залатое калёсца на маленькай срэбранай восі.
Вецер быў мастак па часці вобразных выказванняў і крылатых слоў. Апроч таго, ён і сам быў у некаторай ступені музыкант. Хто не ведае, якія песні высвіствае ён у завіруху, якую сам жа наладжвае!
Як бы там ні было, ветравы словы былі пачуты і падхоплены тысячамі галасоў. На досвітку другога дня яны абляцелі ўсе ваколіцы, бо іх сказаў не хто-небудзь, а сам вецер. І асабліва пашанцавала залатому калёсцу і маленькай срэбранай восі. Каціліся яны і каціліся па ўсёй акрузе. Цвіркун стаў знатнаю асобаю. Аб ім гаварылі, спявалі і шумелі, праслаўляючы надзвычайныя музычныя здольнасці яго. Да цвіркуна зляталіся птушкі, каб паслухаць песню, музыку славутага музыканта і аддаць яму даніну павагі і захаплення. Каля новай эстрады на высачэннай хвоі мітусіліся цэлыя клубкі камароў. Ім таксама хацелася пераняць што-колечы з матываў цвіркуновай песні, хоць асаблівых матываў там і не было. Прыляталі да цвіркуна розныя матылькі і машкара, і ўсе яны так ці іначай выказвалі яму павагу і пашану. Цвіркун заганарыўся і звысака пазіраў на розную драбязу. Ён забыўся нават пра сваю ранейшую сядзібу, пра печ бабкі-бабылкі і пра самую бабку-бабылку. Цвіркун быў на шарніры, другімі словамі — у росквіце сваёй славы, і асабліва закружылася галава яго тады, калі ён даведаўся, што вядомы спявак дрозд прыступае да напісання манаграфіі: Цвіркун і яго музычная школа. Але ў жыцці нічога вечнага няма. Ужо адна тая акалічнасць, што спявак-дрозд не толькі адступіўся ад свайго намеру пісаць манаграфію аб музычнай школе цвіркуна, але і лапкі свае абмыў, што гэтага рабіць не будзе, гаворыць шмат аб чым, — проста зразумець трудна. У чым жа тут справа?
Раскажу, чаму так сталася.
Як нам ужо вядома, найважнейшая і самая паважаная асоба ў тутэйшых мясцінах быў вецер. Відаць, яму сніліся нядобрыя сны, бо, прачнуўшыся, ён сярдзіта пазяхаў і адчуваў сябе пагана. Ён зусім забыўся пра цвіркуна і пра свае пахвальныя словы яму. Ды гэта і не дзіва: у ветра няма вытрыманай сталасці. Сягоння ён дзьме з аднаго боку, заўтра з другога, а то і зусім заціхае. Нездарма ж кажуць аб людзях, што мяняюць свае погляды: у яго сем пятніц на тыдні або ў галаве яго вецер ходзіць.
Было яшчэ цёмна. Ледзь-ледзь на свет займалася, калі прачнуўся вецер. І трэба ж было цвіркуну ў гэтую нядобрую хвіліну распачаць сваю песню. Агорнуты славаю, цвіркун цвіркаў ва ўсю моц, ад гэтага песня яго страчвала сваю мяккасць і лірычнасць. Вецер прыслухаўся.
— Каго ж гэта так рана чэрці дрэнчаць? — прамовіў ён сам сабе і дадаў: — Свяргоча, скрыпіць, як нямазанае кола на нямазанай дубовай восі з нямазаным падоскам.
Якраз на гэтую пару там пралятала сава-начніца.
— А гэта, ваша мосць, цвіркун так спявае, — пачціва адказала сава-начніца.
— К чорту! — зашумеў вецер. — Ляці, скажы гэтаму скрыпуну, каб заткнуўся!
Сава паляцела, а летучы выгуквала:
— Кі-гі! кі-гі! Хо-хо-хоо!
Ёй заўсёды было весела, калі хто з блізкіх або знаёмых зрываўся з высокага месца і каціўся ўніз. Падляцеўшы да цвіркуна, сава загалёкала:
— Заткніся! Заткніся! Сціхні — так сам вецер казаў!
Саве хацелася нагаварыць шмат болей, але недалёкі ўсход сонца палохаў яе, і яна спяшалася ў сваё цёмнае дупло. Словы ж яе зрабілі сваю справу. Праз кароткі час уся акруга ведала пра трагічнае здарэнне з цвіркуном. Яго пачалі высмейваць і кпіць над ім.
— Спявак знайшоўся!
— Занадта многа забраў сабе ў галаву!
— Ведай, цвіркунок, свой на печы куток.
І ніхто не сказаў слова спачування.
Пакрыўджаны, зняважаны цвіркунок змоўк, не падаваў аб сабе ніякага знаку. На новай, цяпер заціхшай эстрадзе дачакаўся ён цёмнага вечара і ціхенька, каб ніхто не бачыў, падаўся на сядзібу бабкі-бабылкі. А як была яна рада, што яе цвіркунок зноў заняў сваю пазіцыю на печы! А калі цвіркун перажыў боль свайго падзення і зацвіркаў, бабка-бабылка аж заплакала ад радасці.
І гэта была поўная і сапраўдная радасць.